Кіріспе

Заңсыз эмиграция – эмиграция заңдарын бұза отырып, елден кету. Елдер көбінесе қылмыскерлердің елден шығуын тоқтату, жұмыс күшінің жетіспеуін және капиталдың қашуын болдырмау, сондай-ақ білімді мамандардың елден кетуін алдын алу сияқты түрлі себептермен елден кімнің кетуін реттеуге тырысады. Ең қарапайым жағдай – елдің белгілі бір адамдарға физикалық түрде елден кетуіне тыйым салуы. Тағы бір жиі кездесетін жағдай – адам заңды түрде шетелге шығып, бірақ өз елінің талабы бойынша қайтудан бас тартуы. Арнайы жағдайларға қуғын-сүргіннен қашып елден шығу немесе қылмыс жасағаннан кейін соттан қашу жатады. Дегенмен, басқа елге заңсыз кірген адам қайтарылып жіберілуі мүмкін, ал қылмыскер болса, ол басқа елде экстрадицияға тап болуы немесе сотталуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының пікірінше, эмиграцияға құқық – адам құқығы, еркін қозғалыс құқығының бір бөлігі. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында: «Әркімнің кез келген елден, соның ішінде өз елінен кетуге және өз еліне оралуға құқығы бар» делінген.

Тарих

1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына еркін қозғалыс құқығы туралы ереже енгізілген.

Шығыс блогы

Ресей Республикасы 1917 жылғы революциядан кейін екі ай өткен соң эмиграцияға шектеулер енгізді, ал одан кейін КСРО-ның әртүрлі Кеңес Социалистік Республикалары эмиграцияны толығымен тыйым салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО басып алған елдерде Шығыс блогы құрылғаннан кейін, Шығыс блогы елдері де КСРО-дағы сияқты эмиграцияға тыйым салды. 1961 жылы Берлин қабырғасы тұрғызылғаннан кейін, шығыстан батысқа көшіп кету көбінесе тоқтады. Шығыс Германиядан бірнеше мың адам қашуға тырысты, олардың арасында шекара күзетшілері де бар болды. (Жалпы, кез келген азаматтың қашуы дезертирлік деп есептелді.) КСРО-дағы паспорт жүйесі Шығыс блогынан тыс жерлерге саяхаттауды қатты шектеді және көбінесе КГБ-ның келісімін қажет етті. КСРО-дан эмиграциялауға рұқсат етілмеген советтік еврейлер және басқа да адамдар "отбасылықтар" деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде КСРО бірнеше елді тікелей аннексиялап, Советтік Социалистік Республикалар құру арқылы Шығыс блогын құруды бастады. Олардың ішінде Шығыс Польша (екі түрлі КСР-ге қосылды), Латвия (Латвия КСР-і болды), Эстония (Эстония КСР-і болды) және Солтүстік Румыния (Молдова КСР-і болды) кірді. Басқа мемлекеттер де Советтік сателлит мемлекеттерге айналдырылды, мысалы, Польша Халық Республикасы, Венгрия Халық Республикасы, Чехословакия Социалистік Республикасы, Румыния Халық Республикасы, Албания Халық Республикасы және кейіннен Германияның советтік оккупациялық аймағынан Шығыс Германия. 1950 жылдардың басына қарай, ұлттық қозғалысты бақылаудағы советтік тәсіл Шығыс блогының көп бөлігі (Қытай, Моңғолия және Солтүстік Кореямен бірге) тарапынан қабылданып, үлгі етілді. 1952 жылға дейін Шығыс Германия мен батыс оккупациялық аймақтары арасындағы шекара көптеген жерлерде оңай кесіліп өтілетін болды. Сәйкесінше, 1961 жылға дейін шығыс-батыс ағынының көп бөлігі Шығыс және Батыс Германия арасында болды, одан 3,5 миллионнан астам шығыс немiстері Батыс Германияға көшіп кетті. 1961 жылдың 13 тамызында Шығыс Германия шығыс және батыс Берлин арасын бөліп тұратын Берлин қабырғасына айналатын тікенді сым торабын орнатты. Екі күннен кейін полиция және әскери инженерлер тұрақты бетон қабырғаны салуға кірісті. Шығыс Германияда социалистік емес елдерге кетуді қалағандарды "Республикадан қашқандар" деп атады. 1955 жылы Германияның Социалистік Бірлік партиясы (СЭД) партиялық агитаторлар пайдалануы үшін жариялаған үгіт-насихат буклетінде "республикадан қашудың" қауіптілігі баяндалды, онда "ГДР-дан кету – саяси және моральдық төмендеу мен жегілгіштік әрекеті" және "Германиядағы барлық жұмысшылар бүгін бейбітшілік үшін күрестің мықты бекінісі – Германия Демократиялық Республикасынан шығып, неміс халқының өлімге душар жауы – империалистер мен милитаристтерге қызмет етуге бара жатқандарды жазалауды талап етеді" делінген. Атақты дезертирлердің қатарында Иосиф Сталиннің қызы Светлана Аллилуева, МиГ-25 ұшқышы Виктор Беленко, БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Аркадий Шевченко, шахмат гроссмейстері Виктор Корчной, балет жұлдыздары Михаил Барышников, Наталья Макарова және Александр Годунов бар. Шығыс Германиядан қашқан танымал тұлғалардың арасында жазушы Вольфганг Леонхард, Берлин қабырғасы салынып жатқанда секіріп өтіп жатқандағы суреті түсірілген Шығыс Германия сарбазы Конрад Шуман және бірқатар еуропалық футболшылар, соның ішінде Йорг Бергер де бар. Бұқаралық ақпарат құралдары көбінесе жоғары деңгейдегі дезертирлер туралы хабарласа, маңызды емес дезертирлер туралы ақпарат жарияланбайтын.

Куба

Бұрын Куба үкіметі өз азаматтарына үкіметтен рұқсат алмастан Кубадан кетуге немесе оралуға тыйым салған. Human Rights Watch ұйымының аудармасында Кубаның қылмыстық кодексіне сәйкес, "заңды тәртіптерді толық орындамай, ұлттық аумақтан кетуге немесе кетуге дайындық шараларын қабылдаған" адамдар бір жылдан үш жылға дейін бас бостандығынан айырылуға жазаланатын еді. 1985 жылдан 1994 жылға дейін заңсыз көшіп кеткендердің саны 82 500-ге, ал 2000 жылдың ортасына дейін тағы 7 500 адамға жетеді деп есептеледі. Тіпті заңсыз көші-қон туралы әңгімелеу де алты айға бас бостандығынан айыру жазасына әкеп соқтыратын. Алайда, 2012 жылдың 16 қазанында Куба Республикасының Ресми газетінде жарияланған 302 нөмірі заң жарлығы 2013 жылдың 14 қаңтарында күшіне енді. Бұл иммиграциялық заң шығуға рұқсат алу қажеттігін жойды, бірақ паспорт құнын 100 CUC-қа дейін көтерді, бұл орташа айлық жалақының 5 айлық көлеміне тең.

Иран

Ирандық әйелдің күйеуінің немесе еркек туысының жазбаша рұқсатынсыз Ираннан жалғыз шығуы заңсыз, егер ол үйленбеген болса. Кез келген ұлттың әйелдері Иран еркегіне тұрмысқа шыққаннан кейін автоматты түрде Иран азаматы болып табылады және осы ережелерге бағынады. Ирандық Сайед Бозорг Махмудиге үйленген Бетти Махмуди күйеуі екі апталық демалыс кезінде сол жерде қалуды шешкеннен кейін Иранда қалып қойды. Ол Түркияға контрабандистердің көмегімен қашуға мәжбүр болды, себебі күйеуінен ажыраспайынша Ираннан заңды түрде шығуға рұқсат алмайтын еді, ал ол олардың қызы Махтоп Махмудиді толық қамқорлығына алатын болар еді. Иран үкіметінің заңына сәйкес, 18 жастан асқан ирандық еркектерге 24 ай бойы Иран қарулы күштерінде қызмет етпесе елден шығуға рұқсат етілмейді. Бұл көптеген ирандық студенттер мен жастардың елден заңсыз жолмен кетуіне себеп болды.

Португалия

1974 жылға дейін Португалиядан эмиграциялаудағы жеке адамның еркіндігі елдің мақсаттары мен мүдделеріне бағынышты болды. 1933 жылғы Конституцияда "[Мемлекеттің ұлттық аумақтарды халқымен толықтыру, эмигранттарды қорғау және эмиграцияны реттеу мақсатында ұлттың экономикалық және әлеуметтік өмірін үйлестіру және реттеу құқығы мен міндеті бар]" делінген. Мемлекет осы саясат арқылы үш маңызды міндетті орындауға тырысты: еңбек күшінің қажеттіліктерін қанағаттандыру, Африкадағы мүдделерді қамтамасыз ету және эмигранттардан түсетін ақшалай аударымдардан пайда көру. 1950-1988 жылдар аралығында португалиялық эмигранттардың кем дегенде 36 пайызы елден заңсыз кеткен.

Мьянма

Хьюман Райтс Вотч ұйымының мәліметінше, Бирма үкіметі Меккеге қажылық сапарына баруға рұқсат етілген мұсылмандардың санын қатты шектеуде. Мұсылмандар шетелге саяхаттау үшін паспорт алудағы қиындықтарды жалғастырып жатыр деді.

Тунисі

2001 жылы Тунисте билік, бұрынғыдан да аз танымал сыншылардың, саяси тұтқындардың отбасы мүшелерінің және эмигранттар арасындағы белсенділердің де паспорталарын беруден жалғастырып бас тартты.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралия мен Жаңа Зеландия бала асырауына қарызы бар адамдарға саяхатқа тыйым салды.

Коста-Рика

Балаларға жәрдемақы төлеуге міндетті адамдар Коста-Рикадан шығуға тыйым салынады.

Америка Құрама Штаттары

Егер адам балаға алимент ретінде 2500 доллардан астам қарыз болса, оның АҚШ паспортын жаңару мүмкіншілігі болмайды, демек ол АҚШ-тан шыға алмайды және жарамды АҚШ паспорты болмағандықтан АҚШ-қа депортациялануы мүмкін.

Шығу визаларын шектеу

Ливан, Сауд Арабиясы, Иордания, Біріккен Араб Әмірліктері, Ирак, Кувейт, Оман, Катар, Непал, Ресей және Чехия елдері шетелдік жұмыскерлерге, жұмыстан босатылатын жұмыскерлерге, азаматтарға немесе қонақтарға арнайы шығу визасы қажет болуы мүмкін.