Кіріспе

Шри-Ланкадағы білім берудің жалпы шолуы

Шри-Ланкада білім берудің екі мың жылдық тарихы бар. Шри-Ланка Конституциясы білім беруді негізгі құқық ретінде қарастырмаса да, конституция мемлекеттік саясаттың директивтік қағидаттары бөлімінде (27(2)(H) бабында) «сауатсыздықты толық жою және барлық адамдарға білім алудың барлық деңгейлерінде тең және жалпыға қолжетімді құқықты қамтамасыз ету» туралы айтады. 2015 жылы Шри-Ланка халқының ересектер арасындағы сауаттылық деңгейі 96,3% құрады, бұл әлемдік және аймақтық стандарттар бойынша орташа көрсеткіштен жоғары. 2017 жылы компьютерлік сауаттылық 28,3%, телефон пайдаланушылардың саны 105%, веб-сайт пайдаланушылардың саны 32% болды. 2013 жылы Оңтүстік Азиядағы сауаттылық деңгейі 67,55%, Азияда 84,32%, ал әлем бойынша 85,20% болды. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, Шри-Ланка елдің табыс деңгейіне сәйкес білім алу құқығының 95,5% өтелуін қамтамасыз етіп отыр. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім беруге бөліп қарастырады. Шри-Ланканың табыс деңгейін ескере отырып, ел бастауыш білім беру саласында ресурстарына (табысына) қатысты мүмкін болатын көрсеткіштің 97,7%-ына, ал орта білім беруде 93,3%-ына жеткен.

Тарих

Шри-Ланкада білім берудің 2300 жылдан астам тарихы бар. Санскрит тілінің солтүстік Үндістаннан аралға Буддизмнің қалыптасуымен, Үндістан императоры Ашока жіберген буддалық монахтар арқылы Деванампия Тисса патшаның тұсында келгеніне сеніледі. Осыдан бастап будда ғибадатханалары мен пиривеналар (монастырь колледждері) негізінде білім беру жүйесі дами бастады, соңғылары көбінесе дін қызметкерлеріне (қазірге дейін) және жоғары білімге бағытталған. Бұл жүйенің куәлігі – ханзада Виджая мен оның ізбасарларының б.з.д. 6 ғасырында аралға келгенінен бастап Ланка тарихы туралы жазылған Махавамса және Дипавамса еңбектерінде кездеседі. Аралда отаршылдық кеңеюдің басталуымен, бірінші жағалау провинцияларында, содан кейін ішкі аймақтарда христиан миссионерлік қоғамдары білім беру саласында белсенділік таныта бастады. Британдық әкімшілік құрған Колбрук комиссиясынан кейін христиан миссионерлерінің білім берудегі монополиясы аяқталды.

Университет

Шри-Ланкадағы жоғары білім колониялық дәуірге дейінгі көптеген танымал пиривеналарға негізделген. Шри-Ланкадағы заманауи отаршылдық университет жүйесінің бастауы 1921 жылы Лондон университетіне қарасты Корольдік колледждің бұрынғы ғимаратында Цейлон университеті колледжінің құрылуымен байланысты. Алайда, Цейлонның отаршылдық үкіметіндегі қазіргі заманғы жоғары білім берудің бастамасы 1870 жылы Цейлон медициналық мектебінің құрылуымен, одан кейін Коломбо заң колледжі (1875), Ауыл шаруашылығы мектебі (1884) және Үкіметтік техникалық колледж (1893) ашылуымен жүзеге асты. Цейлон университеті 1942 жылғы 1 шілдеде Цейлон университетінің №20 жарлығымен құрылды, ол біртұтас, жатақханалық және дербес болуға тиіс болды. Университет Коломбода орналасқан. Бірнеше жылдан кейін Пераденияда екінші кампус салынды. 1972 жылғы Цейлон университеті туралы №1 заңға сәйкес Цейлон университеті Сейлон университеті болып өзгертілді, бұл орталықтандырылған басқаруды және мемлекеттік бақылауды күшейтті. Бұл 1978 жылғы №16 Университеттер заңына сәйкес жеке университеттер құруға мүмкіндік берді. Жаңа университеттер құрылғанмен, тәуелсіздігіне қарамастан, үкімет Университеттерге гранттар беру комиссиясы арқылы тікелей бақылауын және орталықтандырылған басқаруын сақтап қалды. Білім министрі болып тағайындалған құрметті Лалит Атулатмудали 1980 жылдары елдің жоғары білімін дамытуға бағытталған бастаманы жасады. Ол құрған Махапола қоры бүгінгі күнге дейін жоғары білім беру мекемелеріне стипендиялар мен қаржылық қолдау көрсетуде. 1999 жылы Университет заңына түзетулер енгізілгенге дейін тек мемлекеттік университеттер ғана бакалавр дәрежесін беруге құқылы болды, бірақ қазір бұл өзгерді.

Құрылымы

Шри-Ланканың білім беру жүйесі бес бөлімге бөлінеді: бастауыш, кіші орта, жоғары орта, колледж және жоғары білім. Бастауыш білім беру бес жылға созылады (1-сыныптан 5-сыныпқа дейін), осы кезеңнің соңында оқушылар Ұлттық стипендия емтиханы деп аталатын емтихан тапсыруға құқылы. Бұл емтихан ерекше қабілеттері бар оқушыларға жақсы мектептерге түсуге мүмкіндік береді. Бастауыш білімнен кейін кіші орта білім деңгейі (кейбір мектептерде орта мектеп деп аталады) 4 жыл (6-9 сыныптар) созылады, одан кейін жоғары орта білім деңгейі 2 жыл (10-11 сыныптар) жалғасады, бұл Ұлттық білім беру аттестатының (G.C.E) қарапайым деңгейіне (O/L) дайындық кезеңі болып табылады. Шри-Ланка заңына сәйкес, барлық балалар 9-сыныпқа (14 жасқа) дейін міндетті түрде мектепке баруы керек, содан кейін олар білімін жалғастыруға немесе жұмысқа оқушылыққа немесе шаруашылыққа баруға құқылы. Алайда, Білім министрлігі барлық студенттерге білімін кемінде G.C.E қарапайым деңгейіне дейін жалғастыруды ұсынады. Жоғары білім алуға ниеттенген студенттер G.C.E O/L емтиханын тапсырып, колледж деңгейінде тағы 2 жыл (12-13 сыныптар) оқуы керек, содан кейін G.C.E кеңейтілген деңгейінен (A/L) емтихан тапсыруға дайындық көрсетеді. Бұл емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін студенттер жоғары білім алуға көше алады, сондықтан G.C.E A/L Шри-Ланкадағы университеттерге түсу емтиханы болып табылады.

Ұлттық мектептер

Ұлттық мектептер Білім министрлігінің тікелей бақылауында болады, демек министрліктен тікелей қаржыландыру алады. Осы мектептердің көпшілігі отарлық кезеңде құрылған, сондықтан беделді білім беру ошақтары саналады. Бай тарихы мен орташа мемлекеттік мектептерге қарағанда жақсы күтілген инфрақұрылымы болғандықтан, олар көбінесе атақты немесе элиталық мектептер деп аталады. Мұның басты себебі – түлектерінің қолдауы. Соңғы жылдары жаңа мектептер мен бірнеше орталық колледждер уақыт-уақытпен ұлттық мектептерге дейін жаңартылып келеді, осылайша ұлттық мектептердің жалпы саны 373-ке жетті (2021 жылғы мәлімет бойынша). Бұл мектептерді Шри-Ланкадағы All Ceylon Jamiyyathul Ulama және Thareeqathul Aroosiyyathil Qaadhiriyyah Association сияқты тәуелсіз исламдық қорлар салған және күтіп келген, олар Сунна уәл-Жамағатты таратумен айналысады. Бұл Шри-Ланкадағы 749 мұсылман мектебіне қосымша.

Мемлекеттік емес мектептер

Шри-Ланкада үкімет пен жеке сектордың бірлескен басқаруындағы бірқатар жартылай мемлекеттік мектептер бар. Мұнда үкімет оқулықтармен, формамен және ұлттық емтихандарға қатысу сияқты мүмкіндіктермен, сондай-ақ үкіметтік жалақы төленетін мұғалімдермен қамтамасыз етеді. Ең танымал жартылай мемлекеттік мектептер: Коломбодағы Захира колледжі, Коломбодағы Уэсли колледжі, Коломбодағы Сент-Джозеф колледжі, Коломбодағы Сент-Петр колледжі және Коломбодағы Мусаев колледжі.

Оқу ақысы

5-сынып, GCE O/L және GCE A/L, сондай-ақ Лондон O/L және A/L емтихандарының жоғары бәсекелестік деңгейіне байланысты ата-аналар балаларының үлгерімін және бағаларын жақсарту үшін үйде қосымша сабақтарға және топтық/массалық сабақтарға жүгінеді. Соңғы жылдары бұл пайдалы бизнеске айналып, нәтижесінде бірнеше үкімет оны реттеуге тырысты. Көптеген ғалымдар қосымша сабақтар балалық шақтың бағалы уақытын тартып алып, баланың денсаулығына теріс әсер етеді деп айыптайды. Бұл жеке білім беру институттары немесе оқу орталықтары Шри-Ланканың ірі қалаларында орналасқан: Коломбо, Гампаха, Калутара, Негомбо, Курунегала, Канди, Галле, Матара, Тангалле, Кегалле, Бадулла және Ратнапура.

Кәсіптік білім беру және оқыту

Шри-Ланкадағы кәсіптік білім беруді Кәсіптік және техникалық білім беру министрлігінің Жоғары және кәсіптік білім беру комиссиясы басқарады. Оқу-жаттығу жүйесі кәсіптік-техникалық оқу орталықтарындағы курстық бағдарламалар мен жеке және мемлекеттік ұйымдардағы оқу-жаттығудан тұрады. Кәсіптік салаларда жоғары білім бірнеше университеттер арқылы алуға болады. Шри-Ланканың Ұлттық кәсіптік біліктілік жүйесі (NVQSL) 1-ден 7-ге дейінгі жеті деңгейлі біліктіліктерді ұсынады. Кәсіптік білім беру мен оқыту Шри-Ланка Ашық университетінде және Кәсіптік технология университетінде, сондай-ақ 37 техникалық колледжде, Шри-Ланканың жоғары технологиялық білім беру институтында және Шри-Ланка ауыл шаруашылығы мектебінде диплом деңгейінде жүзеге асырылады. Бұдан басқа, Білім министрлігі мектепті бітірмеген және білімі толық емес ересектерге өзін-өзі жұмыспен қамту арқылы табыс табуға мүмкіндік беретін бейресми кәсіптік білім беру бағдарламасын іске қосты. Мұндай курстардың көпшілігі қоғамдық орталықтарда өткізіледі және киім тігу, сұлулық, шаштараздық, тігіншілік, ағаш өңдеу, сантехника, бояу және тағы да басқа салаларды қамтиды. Жоғары және кәсіптік білім беру комиссиясы жеке курстар ұйымдастырушылардың тіркелуін қадағалайды. Бұл біліктілік сегментінде көптеген жеке курстар ашылды. Қонақжайлылық, негізгі бухгалтерлік есеп және басқару курстары ұсынылады.

Сындар

Білім беру жүйесін сынға алатындар, оның ішінде ғалымдар мен ата-аналар, бұл жүйенің басқа елдердегі білім беру жүйелерінен өзгеше, тым бәсекелі және қатаң екенін айтады. Жеке университеттер ашуға жасалған тырашалар тоқтатылды, соның салдарынан тек мемлекеттік университеттер ғана жергілікті дипломдар береді. Жеке университеттерге қарсылар, олардың білім беруді жекешелендіріп, білім сапасын төмендететінін мәлімдейді. Дегенмен, жоғары білімге деген қажеттілік шетелдік университеттердің бағдарламаларын оқытатын бірнеше жеке оқу орындарының ашылуына себеп болды, бірақ олардың сапасы мемлекеттік органдармен немесе тәуелсіз ұйымдармен бағаланбайды және реттелмейді.

Студенттер үшін міндетті басшылықты оқыту

2011 жылы үкімет мемлекеттік университеттердегі бакалавриатқа қабылданған барлық студенттер үшін әскери және полиция базаларында міндетті басшылық оқытуын міндетті етті. Үкімет үш апталық жатақ жағдайындағы оқытудың жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттырып, мемлекеттік университеттердегі түлектердің жоғары жұмыссыздық деңгейін төмендетуге қажет екенін айтты. Бұл шешім оппозиция, студенттік ұйымдар және адам құқықтары ұйымдары тарапынан сынға ұшырады, олар мұны әскери шақыру сияқты міндетті әскери дайындық деп қарастырды. Алайда, 2015 жылғы президент сайлауынан кейін, сол кездегі президент Майтрипала Сирисена Шри-Ланка Парламентімен бірлесіп 2015 жылы осы оқытуды тоқтатты.