Кіріспе
Недим (Осман тілі: نديم; шамамен 1681 – 1730) – Осман лирикалық ақыны, Лале дәуірінің өкілі. Ол Ахмет III билік еткен жылдары ең үлкен даңққа ие болды. Недим сәл әдепсіз, тіпті ерсі поэзиясымен белгілі болды, оның өлеңдері көбінесе классикалық үлгіде жазылған, бірақ ол халық поэзиясының түркү және şarkı формаларын сарайға енгізді.
Ahmed Effendi, better known by his mahlas (nom de plume) Nedîm (Ottoman Turkish: نديم; c. 1681 – 1730), was an Ottoman lyric poet of the Tulip Period. He achieved his greatest fame during the reign of Ahmed III. He was known for his slightly decadent, even licentious poetry often couched in the most staid of classical formats, but also for bringing the folk poetic forms of türkü and şarkı into the court.
Ерте өмір
Недимнің ерте өмірі туралы көп нәрсе белгілі емес, тек сол кездегі құжаттардан шығаруға болатын қорытындылар ғана бар. Недим (кейін Ахмет) Константинопольде, шамамен 1681 жылы дүниеге келген. Оның әкесінің есімі Мүлаккабзаде (яғни, лақап атының ұрпағы) болды, бұл атау оның әкесінің әкесі Мерзифонлы Мүлаккаб Мұстафа Мүслихетдин Эфендиге байланысты болды; ол 1648 жылы Сұлтан Ахмет мешітінің алдында таяқ жегенге дейін "ерекше әдеттері бар адам" ретінде танылған және сол себепті осылай аталған еді. Қады Мехмед Эфендидің ұлы және Осман империясының бюрократиясында беделді отбасының мүшесі болғандықтан, Недимнің білімі жоғары деңгейде болды деп есептеледі, оған түрлі ғылымдармен қатар, "өлең жазуға жететін араб және парсы тілдерін білу де кірді". Алайда, Недим Константинополь әдеби ортасына сынға ұшыратқандығымен танымал болды, ол сол кезде Наби мектебін басып алған еді; бұл мектеп жоғары философиялық және нұсқаулық сипаттағы ғазалдармен ерекшеленді. Басқа деректерде оның дікілден, көбінесе есірткіге немесе Паркинсон ауруына ұқсас дерттен қайтыс болғаны айтылады. Қай жағдайда болса да, ол өмірінің соңына дейін Секбан Әли паша медресесінде ғалым болып қызмет еткені белгілі.
Жұмыс
Недим қазіргі кезде Фузули мен Бакимен бірге Османдық Диван поэзиясының үш ең ұлы ақынының бірі саналады. Дегенмен, оның осы деңгейге жете алуы салыстырмалы түрде жақында ғана болды: мысалы, өз заманында сұлтан Ахмет III «ақындардың басшысы» (reîs i şâirân - رئيس شاعران) атағын Недимге емес, қазір көбіне белгісіз Османзаде Тейібке берді, сондай-ақ бірнеше басқа ақындар да Недимнен жоғары бағаланды. Оның танылмауының себебі, мүмкін, Недимнің туындыларының жаңашылдығында, олардың көп бөлігі сол кездегі стандарттарға өте радикалды болды. Недимнің шығармалары алуан түрлі жиынтықтан тұрады: 170 ғазал, 34 ән, 44 қасыда, 88 строфикалық өлең, 3 маснауи, 11 рубаи және 2 шоқма, сонымен қатар басқа да формалардағы бірнеше өлеңдер кіреді. Осы әртүрлілік пен модернизация, ұлтшылдық және гетеронормативтілік сияқты мәдени факторлардың әсерінен Недимнің өлеңдері әртүрлі, кейде бір-біріне қайшы келетін тұжырымдармен талданды. Мысалы, Г.А.Р. Гиббтің пікірінше, Недим мектебін реалистік әйелдер бейнесін қолданатын, дүниеге ден қоятын және суфилік мистицизмге қызығушылық танытпайтын жергілікті лирикалық поэзия стилі деп сипаттауға болады.
Суфизм және философия
Недимнің назары суфизмге немесе философияға емес екендігі туралы жалпы келісім бар, бірақ оның діндарлығы мен философиялық көзқарастары даулы. Ол бір кезде тариқатқа қосылғысы келгені мәлім, алайда көптері оның мүше болғанын жоққа шығарады. Кейбір зерттеушілер, оның ішінде Гёльпинарлы, оның діни сенімдерінің толыққанды шынайы болмағанын айтады. Мұхсин Мачит сияқты басқалары Недимнің өлеңдерінде "жоғары күштің" болмауын көрсетіп, "[оның] шығармаларында барлығы өздігінен болып жатқандай сезіледі" дейді. Бұған қоса, ол бұрынғы философиялық дәстүрлерге теріс қараған сияқты, тіпті Платон мен Аристотельді ашық сынайды, олардың ізбасарларын "шатасқан" деп атаған; бірақ бұл оның нағыз пікірлері ме, әлі де талқыланып жатыр.