Полянец жарлығы: Шаруалардың бостандығы және ұлттық көтеріліс

Кіріспе

Полянец жариялауы (Полянец манифесті деп те аталады; Uniwersał Połaniecki), 1794 жылдың 7 мамырында Тадеуш Костюшко Полянец қаласының жанында жариялаған, Польшаның Костюшко көтерілісінің ең маңызды оқиғаларының бірі және көтерілістің ең танымал заңдық актісі болды. Ол Польшадағы крепостнойлықты ішінара жойып, барлық шаруаларға маңызды азаматтық бостандықтар берді. Полянец жариялауының екі себебі болды: біріншіден, Костюшко, радикал және реформатор, крепостнойлық әділетсіз жүйе деп санайтын және оны жою қажет деп есептеді; екіншіден, көтеріліс рекруттарға зор мұқтаж болды, ал шаруаларды босату көптеген адамдарды қатарға қосылуға ынталандырады. Жариялау шаруаларға жеке бостандық, Польша ақсүйектерінің (szlachta) зұлымдықтарына қарсы мемлекеттен көмек алу құқығы және өңдеген жерлеріне меншік құқығын берді. Бұл жаңа заң толыққанды күшке енбесе де, көптеген шляхта оны бойкоттап, көптеген шаруаларды революционерлер қатарына тартты. Осының нәтижесінде танымал косиньерлер шаруа жаяу әскері құрылды, олардың ең белгілісі Бартош Гловацкий көтерілістің батырларының бірі болды. Бұл поляк тарихында шаруалардың алғаш рет ұлттың бір бөлігі ретінде ресми мойындалған уақыты болды, бұрын бұл термин шляхтамен теңестірілген. Бұл реформаланған Польша мемлекетінің шығарған екінші заңдық актісі болды (біріншісі – 3 мамыр Конституциясы, әлемдегі екінші ескі конституция саналады және осы конституцияның 4-ші бабының кеңейтілген нұсқасы еді). Бұл сонымен қатар, Речь Посполитаның соңғы заңдық актісі болды және оны жасаған Конституция сияқты, қысқа ғұмыр сүрді және Речь Посполита азаматтарының көпшілігіне елеулі әсер етпеді. Көптеген жерлерде революциялық күштер оны орындамағандықтан, жергілікті шляхта жариялауды елемеді. Алайда, жариялау туралы жаңалық шаруалар арасында тарады және революциялық және патриоттық көзқарастағы поляктар оны жаңғыртты. Польшаның бөлінісі Польшаның тәуелсіз мемлекет ретіндегі өмір сүруіне нүке салғаннан кейін, келесі ондаған жылдар бойы ол Польша тарихының символына айналды. Жариялау шаруаларға мыналарды берді:
қазіргі дағдарыс кезінде шектеулі жеке бостандық және жаушылық аяқталғаннан кейін одан әрі азайту туралы уәде;
әскери қызметке шақырылған барлық шаруаларды крепостнойлықтан босату;
өздерінің жерінен күштеп шығарылмау құқығы;
мемлекеттік соттарға шағымдану құқығы;
дозорка лауазымын енгізу – шаруалардың еркін үкіметке жеткізетін алғашқы мемлекеттік лауазым. Дозорка шамамен 1000 отбасыны өкілдік етті және жариялауды орындауға жауапты болды.

The Proclamation of Połaniec (also known as the Połaniec Manifesto; Uniwersał Połaniecki), issued on 7 May 1794 by Tadeusz Kościuszko near the town of Połaniec, was one of the most notable events of Poland's Kościuszko Uprising, and the most famous legal act of the Uprising. It partially abolished serfdom in Poland, granting substantial civil liberties to all the peasants. The motives behind the Połaniec Proclamation were twofold: first, Kosciuszko, a radical and reformer, believed that serfdom was an unfair system and should be ended; second, the uprising was in desperate need of recruits, and freeing the peasants would prompt many to enlist. The proclamation provided the peasants with the personal freedom, right for assistance from the state against the abuses of the Polish nobility (szlachta) and gave them specific property rights to the land they cultivated. Although this new law never fully came into being and was boycotted by much of the szlachta, it also attracted many peasants to the ranks of the revolutionists, resulting in the formation of the famous kosynierzy peasant infantry, the most famous of whom, Bartosz Głowacki, became one of the heroes of the Uprising. It was the first time in Polish history when the peasants were officially regarded as part of the nation, the word being previously equal to szlachta. This was the second legal act issued by the reformed Polish state (the first being the Constitution of May 3, considered the second oldest constitution in the world, and was the expansion of the 4th act of that constitution. It was also the last legal act of the Commonwealth, and just like the constitution that made it possible, it had a short lifespan and negligible impact on most of Commonwealth citizens. In many places where revolutionary forces could not enforce it, the local szlachta simply ignored the proclamation. However the news of the proclamation spread among the peasantry and was kept alive by the revolutionary and patriotic minded Poles. Over the next several decades, after the partitions of Poland ended the existence of Poland as a separate state, it became one of the symbols of Polish history. The proclamation specifically granted to peasants:
limited personal freedom
reduction of serfdom during the current crisis and promise of further reduction after the end of hostilities
freeing from serfdom of all peasants conscripted to the military
the right not to be removed from their land
limited right to appeal to the state's courts
introduction of the dozorca office, the first government official representing the peasant will to the government. Dozorca represented about 1000 families, and he was supposed to enforce the proclamation

Цитата

Халыққа жариялаңыздар: заң бойынша сіздер ұлттың үкіметінің қорғауындасыз; кез келген билеушіге бағынышты адам босатылды.