Кіріспе
Иран және Ресей бақылауындағы хандық
Шәкі хандығы (сондай-ақ Шәки деп те жазылады) – Иран және кейін Ресейдің қарауында болған, қазіргі Әзірбайжан аумағында орналасқан Шәкі қаласы мен оның төңірегін басқарған хандық.
Тарих
1551 жылдан бері Шаки Сафави Иранының (1501–1736) билігінде болды, оның Ширван провинциясының бір бөлігі саналды. Оны түрлі тайпа басшылары басқарды, оларға тоюлдар (фиф иелері) атағы берілді. Надир Осман империясын Оңтүстік Кавказдан қуғаннан кейін, Әли Марданға, кейін Нажаф Қолына Шакиді басқару жауапкершілігі жүктелді. Бірақ 1743 жылы жергілікті басшы және бұрынғы салық жинаушы Хажи Чалаби хан жетекшілігімен көтеріліс болды. Нажаф Қолы көтерілісшілер тарапынан өлтірілді, олар Хажи Чалаби ханды хан етіп тағайындады. Надир шах кейіннен жергілікті басшы Жәфарды жаңа хан етіп тағайындады, бірақ Хажи Чалаби ханны оның бекінісінен шығара алмады. Хандық – ирандық билікке бағынған, мұрагерлік немесе тағайындалған билеуші басқарған әкімшілік бірлік түрі. Билеушінің атағы бегларбеги немесе хан болды, бұл Османдық пәшенің дәрежесімен бірдей болды. Хандықтар, тіпті Иранның құрлықтағы шахтары аймақта билігін жүзеге асыруға күші жетпеген кезде де, ирандық тәуелділік ретінде қарастырылды. Зейілді мұсылман Хажи Чалаби, Киштің бұрынғы шіркеуінің діни қызметкерінің немересі еді. 1747 жылы Надир шахтың қазасынан кейін Иран, әсіресе Оңтүстік Кавказ, дүрбелеңге түсті. Грузиндер мен жергілікті хандар жер үшін күресті. Хажи Чалаби хан кейін лезгилермен одақ құрды. Арас өзенінің оңтүстігінде иран тағына талапкерлердің біріне жасаған шабуылды тойтарып, Шаки ханы ретінде оның мәртебесі күмәнсіз болды. Оңтүстік Кавказдың маңызды бөлігін бақылауға алуды қалаған Грузия монархтары Гераклий II және Теймураз II Хажи Чалаби ханның билігінен қорқуын сезінді. Хажи Чалаби ханға қарсы болашақ шайқаста Гераклий II және Теймураз II келесі хандармен одақ құрды: Хойдың Ахмад хан Донболысы, Қарабақтың Панах Әли ханы, Қарадағтың Қазем ханы және Гәнжәнің Шахверди ханы. Бірақ шайқас басталғанға дейін Гераклий II және Теймураз II барлық хандарды тұтқынға алып, өздерінің билігіне бағынуды және салық төлеуді талап етті. Шамхор маңында Хажи Чалаби хан грузин патшаларымен кездесіп, оларды жеңіп, тұтқынға алынған хандарды босатті. Алазани өзені маңындағы грузиннің Хажи Чалаби ханға қарсы екінші шабуылы да сәтсіз аяқталды. 1755 жылы Хажи Чалаби хан қайтыс болды, оның орнын ұлы Аға Киши Бег бағындырды. Шаки қаласын нығайтумен қатар, ол әкесінің Ширван және Куба хандықтарымен достық қарым-қатынас саясатын жалғастырды. Аға Киши Бег Дағыстанның қази құмқы басшысының қызы Мұхаммед ханға үйленді. 1759 жылы Аға Киши Бегті кездесуге көндірді, онда оны Мұхаммед хан мен оның одақтасы Солтан Әли, жергілікті танымал тұлға өлтірді. Хажи Чалаби ханның немересі Мұхаммед Хусейн хан Муштакты Шаки хандығының беделді адамдары Ширванға қауіпсіз жерге жіберді. Бірнеше айдан кейін ол Қази Қомуқты қуды және Шакиде отбасының билігін қалпына келтірді. Ол жаңа сарай салып, өзінің аймағында бірнеше махал (аудан) құрды, олардың әрқайсысы әртүрлі губернатордың бақылауында болды. 1762 жылы Занд билеушісі Карим Хан Занд Иранның көп бөлігінде билігін орнатты, содан кейін Грузия және Оңтүстік Кавказдың әртүрлі хандары оны өздерінің билеушісі ретінде мойындады. 1772 жылы Мұхаммед Хусейн хан Муштак астанасын жақын маңдағы Нуха ауылына көшіруге мәжбүр болды. 1805 жылғы келісімге сәйкес Хажи Чалаби ханның ұрпақтары Шаки хандығының билігін сақтап қалуға тиіс болса да, Иван Гудович бұл шартты көп ұзамай елемеді, өйткені ол тұрақты түрде адалдықты ауыстырып, бір-біріне сатқындық жасаған отбасына сенбеді. Гудович Шаки хандығын жаугерлер династиясына қарсы шыққан және 1804 жылы Ереванды қоршау кезінде ресейліктерге адалдық танытқан күрдтік Донболи руының басшысы Жәфар Қолы хан Донболиге тапсырды. 1807 жылдың 12 қаңтарында Жәфар Қолы хан мен Гудович бұрынғы келісімге қол қойды. Жәфар Қолы хан мен оның Хойдан келген ізбасарларын Шакидің беделді адамдары жек көретін. Олар ресейліктердің Салим ханды немесе оның соқыр ағасы Мұхаммед Хасан ханды қайтадан орнатқанын талап етті. Гудович Салим ханды сатқын және оның көтерілісі кезінде көптеген орыс сарбаздарының өліміне себепші деп атады. Жәфар Қолы хан 1814 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Исмаил хан Донболи бағындырды. Ысмайыл хан Донболи танымал емес хан болды, 1819 жылы қайтыс болғаннан кейін Ресей империясы Шаки хандығын жойды. Бұл ханның барлық ұлдарының Иранға қашуына себеп болды. Ұлдарының бірі Сүлеймен хан 1820-жылдардың соңында Ресейге оралып, орыс әскеріне қосылды. Ол Варшаваға ж...
Әкімшілік
Шаки хандығының әкімшілік және әдеби тілі 19 ғасырдың соңына дейін парсы тілі болды, ал араб тілі тек діни білім алу үшін қолданылды. Парсы тілі сот жүйесінде де қолданылды. Хандық алдымен Надир шах, кейін Кәрім шах атынан монета шығарды. 18 ғасырдың соңына қарай олардың көптеген монеталарында есімдер болмады. Дербенттегі сирек монеталардың кейбіреулерінде хандардың біріне жасалған шамалы сілтеме бар болғанымен, ешбір хан тәуелсіздік құқығы мен егеменді монархтың мәртебесіне ие болмағандықтан, монеталарына есімдерін жазбады. Бұл солтүстік Иран монеталары толығымен күміс пен мыстан жасалған.
Демография
Халықтың көп бөлігі түркі тілдес топтардан тұрды, ал қалған бөлігі лезгилер, армян және тау яһудилерінен құралды.