Кіріспе

Ертедегі зороастрийлер туралы эпикалық өлең Санжанның тарихы (Қисса и Санжан немесе Киссе и Санжан) (قصه سنجان, ) – 1599 жылы парси діни қызметкері Бахман Кайкобад жазған Үнді субконтинентіне қоныстанған зороастрийлердің алғашқы жылдары туралы әңгіме. Басқа нұсқалар болмағандықтан, мәтін онда сипатталған оқиғалардың жалғыз баяндамасы ретінде қабылданады және парси қауымдастығының көптеген мүшелері бұл эпикалық өлеңді өз ата-бабаларының нақты есебі деп санайды. Оқиға Үлкен Хорасаннан басталып, эмигранттардың қазіргі Үндістанның батыс жағалауындағы Гуджаратқа сапар шегуі туралы айтады. Ең ұзын бірінші тарау Санжанда (Гуджарат) От ғибадатханасын құрумен және олардың ұрпақтарының кейін таралуымен аяқталады. Келесі тарауларда "Кисса" шетелдік басқыншыларды қайтарудағы табыс, содан кейін сәтсіздік және одан кейінгі зороастрийлердің қашуы туралы баяндайды. Оқиға "Уархаран отын" Невсариге жеткізу туралы тараумен аяқталады. Соңында, оқиғаға Бахман Кайкобад (немесе "Бахман Кайкобад Хамжиар Санжана") есімді парси діни қызметкері қол қояды. Авторлық күні 969 YZ (1599 CE, Зороастрий күнтізбесін қараңыз) деп жазылған – сипатталған оқиғалар болған деп есептелетін оқиғалардан бірнеше ғасыр өткен соң. Бұл оқиға парсы поэзиясына тән, өте сөздік стильде жазылған өлең түрінде келген. Абрахам Анкетил Дуперрон есімін транслитерациялаған Кисех и Санжан 1771 жылы Дуперрон француз тіліне аударған кезде еуропалық ғалымдарға қолжетімді болды. Алайда, бұл өлең 20-ғасырдың басында ғана кеңінен танымал болды, әсіресе парси зороастрий діни қызметкерлері арасында. ТОК

Мәтіннің көтерілген мәселелері

Басқа нұсқалар болмағандықтан, Санжан тарихы Үндістан субконтинентіне зороастризмнің алғашқы жылдарының жалғыз баяны ретінде қабылданады. Парси қауымы бұл әңгімені өз ата-бабалары туралы дәл есеп деп санайды. Әңгіменің маңыздылығы оқиғаларды қайта құруда емес, парстардың өзіне қалай қарастырғанында және үстем мәдениетпен қарым-қатынастарында жатыр. Осылайша, мәтін парсилердің жеке басын қалыптастыруда шешуші роль атқарады. Бірақ, «егер ауызша берілген жылнама тек аңыз ғана деген қорытындыға келсе де, ол парси тарихы үшін өте құнды құжат болып қалады». Санжан тарихында зороастрийлер Гужаратқа сапар жасағанға дейін осы аймақпен байланыста болған сияқты көрінеді, бұл оқиғадағы зороастрийлердің шын мәнінде алғашқы көшіп келгендер емес деген болжамдарға әкелді. Бұл адамдар да пана сұрағандар болған-жоқпы, белгісіз, бірақ Иранның ықпалы мен эмигранттар парсилердің келгеніне дейін Үндістанда байқалады. Мәтінде көшіп келгендер Гужаратты басқа (яғни индус емес) діни сенімдерге төзімді монарх басқаратынын алдын ала білгені айтылады, және бұл аймақпен сауда арқылы анықталған болуы мүмкін (мәтінде зороастрийлердің 15 жыл тұрған деген Бушир маңындағы қала шығыспен кең сауда байланыстарында болған). Оқиғаның мерзімі көшіп-қону жылын анықтау үшін әртүрлі есептердің негізі болып табылады. Мәтін кейбір кезеңдерге қатысты нақты болса да, басқаларына қатысты тұманды немесе қайшылы болып табылады. Осының салдарынан (және 1826 жылғы байланыссыз құжатпен бірге) 936, 785 және 716 жылдары келгені ұсынылды. Төртінші тарауда айтылған Санжанды шабуылдауы 1465 жылы болған болуы мүмкін (Дели сұлтандығын қараңыз), бұл 716 жылы шабуылдан 750 жыл бұрын және 936 жылы 530 жыл бұрын болған. Екі кезең де (жеті ғасыр және бес ғасыр) мәтінде айтылған. Санжан немесе Диу Үндістандағы алғашқы қоныс болған жер ме деген мәселе 20 ғасырдың басында олардың келгенін еске алу үшін ескерткіш салу туралы алғашқы ұсыныс жасалғанда қызу талқыланды. Бұл ескерткіш ақырында Санжанда салынды, қазір ол Санжан Стамбы деп белгілі. Мәтін зороастрийлердің қайдан келгенін нақты көрсетпесе де, мәтіннен олардың ежелгі Мерв қаласының (қазіргі Түркіменстан) жанындағы Санжан (Хорасан) қонысынан шыққан деген тұжырым жасауға болады. Мәтінде көптеген қоныс аударушылар «Санжана» деген ат алғанын айтса да, олардың Санжан қонысы аталғанға дейін (яғни олар осы атты әкелген) немесе қоныс аталғаннан кейін осы атты алғаны туралы нақты айтылмаған. Жергілікті тұрғындар қоныс аударушыларды «Хорасанилер» деп атаған. Сонымен қатар, (отбасылық) тегінің көп уақыт өткен соң ғана кең таралғанына сеніледі. Мәтіннің авторы өзіне тегін атамайды. Парси тарихын зерттеушілер пана беру шарттарын түсіндіруде, әсіресе соңғысын, яғни индустар сияқты кешке ғана неке қию туралы түсінікке қатысты бөлінген. Жасырын мағынаны іздеуге ешқандай ниет болмаса да, бұл мәселе неге мұндай ұсақ мәселе пана беру шарты болды деген сұрақ тудырады. Жалпы алғанда, «парстардың өздерінің мәдени жеңілдіктерін үнді ортасына индус ханзадасы қойған шарттар түрінде көрсетуі осы топтың өзін-өзі ақтау ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі осы жеңілдіктерсіз – яғни дәстүрлер қатаң сақталғанда бірнеше әдет-ғұрыптан бас тарту – Үндістанда азшылық ретінде өмір сүре алмас еді».