Еврей Библиясындағы оқылған мен жазылған арасындағы айырмашылықтар

Кіріспе

Еврей Киелі кітаптарының айтылуы мен оқылуы арасындағы айырмашылықтар

Qere және Ketiv (арамей тілінен алынған qere немесе q're, קְרֵי, "[оқылатын] нәрсе"; ketiv, немесе ketib, kethib, kethibh, kethiv, כְּתִיב, "[жазылған] нәрсе") – бұл еврей Киелі кітаптарының дауыссыз мәтінінде жазылған және жазушылар дәстүрімен сақталған, оқылатын нәрселер арасындағы айырмашылықтарды белгілейтін жүйе. Мұндай жағдайларда, qere – еврей тіліндегі жазбалардың (Танах) мазореттік мәтініндегі сөздердің айтылуын көрсету үшін қолданылатын техникалық орфографиялық құрал, ал ketiv – дәстүрден мұра етілген олардың жазба түрін көрсетеді. Кри сөзі көбінесе Кри деп жазылады және "кри" немесе "кери" деп айтылады, бұл оның бұйрық емес, пассивті есім екенін көрсетеді. Бұл ашкеназилердің "кери ухсив" деп айтуында көрінеді.

Масореттік дәстүр

Синагогаларда көпшілік оқу үшін қолданылатын Тора орамаларында тек дәстүр бойынша жеткен еврей тіліндегі дауыссыз мәтін ғана болады (дауыстыларды белгілеу үшін matres lectionis қолданылған, бірақ олар өте шектеулі және түсініксіз). Дегенмен, 9-10 ғасырлардағы Масорет кодекстерінде және одан кейінгі көптеген қолжазбаларда, сондай-ақ жеке оқуға арналған Танах басылымдарында, таза дауыссыз мәтін дауысты белгілермен, ән салу белгілерімен және Масореттердің оқу және ән салу ережелерін көрсету үшін қолданған басқа да диакритикалық белгілермен толықтырылады. Осындай Масорет оқуы немесе айтылуы «қере» (арамейше קרי – «оқылуға тиіс») деп аталады, ал Масореттен бұрынғы дауыссыз жазу «кетив» (арамейше כתיב – «жазылған») деп аталады. Еврей әліпбиінде жазылған негізгі дауыссыз мәтін көбінесе өзгертілмейді. Бірақ кейде Масореттер бір сөздің Масореттен бұрынғы дауыссыз мәтіндегі оқылуынан өзгеше екенін байқайды. Жазушылар алынған дауыссыз мәтінді өзгертпей, өз дәстүрлерінде мәтіннің басқаша оқылуын көрсету үшін «қере/кетивті» пайдаланады. Сондай-ақ, дауыссыз мәтіндегі анық қателерді түзету үшін де қолданылады, мәтінді өзгертпей. Алайда, барлық «қере/кетив» мәтіндік күмәнді жағдайларды білдірмейді, кейде өзгеріс қасақана жасалады. Мысалы, Естер кітабы 28:27-де «кетив» сөзі ובעפלים (ophalim) – «геморройлар» «қере» сөзімен – וּבַטְּחֹרִים (techorim) – «іріңділермен» алмастырылған, себебі «кетив» (Елден оралғаннан кейін) көпшілік алдында оқу үшін тым ұятты саналды. «Қере/кетивтің» үлкен бөлігін ежелгі архаикалық еврей тілінен кейінгі еврей тіліне диалектінің өзгеруі түсіндіреді. Ежелгі еврей тілінің диалектісі қолданыстан шығып, кейбір сөздер көпшілікке беймәлім болғанда, жазушылар бастапқы диалектті кейінгі таныс диалектке өзгертеді. «Иерусалим» сөзі осыған жақсы мысал: ол ежелгі еврей тілінде әрқашан ירושלם деп жазылған, бірақ кейінірек ירושלים деп жазылатын болды. «Қере» мәтінді өзгертпей, таныс оқылымды қамтамасыз етеді. Бұл 2 Патшалар кітабының 4-тарауында да көрінеді, онда ежелгі еврей тіліндегі 2-ші жақ әйелдік формасы «қере» арқылы үнемі жойылады, оның орнына таныс стандартты форма қойылады. Мұндай Масорет мәтіндерінде «қере» (Масорет оқуының) дауысты белгілері негізгі мәтінге орналастырылады, ал «кетивтің» (жазылған нұсқаны алмастыруға тиіс) дауыссыз әріптерінің үстіне қосылады (тіпті ол толығымен басқа әріптерден тұрса да), бұл сөздің шетіндегі түсіндірме бар екенін көрсететін арнайы белгімен бірге. Шетінде «қ» (қере үшін) белгісі болады, содан кейін «қере» оқуының дауыссыз әріптері жазылады. Осылайша, дауысты белгілері «қереден» алынып, «кетивке» жазылады. Дегенмен, «қеренің» дауыстылары мен дауыссыз әріптерін бірге оқуға тиіс.

Torah scrolls for use in public reading in synagogues contain only the Hebrew language consonantal text, handed down by tradition (with only a very limited and ambiguous indication of vowels by means of matres lectionis). However, in the Masoretic codices of the 9th–10th centuries, and most subsequent manuscripts and published editions of the Tanakh intended for personal study, the pure consonantal text is annotated with vowel points, cantillation marks and other diacritic symbols used by the Masoretes to indicate how it should be read and chanted, besides marginal notes serving various functions. That Masoretic reading or pronunciation is known as the qere (Aramaic קרי "to be read"), while the pre Masoretic consonantal spelling is known as the ketiv (Aramaic כתיב "(what is) written"). The basic consonantal text written in the Hebrew alphabet was rarely altered; but sometimes the Masoretes noted a different reading of a word than that found in the pre Masoretic consonantal text. The scribes used qere/ketiv to show, without changing the received consonantal text, that in their tradition a different reading of the text was to be used. Qere were also used to correct obvious errors in the consonantal text without changing it. However, not all qere/ketiv represented cases of textual doubt; sometimes the change is deliberate. For example, in Deut. 28:27, the ketiv word ובעפלים ophalim, "hemorrhoids," was replaced with the qere וּבַטְּחֹרִים techorim, "abscesses," because the ketiv was (after the return from Exile) considered too obscene to read in public. A very high percentage of qere/ketiv is accounted for by change of dialect from old archaic Hebrew to later Hebrew. When the old Hebrew dialect fell into disuse and certain words became unfamiliar to the masses, the scribes amended the original dialect to the later familiar dialect. A good example is the word "Jerusalem," which in old Hebrew was always written ירושלם, but in a later period was written ירושלים. The qere provides the more familiar reading without altering the text. This is also evident throughout 2 Kings 4, where the archaic Hebrew 2p feminine form of ti is consistently eliminated by the qere, which replaces it with the familiar standard form of t.

In such Masoretic texts, the vowel diacritics of the qere (the Masoretic reading) would be placed in the main text, added around the consonantal letters of the ketiv (the written variant to be substituted – even if it contains a completely different number of letters), with a special sign indicating that there was a marginal note for this word. In the margins there would be a ק sign (for qere), followed by the consonants of the qere reading. In this way, the vowel points were removed from the qere and written instead on the ketiv. Despite this, the vowels and consonantal letters of the qere were still meant to be read together.

"Ерте" деген

"Қарапайым" қиерде тек белгілі бір жақын қатысты әріптер немесе үнсіз бола алатын әріптердің (Жаратылыс кітабы 8:17-дегідей) айырмашылығы ғана болады. Мысалы, пішіні ұқсас י ו ן әріптері жиі алмастырылады (Есімдер кітабы 34:7), сондай-ақ כ ב (Естер 3:4) және дыбысталуы ұқсас ד ת (Сүйкімді ән 4:9). Көп жағдайда, א ה ו י әріптерінің біреуі сөзге қосылады (Нақыл сөздер 10:3) немесе сөзден алынып тасталады (Есімдер кітабы 2:33). Осыған ұқсас көптеген басқа да мысалдар бар. Кейде әріптер сөз ішінде орналасқан жері ауыстырылады (Нақыл сөздер 9:4). Қиер мен кетив арасындағы айырмашылық салыстырмалы түрде үлкен болғандықтан, оны көрсету үшін жазбалардың астындағы түсіндірмелерде, шеттік жазбаларда немесе жақшаларда белгілеп қояды (төмендегі "Типография" бөлімін қараңыз).

"Сөздік"

Кейде әріптер өзгермесе де, дауысты белгілер сөздің кьере мен кьтиві арасында өзгешеленеді (Текбас 12:8). Кьтив көбінесе ешқандай белгісіз қалдырылып, тек кьере үшін дауысты белгілер ғана қалдырылады. Көбінесе кьтив ерекше жазылуда қалдырылады, бірақ кейде кьере де, кьтив те стандартты жазылуда болады. Бұл түрі кьере перпетуумнан өзгеше, себебі мұнда дауыссыздар өзгермейді. Кьере перпетуумда болса, дауыссыздардың өзі өзгереді.

"Ешқандай"

Кейде бір сөз тіпті оқылмайды (Рут 3:12). Мұндай жағдайда сөз "жазылған, бірақ оқылмаған" дегенді білдіретін ketiv velo qere таңбасымен белгіленеді.

"Қосылған"

Кейде бір сөз оқылады, бірақ жазылмайды (Сотшылар 20:14; Рут 3:5). Мұндай жағдайда, сөз "оқылды, бірақ жазылмады" деген мағына беретін qere velo ketiv деп белгіленеді.

"Еуфемистік"

Сирек жағдайларда, сөз тохорат халашон, "тілдің тазалығы" себептерімен толығымен басқа сөзбен ауыстырылады (Есімдер кітабы 28:27, 30; 1 Самуил 5:6). Осы типтегі кьер басылған еврей Библиясында көрсетілген.

"Бөлінген/қосылған"

Мұндай жағдайда, кетив бір сөз болса, кере бірнеше сөзден тұрады (Есімдер кітабы 33:2) немесе керісінше (Ақтаулар 4:3).

Мәңгілік

Кейбір жағдайларда өзгеріс тек консонанттарда жазылған дауыстылардың түзетуімен белгіленуі мүмкін, егер оқырман оны тану үшін жеткілікті болса және бұл жиі кездесетін жағдай болса, шетінде ескертулер болмайды. Бұл "мәңгілік кьере" деп белгілі. Ол "қалыпты кьереден" айырмашылығы бар, себебі онда ескерту таңбасы мен шеткі жазба болмайды. Бұл кьере/кетивтің жиі кездесетін жағдайлары, онда оқырман кьеренің дауысты белгілерін кетивтің консонант әріптерінде көру арқылы кьеренің бар екенін түсінуі керек. Мысалы, Төрада үшінші жақтағы әйелдік есімдік היא hī әдетте үшінші жақтағы еркек есімдік הוא hū сияқты жазылады. Масореттер бұл жағдайды масореттікке дейінгі h w ' הוא (суретті қараңыз) консонант жазуына [i] дауыстының диакритикалық белгісін қосу арқылы көрсетті. Нәтижесіндегі жазу "хиу" деп оқылуға ұқсайды, бірақ бұл Библиялық ивритте мағынасыз, ал Киелі кітапты білетін оқырман бұл жерде әйелдік есімдік "хи" деп оқылатынын біледі. Киелі кітап мәтініндегі маңызды мәңгілік кьеренің тағы бір мысалы – Израиль Құдайының аты – יהוה (Тетраграмматон деп те аталады). Көбінесе ол יְהֹוָה дауыстыларымен белгіленеді, бұл оны өзінің дауыстыларымен емес, "Адонай" (яғни "Менің Раббым") деп оқылуы керек екенін көрсетеді. Басым көпшілік ғалымдардың пікірінше, "Yehowah" (немесе латын транскрипциясында "Jehovah") – бұл жалған иврит түрі, ол орта ғасырлық және/немесе Ренессанс дәуіріндегі христиан ғалымдары осы жалпы кьеренің мәнін дұрыс түсінбеген кезде пайда болған, сондықтан "бір сөздің дауыстыларын екіншісінің консонанттарымен біріктіру арқылы 'Jehovah' деген жалған сөз алынды" (үшінші жақтағы әйелдік есімдік кьересін "хиу" деп оқуға ұқсас). Масореттер кезінде яһудилердің қалыпты тәжірибесі оны "Адонай" деп айту еді, және яһудилер оны бүгінге дейін солай айтады. Кейде Тетраграмматонды יֱהֹוִה деп белгілейді (Құлық кітабы 3:24, Псалм 73:28), бұл אֱלֹהִים Elohim, басқа бір Құдай есімінің кьересін көрсетеді.

In a few cases a change may be marked solely by the adjustment of the vowels written on the consonants, without any notes in the margin, if it is common enough that this will suffice for the reader to recognize it. This is known as a qere perpetuum ("perpetual" qere). It differs from an "ordinary qere" in that there is no note marker and no accompanying marginal note — these are certain commonly occurring cases of qere/ketiv in which the reader is expected to understand that a qere exists merely from seeing the vowel points of the qere in the consonantal letters of the ketiv. For example, in the Pentateuch, the third person singular feminine pronoun היא hī is usually spelled the same as the third person singular masculine pronoun הוא hū. The Masoretes indicated this situation by adding a written diacritic symbol for the vowel [i] to the pre Masoretic consonantal spelling h w ' הוא (see diagram). The resulting orthography would seem to indicate a pronunciation hiw, but this is meaningless in Biblical Hebrew, and a knowledgeable reader of the biblical text would know to read the feminine pronoun hī here. Another example of an important qere perpetuum in the text of the Bible is the name of the God of Israel – יהוה (cf. Tetragrammaton). Often it is marked with the vowels יְהֹוָה, indicating that it is to be pronounced as אֲדֹנָי Adonai (meaning "my Lord") rather than with its own vowels. The consensus of mainstream scholarship is that "Yehowah" (or in Latin transcription "Jehovah") is a pseudo Hebrew form which was mistakenly created when Medieval and/or Renaissance Christian scholars misunderstood this common qere perpetuum, so that "the bastard word 'Jehovah' [was] obtained by fusing the vowels of the one word with the consonants of the other" (similar to reading hiw for the qere perpetuum of the third person singular feminine pronoun). The usual Jewish practice at the time of the Masoretes was to pronounce it as "Adonai", as is still the Jewish custom today. Occasionally, the Tetragrammaton is marked יֱהֹוִה (Deuteronomy 3:24, Psalms 73:28) to indicate a qere of אֱלֹהִים Elohim, another Divine Name.

Яһуди дәстүрі

Яһуди дәстүрінде кьер және кетив екеуі де өте маңызды саналады. Яһуди заңы бойынша, Тораны синагогта оқығанда, кетив емес, кьер оқылуы тиіс, тіпті кетив оқылса, оны түзетіп, кьер бойынша оқу керек. Алайда, яһуди заңы бойынша, шиыршық кетивке сәйкес жазылуы керек, және бұл өте маңызды, сондықтан кетивтің орнына кьер жазу Тора шиыршығын жарамсыз етеді. Тораға қатысты түрлі дәстүрлі түсіндірмелер кьер мен кетив арасындағы мағынаның өзара байланысын көрсетеді, әрқайсысы екіншісінің мағынасын қалай күшейтетінін көрсетеді. Мысалы, Тек қана 8:17: «Сендермен бірге болатын барлық тірі жандарды – құстарды, малдарды, жер бетінде қозғалатын барлық жануарларды алып шығыңдар. Олар жер бетінде көбейіп, өркендесін». Раши, осыған ұқсас: «Жіберу» деп жазылған, ал «алып шығу» деп оқылады. [Ной] оларға: «Шығыңдар!» десін. Сондықтан [жазылған түрі] «жіберу». Егер олар шығуға келмесе, оларды алып шығуыңыз керек. Тек қана 12:8: «Ол (Аврам) сол жерден Бейт-Эйлдің шығысындағы тауға көшіп, шатырын тікті (кетив/жазба: оның шатырын); Бейт-Эйл батыста, ал Ай шығыста болды. Ол Жаратқан Иеге арнап құрбандық орнын тұрғызып, Оның есімін атады». Раши, осыған ұқсас: «Оның шатыры» деп жазылған. Ол алдымен әйелі үшін шатыр тігіп, содан кейін өзі үшін тікті. Берешит Рабба[, 39:15]. Сифтей Хахамим, сол жерде: Раши Аврамның өзінің шатырын тікпей, әйелі үшін шатыр тіккенін қалай біледі? Оның сөздері Талмудтағы «Адам әйеліне өзінен артық құрмет көрсетуі керек» (Евамот 62б) деген сөздерге негізделген. Шығу 39:33: «Олар Мишқанды Мұсаға әкелді: шатырды және оның барлық құралдарын, ілгектерін, бағаналарын, тіректерін (кетив/жазба: тірегін), бағаналарын және табандарын». Раши, Шығу 26:26: Бес [қабырға тақтайшаларын тік ұстап тұрған] тірек үш [әр қабырғаның тақтайшалары арқылы көлденең өтетін] қатарда болды, бірақ жоғарғы және төменгі [үш қабырғадағы] тіректер қабырғаның жартысынан екі бөліктен жасалған. Әр жақтағы екі тірек бір-біріне қарама-қарсы орналасқан. Осылайша жоғарғы және төменгі [тіректер] екі [тірек] болып, төрт [жартылай тірек] болып табылады. Ал ортаңғы тірек қабырғаның бір шетінен екінші шетіне дейін созылып, оның бүкіл ұзындығын алып тұрды. Мефанеах Неламим, Ем ЛаМикра ВеЛаМасорет, Шығу 39:33: Талмудта (Шаббат 98б Рашимен бірге) «соңынан соңға дейін» деген сөзді керемет деп түсіндіреді: Мишқанның үш жағында тақтайлар орналастырылғаннан кейін, жетпіс шынтақ ұзын тірек солтүстік немесе оңтүстік қабырғаның шығыс шетіндегі бірінші тақтайдың ортасына енгізілді. Ол тірек қабырғаның соңына жеткенде, керемет түрде қисайып, батыс қабырғаға жалғасты. Осы қабырғаның соңында, ол үшінші қабырғаның тақтайшалары арқылы бұрғыланған кеңістікті толтыруға айналды. Осылайша үш қабырға үшін үш бөлек тірек болып көрінген ортаңғы тірек, шын мәнінде бір ұзын тірек болды. Кьер, «оның тіректері» деген сөздің мағынасы, әр қабырғаға бір-бірінен үш ортаңғы тірек болды. Бірақ кетив, «оның тірегі», екінші түсіндірмеге сілтеме жасайды, яғни үш ортаңғы тірек керемет түрде барлық үш қабырғаға созылатын бір ғана тірек болды.

In Jewish tradition, both the qere and the ketiv are considered highly significant. When reading the Torah scroll in the synagogue, Jewish law stipulates that the qere is to be read and not the ketiv, to the extent that if the ketiv was read, it must be corrected and read according to the qere. In addition however, Jewish law requires the scroll to be written according to the ketiv, and this is so critical that substituting the qere for the ketiv invalidates the entire Torah scroll. Various traditional commentaries on the Torah illustrate the interplay of meaning between the qere and the ketiv, showing how each enhances the meaning of the other. Some examples of this include:

Genesis 8:17: "Take out (ketiv/written: Send out) all the living things that are with you, from all the flesh: the birds, the animals, all the creeping things that creep over the earth; they shall swarm in the earth and be fruitful and multiply on the earth." Rashi, ibid. : It is written as "send out" and read as "take out." [Noah] is to say to them, "Go out!" Thus, [the written form] "send out." If they do not want to go out, you should take them out. Genesis 12:8: "And he [Abram] moved from there to the mountain east of Beit Eil and set up his tent (ketiv/written: her tent); Beit Eil was in the west and Ai in the east. He built an altar there to the Lord and called in the name of the Lord." Rashi, ibid. : It is written as "her tent." First, he set up his wife's tent, and afterwards his own. Bereishit Rabbah[, 39:15]. Siftei Chachamim, ibid. : How does Rashi know that Abraham erected his wife's tent before his own; maybe he put up his own tent first? His words were based on the words of the Talmud that "one should honor his wife more than himself" (Yevamot 62b). Exodus 39:33: "And they brought the Mishkan to Moses: the tent and all its vessels; its hooks, its beams, its bars (ketiv/written: its bar), its pillars, and its sockets." Rashi, Exodus 26:26: The five [bars which supported the wall planks and kept them straight] were [in] three [lines going horizontally through each plank of the three walls], but the top and bottom [bars in the three walls] were made of two parts, each extending through half of the wall. Each [bar] would enter a hole [in the wall] on opposite sides until they met each other. Thus we find that the top and bottom [bars] were [really] two [bars each], which were four [half bars]. The middle bar, however, extended the entire length of the wall, going from end to end of the wall. Mefane'ach Nelamim, cited in Eim LaMikra VeLaMasoret, Exodus 39:33: The Talmud (Shabbat 98b with Rashi) understands "from end to end" as a miracle: after the planks were in place on the three sides of the Mishkan, a seventy cubit long bar would be inserted into the center of the first plank at the eastern end of either the northern or southern wall. When that bar reached the end of that wall, it would miraculously curve itself so that it continued within the western wall. At the end of that wall, it again turned to fill the space drilled through the planks of the third wall Thus the middle bar, which seemed to be three separate bars for the three walls, was really one long bar. The qere, "its bars" refers to the simple interpretation that there were three distinct middle bars, one for each wall. But the ketiv, "its bar," refers to the second interpretation, that the three middle bars were really only one bar that miraculously spanned all three walls.

Аудармаларда

Алайда қазіргі аудармашылар көбінесе кетив емес, кьерді ұстанады. Фредерик Генри Амброз Скривенер 1884 жылғы түсініктемесінде 1611 жылғы рұхсат етілген Библия нұсқасы (Кинг Джеймс Библиясы) туралы айта келіп, Ескі өсиеттегі 6637 шеттік жазба бар екенін хабарлайды, олардың 31-і Кинг Джеймс Библиясының аудармашыларының назарын кьер мен кетивке аударған жағдайларды көрсетеді. Көбісі 100-забурдың 3-тарауы сияқты, кетив негізгі мәтінде, ал кьер KJV шет жазбаларында (бірақ Түзету нұсқасы осы кьерді негізгі мәтінде орналастырғанмен), ал бірнешеуі (мысалы, 1 Самуил 27:8) керісінше.

Типографиялық

Қазіргі заманғы "Чумаш" және "Танах" кітаптарының басылымдарында кере мен кетив туралы ақпараттар кездеседі, бірақ форматталуы әртүрлі, тіпті бір баспагердің кітаптарында да. Көбінесе кере дауысты әріптермен негізгі мәтінде жазылады, ал кетив жақта немесе түсіндірмеде беріледі (мысалы, Гутник пен Стоунның "Чумаш" басылымдарында, сәйкесінше, Кол Менахем мен Артскролл баспаларынан). Кейде кетив негізгі мәтінмен бірқатар жақша ішінде көрсетіледі (мысалы, Пайғамбарлардың Рубин басылымында, сондай-ақ Артскроллдан). Синагогтағы Тора оқушысын дайындау үшін қолданылатын Тикунда кере мен кетивтің толық мәтіні қатар басылады. Дегенмен, қосымша түсіндірме жақша ішінде (Кестенбаум басылымындағыдай) немесе түсіндірмеде (Ктавтан Тикун ЛаКоримде) беріледі. Ескі дұға кітаптарында (мысалы, Сидур Техилат Хашем аль пи Нұсах ХаАризалдың ескі, толық еврей тіліндегі басылымында, Тикун Чацот дұғасында) кетив кереге сәйкес дауысталып, негізгі мәтінде басылған. Дауыссыз кере түсіндірмеде жазылған.