Кіріспе

Солтүстік-шығыс Италиядағы католик патриархаты 18 ғасырға дейін.

Аквилея патриархаты – Италияның солтүстік-шығысындағы епископтық орын және шіркеулік провинция, бастапқыда Адриатика теңізінің солтүстік жағалауында орналасқан ежелгі Аквилея қаласында құрылған. Ол 4 ғасырда Италияның Венеция және Истрия аймақтарына билік ету құқығымен метрополитендік провинция ретінде пайда болды. 6 ғасырдың екінші жартысында Аквилея митрополиттері патриарх атауын қолдана бастады. 568 жылы Ломбардтар Аквилеяны басып алғаннан кейін олардың резиденциясы Градоға көшірілді. 606 жылы ішкі раскол болды, содан бері Аквилея патриархтарының екі қарсылас желісі болды: біреуі Византияның бақылауындағы жағалау аймақтарына билік еткен Жаңа Аквилеяда (Градо), екіншісі Ескі Аквилеяда (кейін Кормонсқа көшірілді). Бірінші желі (Градо) 1451 жылға дейін, ал екінші желі (Кормонс, кейін Цивидал, содан кейін Удин) 1751 жылға дейін сақталды. Екінші желідегі патриархтар Аквилея патриархалды мемлекетінің феодалдық иелері болды. Көптеген Аквилея шіркеу кеңестері кейінгі антик дәуірде және орта ғасырлар бойы өткізілді. Бүгінде бұл титулдық архиепископтық орын.

Епископтан патриархатқа дейін

Көне дәстүр бойынша, бұл шіркеуді Санкт-Петербург Александрияға жібергенге дейін Санкт-Марк құрған. Қасиетті Гермагор оның алғашқы епископы болды және шамамен 70 жылы шейіт болды. Үшінші ғасырдың соңында (285) тағы бір шейіт, қасиетті Геларус (немесе қасиетті Илариус) Аквилея епискобы болды. IV ғасырда қала Адриатиканың бас жағындағы аймақтың басты діни орталығы болды, Рим императоры Августтың Италияның он бір аймағының бірі, "Venetia et Histria". 381 жылы Валериан осы аймақтағы шіркеулердің митрополит-епископы ретінде танылды; оның сол жылы арийлерге қарсы өткен синодына 32 (немесе 24) епископ қатысты. Валерианның орнын өзінің уағыздық және түсіндірмелік еңбектерімен танымал болған қасиетті Хромаций (388–408) басты. Ол қасиетті Жером мен Руфинмен, Миландық Амвросиймен және Иоанн Златоустпен байланыс тастады. Уақыт өте келе, Батыс Иллирияның бір бөлігі, сондай-ақ солтүстіктегі Норикум мен Ретия Аквилеяның қарауына өтті. Римдік қалалар Верона, Трент, Пола, Беллуно, Фелтре, Виченца, Тревизо және Падуа V және VI ғасырларда оның тәуелді шіркеулерінің қатарында болды. Осындай кең аумақтың митрополиттері және Остготтар мен Ломбардтар арасындағы Римдік өркениеттің өкілдері ретінде Аквилея архиепископтары өздерінің варвар билеушілерінен патриарх атағын іздестіріп, алды, бірақ әзірге әр титул иесіне жеке берілді. Бұл атақ Аквилеяның Риммен қарым-қатынасындағы тәуелсіздікке бейімділікті нығайтуға және ақтауға көмектесті, бұл ерекшелік оның бәсекелесі Равеннамен ортақ болды, бірақ Равенна мұндай патриархтық дәрежеге ие бола алмады. Император Юстиниан Италия да монофизит дінін қолдайтын саясатын қабылдауы керек деген шешімі Аквилея епискобы Македоний (539–557) тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Сол кезде папа Вигилий Юстинианның қаулыларына мойын беріп, 553 жылғы Константинопольдің екінші соборын қабылдады, ол кейін "Үш тарау" деп аталған үш өкілді айыптады. Вигилийдің "Үш тарауды" айыптауына келіскендіктен, Солтүстік Италияның (Лигурия мен Эмилия) епископтары, оның ішінде Венеция мен Истрия епископтары Македонийдің басшылығымен Риммен қарым-қатынасты үзді. Бұл "Үш тарау" шиқұмасы Аквилея епископына "патриарх" атағын алуға мүмкіндік берді. Македонийдің ізбасары Паулин I (557–569) 560 жыл шамасында бұл атақты қолдана бастады. Ал келесі онжылдықтың соңында ломбардтар бүкіл Солтүстік Италияны басып алды. 568 жылы Аквилея патриархы өз шіркеуінің қазынасымен бірге Солтүстік Италиядағы императорлық иеліктің соңғы қалдығы Триестке жақын Град аралға қашуға мәжбүр болды. Бұл саяси өзгеріс патриархаттың Риммен қарым-қатынасына әсер етпеді; оның епископтары, Ломбард немесе императорлық аумақта болсын, татуласуға барлық шақыруларды үнемі қабылдамайтын.

Grado-мен бөлінуі

Римдегі папалар мен Равеннадағы экзархтардың бейбіт және басқа да түрлі күш-жігерлері, Кандидианның (606 немесе 607) Аквилея митрополиті (Градода) сайлануына дейін бірлік байланыстарын жаңартудан тұрақты бас тартумен кездесті. Елу жылдық шиеленістен шаршаған, оның империя шегіндегі суфраган епископтары Римге бағынды; ал Ломбардтардың құрлықтағы суфраган епископтары шиеленіске берілді. Олар одан әрі барып, Аквилеяның өзінде патриарх Иоанн Аббатты (606 немесе 607) сайлады, соның салдарынан Солтүстік Италияда екі шағын патриархат пайда болды: Градодағы Аквилея аралдық патриархаты және Кормонс бекінісінде орналасқан Ескі Аквилея құрлықтық патриархаты. Ариандық Гримвальд патшасы (671) қайтыс болғаннан кейін жағдай өзгеріп бастады. Патша сарайының шенеуніктері көбінесе католик болғандықтан, Рим шіркеуімен келісімге келуді жақтады. Ақырында Ломбард патшалары Риммен барлық дауларды, соның ішінде Аквилея шіркеуімен болған шиеленісті де жоюды қалады. Шиеленіс бірте-бірте күшін жоғалтты. Король Куниперт Павия синодын (698/699) шақырды, оның нәтижесінде Ескі Аквилея Риммен татуласты, ал Папа Григорий II 723 жылы Аквилея патриархы Серенге (715–730) паллий табын етті. Бұл, шамасы, жетінші ғасырда папалар Градо митрополиттеріне Аквилея патриархы атағын мойындаған кез еді, бұл Ескі Аквилея митрополиттерінің дәугершілігіне тойтарыс беруге мүмкіндік берді. Келесі ғасырларда бұл атақ екеуінің де қолданысында болды, бірақ енді ешқандай нақты мағынасы қалмады. 628 жылы Ескі Аквилея патриархтары өз резиденциясын Кормонсқа көшірді. Патриарх Каллист 737 жылы патриархтық резиденцияны Чивидале-дель-Фриулиге (Forum Julii) көшірді, ол он үшінші ғасырға дейін сол жерде қалды, содан кейін 1223 жылы тағы да Удинеге көшірілді. VIII ғасырдың соңында Зальцбургте жаңа митрополия құрылуынан кейін, Каринтия аумағын өзіне тиесілі деп ұзақ уақыт талас еткен Ескі Аквилея епархиясының аумағы кішірейді. Кейінірек, Аквилея патриархы Урсус (811 жылы қайтыс болды) Карл Ұлының төрелігін қабылдады, оған сәйкес Дравадан солтүстікке орналасқан Каринтия аумағы Зальцбургтың Арносына берілді. Урсус қайтыс болғаннан кейін Максенций оның бастаған ісін жалғастырып, Аквилеяны қайта құру үшін Карл Ұлының сарайынан қаржы сұрады. Максенций 811 жылдан 837 жылы қайтыс болғанға дейін Аквилея патриархы қызметін атқарды. Дегенмен, IX ғасырдағы венгр шапқыншылығы мен императорлық биліктің әлсіреуі патриархтардың билігін арттырды.

Кеңейту және құлдырау

Бұдан кейін ескі Аквилеяның діни істерінде неміс феодалдық ықпалы көріне бастады. 1011 жылы оның патриархтарының бірі, Иоанн IV, отыз епископпен бірге Бамберг соборын қасиеттеп берді. Поппо немесе Вольфганг (1019–1042), император Конрад II-нің жақын адамы және кеңесшісі, 1031 жылдың 13 шілдесінде Аквилеядағы өз соборын Ұлы Марияның құрметіне қасиеттеп берді. Оның билігі тұсында қала жаңа қабырғалармен қоршалды. Поппо патриархты Каринтия герцогтығынан толығымен босатып, Градоға қарсы соғыс жүргізді. 1047 жылы неміс патриархы Эберхард сол жылғы римдік синодқа қатысты, онда Аквилеяның мәртебесі тек Рим, Равенна және Миланға ғана төмен екені жарияланды. Алайда 1063 жылы папа Лев IX Градоның басымдығын жариялады, бірақ Гетебальд император Генрих III-нің қолдауын сақтап қалды.

Уақытша күш

1077 жылы Белштейндік патриарх Зиггард Германия королі Генрих IV-тен Фриули герцогтық атағын алды, бұл оқиға дәстүрлі түрде Аквилея мемлекетінің, немесе Patrie dal Friûl-дың құрылуы деп есептеледі. Патриархат кейіннен аймақтағы саяси бақылауын кеңейтті: келесі ғасырларда Аквилея билігінде болған аймақтардың ішінде Триест, Каринтия, Штирия, Кадор және Истрияның орталық бөлігі бар еді. Өзінің гүлденген кезеңінде Аквилея патриархаты Италиядағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды. Патриархаттың ақсүйектері крест жорықтарында белсенді рөл атқарды. 1186 жылы патриарх Годфри Фридрих Барбароссаның ұлы Генрих VI-ны Миландағы Сант-Амброджо базиликасында Италия королі етіп таж кигізді; жауап ретінде папа Урбан III оны қызметтен шеттетуге бұйрық берді. 13 ғасырдың басында, әсіресе Вольфгер фон Эрла (1204–1218) және Бертольд (1218–1251) билік еткен жылдары, Патриархат жақсы дамыған жол желісінің және айқын мәдени өркендеудің арқасында өнеркәсіп пен саудада гүлденді. Жер сілкінісі мен басқа да апаттардан зардап шеккен және халқы бірнеше жүз адамға дейін азайған Аквилея 14 ғасырда дерлік тасталып кетті. Мемлекеттің астанасы алдымен Сивидалеге, содан кейін 1238 жылдан бастап Фриулидің орталық бөлігіндегі Удинеге көшірілді, ол 13 ғасырдан бері патриархтың сүйікті резиденциясы болған және көп ұзамай ірі қалаға айналды. Алайда, ғасырдың соңында Патриархат Венеция Республикасының күшейіп келе жатқан ықпалына, сондай-ақ вассалдары арасындағы ішкі тартыстарға қарсы тұруға мәжбүр болды, және Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы соғыстарға да тартылды. Бертранның (1334–1350) басшылығымен мемлекет қайта жанданды: ол табысты әкімші және әскери қолбасшы болды. 1350 жылы тоқсан жасында ол қастандық салдарынан қаза тапты. Патриархтық резиденция Удинеге көшірілгеннен кейін венециялықтар патриархатпен тату қарым-қатынаста болған жоқ, олардың императорлық қолдауына және саясатына қызғанышпен қарады. 15 ғасырда мемлекет Cividale мен Udine арасындағы ішкі жанжалдардан да зардап шекті. 1411 жылы бұл Патриархаттың құлауын белгілеген соғысқа ұласты, Cividale Фриулия коммуналарының көпшілігінен, Падуаның да Каррарасынан, императордан және Венгрия королінен қолдау алды, ал соңғысына венециялықтар демеу берді. Сол жылдың желтоқсан айында император әскері Удинені басып алды, ал келесі қаңтарда Людовик Тек қалалық соборда патриарх болып тағайындалды. 1419 жылы 23 шілдеде венециялықтар Cividale-ді басып алды және Удинеге де соққы беруге дайындалды. Қала ұзақ қоршаудан кейін 1420 жылы 7 маусымда құлдырады. Одан кейін Гемона, Сан-Даниэле, Вензоне және Толмеццо да жаулап алынды. 1445 жылы Флоренция кеңесінде жеңілген патриарх Людовико Тревизан өзінің ежелгі уақытша иеліктерінен бас тарды, ал оның орнына Венеция қазынасынан жыл сайынғы 5000 дукат жалақы алуға келісті, осымен соғыс аяқталды. Градо патриархаты жойылғаннан кейін (1451), оның орнына Венеция патриархаты келді. Аквилея патриархы атағы тек діни мәнін сақтады. Бұрынғы Фриулия мемлекеті Венеция Республикасына Patrie del Friuli деген атпен қосылды, оны Удинеде тұратын Бас провизор немесе Луогенте басқарды. Доменико Гримани (1497 жылдан бастап кардинал) кезінде Австрияның Фриули патриархаттың аумағына қосылды, оның юрисдикциясы осылайша кейбір Австрия епархияларына дейін созылды. 1623 жылы Аквилея провосты Альберт Песслер Фердинанд II атынан Гориция епископтығын құруды және Австрия епархияларын Аквилея патриархатының юрисдикциясынан шығаруды сұрады.

Құрып кету

109-шы және соңғы Аквилея патриархы Даниэль Долфин болды, ол 1714 жылдан бастап өзінің алдыңғысы Диониджио Долфиннің коадъюторы, 1734 жылдан бастап оның мұрагері және 1747 жылдан бастап кардинал атанды. Венецияның Аквилея патриархына тағайындау туралы талабы XV ғасырдың соңынан бастап, Австрияның епархиялары патриархаттың құзырына енген кезде, Австрия тарапынан қарсы талаппен қабылданды. Соңында, Бенедикт XIV төреші ретінде таңдалды. Ол (1748-49) Фриулидегі Венеция аумағын Удин архиепископиясына берді, ал Австрияның иеліктері үшін Аквилея патриархынан тәуелсіз және тікелей Рим Папасына бағынышты (яғни, Киелі Таққа тікелей бағынышты) Горицияда орналасқан апостолдық викариат құрды. Бұл шешім Венецияны қанағаттандырмады, және 1751 жылғы 6 шілдедегі Injunctio Nobis бұйрығымен Папа патриархатты екі архиепископтыққа бөлді: біреуі Удинде, Венециялық Фриули аумағымен, екіншісі Горицияда, Австриялық Фриули құзырында. Бұрын өте мақтанды және беделді болған ежелгі патриархаттан тек Аквилея приход шіркеуі ғана қалды. Ол тікелей Апостолдық Таққа бағынышты деп жарияланды, ал оның ректорына жылына жеті рет епископтық белгілерді қолдану құқығы берілді.

Атауы бойынша қараңыз

1968 жылы Аквилея Католик шіркеуінің титулярлық (тұрақты емес) митрополиттік дәрежедегі епископтық тізіміне қосылды. 2014 жылғы мәлімет бойынша, епископтыққа Чарльз Джон Браун иеленеді, ол қазір Филиппин елшісі және 2011 жылдың 26 қарашасында осы лауазымға тағайындалды.