Балаларда семірушілік және денсаулық сақтау мәселелері

Кіріспе

Балалардың семіздігі – медициналық журнал

Балалардың семіздігі – баланың денсаулығына немесе әл-ауқатына кері әсер ететін, артық дене майының жиналуымен сипатталатын жағдай. Дене майының мөлшерін тікелей анықтау қиын болғандықтан, семіздік диагнозы көбінесе дене салмағының индексіне (ДSI) негізделеді. Балалар арасында семіздік көбейіп келеді және оның көптеген зиянды салдары бар екендігі анықталғандықтан, бұл мәселе халық денсаулығы үшін маңызды проблема ретінде қарастырылуда. Балалардың семіздігінің таралуы гендерлік және жыныстық айырмашылықтарға байланысты өзгеруі мүмкін.

Жіктеу

Екі жастан асқан балаларда семіздікті анықтау үшін дене массасы индексі (ДМИ) қолданылады. Ол салмақ пен бойдың арақатынасы арқылы есептеледі. Балалардың ДМИ-нің қалыпты диапазоны жасқа және жынысқа байланысты өзгереді. ДМИ 85-ші перцентильден жоғары болса, артық салмақ деп есептеледі, ал 95-ші перцентильге тең немесе одан жоғары ДМИ АҚШ Саламаттықты сақтау және ауруды бақылау орталығы (CDC) бойынша семіздік деп саналады. Семіздік одан әрі 1-дәрежелі семіздік (ДМИ 95-ші перцентильде немесе одан жоғары, 95-ші перцентильдің 119%-на дейін), 2-дәрежелі семіздік (ДМИ 95-ші перцентильдің 120%-дан 139%-на дейін) және 3-дәрежелі семіздік (ДМИ 95-ші перцентильдің 140%-нан жоғары) деп жіктеледі. АҚШ Алдын алу қызметтері жұмыс тобы жоғары ДМИ-і бар барлық балалардың салмақ тастауы міндетті емес екенін мәлімдеді. Жоғары ДМИ салмақ мәселесін анықтауға көмектеседі, бірақ майлы және бұлшықетті тіндерді ажырата алмайды. Сонымен қатар, ДМИ кейбір балаларда майлы тінінің артық екенін дұрыс емес деп бағалауы мүмкін. Сондықтан ДМИ диагнозының дұрықтығын арттыру үшін майлы тінін немесе тері бүктемелерін өлшеу сияқты қосымша тексерулер жүргізу пайдалы.

Психологиялық

Семіз балаларда алғашқы туындайтын проблемалар көбінесе эмоционалдық немесе психологиялық болады. Семіз балалар жиі өз құрбыларынан қорлық көреді. Кейбіреулері өз отбасынан мазақтауға немесе кемсітуге ұшырайды.

Ұзақ мерзімді әсерлері

Ауыр салмақты балалар ересекте де семіздікке ұшырауы мүмкін. Осылайша, олар жүрек аурулары, 2-ші типті қант диабеті, инсульт, бірнеше түрлі қатерлі ісіктер және остеоартрит сияқты ересектердегі денсаулық проблемаларына бейімдеу қаупі жоғары. Көлемді халық арасында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, артық салмақты немесе семіз жасөспірімдерде кенеттен қайтыс болу қаупі 2,2 есе, ал жүрек ишемиялық ауруынан немесе инсульттан қайтыс болу қаупі 3,5 есе артады, бұл көрсеткіштер қалыпты дене салмағы бар жастастармен салыстырғанда байқалады. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мақалада балалық шақтағы семіздік өмір сүру ұзақтығын екі-бес жылға дейін қысқартуы мүмкін екені айтылады. Америкадағы қазіргі буын балаларының өмір сүру ұзақтығы ата-аналарынан кем болуы мүмкін, мұндай жағдай соңғы екі ғасырдың ішінде алғаш рет тіркелуде.

Себептер

Балалық семіздікке әртүрлі факторлар себеп болуы мүмкін, олар көбінесе бірігіп әсер етеді. "Семіздік тудыратын орта" – генетикалық бейімділігі барлар үшін, әсіресе, семіздікке жағдай жасайтын қоршаған орта факторларының жиынтығы. Балалардың семіздігіне ең үлкен қауіп-тәуекел – ата-анасының екеуінің де семіздігі. Бұл отбасылық орта мен генетикада көрініс табуы мүмкін. Басқа себептер психологиялық факторларға және баланың дене бітіміне байланысты болуы да мүмкін. 2010 жылғы шолуда балалық семіздік, табиғи іріктеу энергияны үнемдеуге бейімді жандарды жақсы көруімен және қазіргі тұтынушылық қоғамда арзан, қуатты тағамдарға оңай қол жеткізілуімен, сондай-ақ күнделікті өмірде энергия қажеттілігінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін деген тұжырым жасалған. Бұған технологияны пайдаланудың артуы, тамақтану жиілігінің көбеюі, тағам мөлшерінің ұлғаюы және балалардың физикалық белсенділігінің азаюы себепші. Бір зерттеуде электрондық құрылғыларды күніне үш сағаттан артық пайдаланатын балаларда артық салмақ болу қаупі 17–44%-ға, ал семіздік қаупі 10–61%-ға артатыны анықталды (Cespedes 2011). Балалық семіздікке көбінесе аз қамтамасыз етілген, афроамерикалық және испандық қауымдардағы балалар жиі ұшырайды. Бұл негізінен, аза ұлт өкілдерінің балаларының үйден тыс жерде аз уақыт өткізіп, белсенділік танытуының шектеулі болуына байланысты. Ата-аналар балаларының қауіпсіздігі үшін, баңгизат, қылмыстық топтар және басқа да қауіп-қатерлерден сақтау үшін оларды үйде ұстауды жөн көреді.

Әлеуметтік саясат

Түрлі қоғамдар мен ұлттар балалардың денсаулығына пайдалы немесе зиянды әсер ететін әртүрлі әлеуметтік тәжірибелер мен саясаттарды қабылдаған. Бұл әлеуметтік факторларға мыналар кіреді:

Жарнама

Балаларға дені сау емес тағамдарды жарнамалау олардың сол өнімді тұтынуын және жарнамаланған өнімге деген жағымды көзқарасын (ұнатуын немесе сатып алуға ниеттенуін) күшейтеді. Балалардың сыни ойлау қабілеті (жарнаманың мағынасын және оның мақсатын – өнімді сатып алуға итермелеуді түсіну қабілеті) жарнаманың әсерінен қорғай алмайды және осы қабілеттің жасөспірім кезеңінде толық дамуы күмәнді. Бұқаралық ақпарат құралдары ата-аналарды балаларының дені сау емес тағамдарға деген талаптарына көнуі үшін кінәлайды.

Алдын алу

Мектептер балалардың семіздігін алдын алуда маңызды рөл атқарады, салауатты мінез-құлықты қолдайтын саясат пен тәжірибелермен қауіпсіз және қолдау көрсету ортасын ұсынады. Үйде ата-аналар отбасының тамақтану және физикалық жаттығу әдеттерін өзгерту арқылы балаларының артық салмаққа ие болмауына көмектесе алады. Балалар ең жақсы үлгі арқылы үйренеді, сондықтан ата-аналар өзі салауатты өмір салтын ұстану арқылы үлгі көрсетуі керек. Алты жастан асқандарға семіздікке тексеру ұсынылады. 0-5 жастағы балаларда семіздік қаупін азайту үшін физикалық белсенділік пен дұрыс тамақтану қажет; ал 6-12 жастағы балалар мен 13-18 жастағы жасөспірімдер үшін тек физикалық белсенділік семіздік қаупін азайтуға көмектеседі. Балаларға күтім көрсету қызметтерін жақсарту стратегияларын іске қосу, мысалы, мектепке дейінгі білім беру орталықтары, балабақшалар, күндізгі орталықтар және кіндікбақшалар, дұрыс тамақтану, физикалық белсенділік және семіздіктің алдын алу бойынша балалардың тамақтануына, физикалық белсенділігіне және салмағына тигізер әсері шамалы.

Ананың дене массасының индексі

Ананың дене салмағының индексі (БМИ) балалық шақтағы семіздіктің маңызды көрсеткіші болып табылады. Жүктілікке дейін семіздігі бар, яғни БМИ ≥30 кг/м2 құрайтын аналардың балалары тез өседі және семіздікке бейім болады.

Тамақ

Балалардың тамақтану әдеттерінің балалық семіздікке тигізетін әсерін анықтау қиын. 1704 үшінші сынып оқушысының қатысуымен үш жылдық рандомизацияланған бақыланатын зерттеуде, күніне екі рет салауатты тамақтандыру, дене шынықтыру және диетологиялық кеңес беру, бақылау тобымен салыстырғанда дене майының пайыздық көрсеткішінің айтарлықтай төмендеуіне әкелмеді. Бұл, ішінара, балалар аз жейтініне сенгенімен, араласу кезінде олардың нақты калориялық тұтынуы төмендемегендігімен байланысты. Сонымен қатар, топтар арасындағы энергия жұмсалу деңгейі шамамен бірдей болды. Бұл диеталық майдың құрамы 34%-дан 27%-ға төмендегеніне қарамастан орын алды. 5106 баланың қатысуымен жүргізілген екінші зерттеуде де ұқсас нәтижелер алынды. Балалардың тамақтануы жақсарғанына қарамастан, дене салмағы индексінде (BMI) ешқандай өзгеріс байқалған жоқ. Бұл зерттеулердің балалық семіздікті бақылаудағы күтілген нәтижелерге қол жеткізбеуіне себеп, араласулардың жеткіліксіздігі деп есептеледі. Өзгерістер негізінен мектеп ортасында жасалды, бірақ олардың үйде, қоғамда және мектепте бірдей жүзеге асуы қажет деп саналады. Балалардағы семіздіктің алдын алу мақсатында аз майлы диета (жалпы энергияның 30% немесе одан аз) туралы Кохрейн шолуында қолда бар дәлелдердің өте төмен немесе орташа деңгейде екені анықталды, сондықтан нақты қорытынды жасау мүмкін емес. Балаларға калорияға толы сусындар мен тағамдар оңай қол жетімді. Қант қосылған сусындарды тұтыну балалардың семіздігіне ықпал етуі мүмкін. 548 баланың қатысуымен 19 ай бойы жүргізілген зерттеуде, тәулігіне қосымша бір сусын ішкен сайын, семіздікке шалдығу ықтималдығы 1,6 есеге артты. Балалар жиі баратын жерлерде калориялы, дайын тағамдар көптеп ұсынылады. Балалардың семіздігінің өсуіне байланысты, мектептердегі тамақ автоматтарының саны бірқатар жерлерде заңмен шектелді. Кейбір зерттеулер мектептерде жылдам дайындалатын тағамдардың көбеюі соңғы он жылда жасөспірімдердің орташа дене салмағының шамамен бестен бір бөлігіне себеп болғанын көрсетіп тұр. Жастар арасында фаст-фуд тұтыну өте кең таралған, 7-12 сынып оқушыларының 75%-ы апта ішінде фаст-фуд жейді. Фаст-фуд индустриясы балалардың семіздігінің өсуіне де кінәлі. Бұл индустрия балаларға бағытталған жарнамаларға шамамен 4,2 миллиард доллар жұмсайды. Мысалы, McDonald's-тың ғана 13 веб-сайты бар, оларды ай сайын 365 мың бала мен 294 мың жасөспірім қарап шығады. Сонымен қатар, фаст-фуд мекемелері балаларға арналған тамақтармен бірге ойыншықтарды да сыйлайды, бұл балаларды фаст-фуд сатып алуға ынталандырады. 2010 жылғы есепке сәйкес, 2-11 жас аралығындағы балалардың 40%-ы ата-аналарынан аптасына бір рет McDonald's-қа баруды сұрайды, ал мектепке дейінгі жастағы балалардың 15%-ы күн сайын баруды сұрайды. Жағдайды одан да қиындататыны, фаст-фуд мекемелеріндегі балаларға арналған тамақтардың 3000-нан астам комбинациясының тек 13-і ғана кішкентай балаларға арналған ұсынылатын тамақтану нормаларына сәйкес келеді. Фаст-фуд тұтыну мен семіздік арасындағы байланыс туралы бірқатар зерттеулер бар, соның ішінде мектептерге жақын орналасқан фаст-фуд мекемелері студенттер арасында семіздік қаупін арттыратынын анықтаған зерттеулер де бар. Бір және екі жастағы балалардың толық сүтпен салыстырғанда 2% майлы сүт тұтынуы салмақ, бой және дене майының пайыздық көрсеткішіне әсер етпеді. Сондықтан, осы жас тобы үшін толық сүт қолдану ұсынылады. Алайда, сүтті тәтті сусындармен алмастырудың артық салмаққа әкеп соғатыны анықталды.

The effects of eating habits on childhood obesity are difficult to determine. A three year randomized controlled study of 1,704 third grade children which provided two healthy meals a day in combination with an exercise program and dietary counselling failed to show a significant reduction in percentage body fat when compared to a control group. This was partly due to the fact that even though the children believed they were eating less, their actual calorie consumption did not decrease with the intervention. At the same time observed energy expenditure remained similar between the groups. This occurred even though dietary fat intake decreased from 34% to 27%. A second study of 5,106 children showed similar results. Even though the children ate an improved diet there was no effect found on BMI. Why these studies did not bring about the desired effect of curbing childhood obesity has been attributed to the interventions not being sufficient enough. Changes were made primarily in the school environment while it is felt that they must occur in the home, the community, and the school simultaneously to have a significant effect. A Cochrane review of a lower fat diet in children (30% or less of total energy) to prevent obesity found the existing evidence of very low to moderate quality, and firm conclusions could not be made. Calorie rich drinks and foods are readily available to children. Consumption of sugar laden soft drinks may contribute to childhood obesity. In a study of 548 children over a 19 month period the likelihood of obesity increased 1.6 times for every additional soft drink consumed per day. Calorie dense, prepared snacks are available in many locations frequented by children. As childhood obesity has become more prevalent, snack vending machines in school settings have been reduced by law in a small number of localities. Some research suggests that the increase in availability of junk foods in schools can account for about one fifth of the increase in average BMI among adolescents over the last decade. Eating at fast food restaurants is very common among young people, with 75% of 7th to 12th grade students consuming fast food in a given week. The fast food industry is also at fault for the rise in childhood obesity. This industry spends about $4.2 billion on advertisements aimed at young children. McDonald's alone has thirteen websites that are viewed by 365,000 children and 294,000 teenagers each month. In addition, fast food restaurants give out toys in children's meals, which helps to entice children to buy the fast food. According to a 2010 report, 40% of children aged 2 to 11 asked their parents to take them to McDonald's at least once a week, and 15% of preschoolers asked to go every day. To make matters worse, out of 3000 combinations created from popular items on children's menus at fast food restaurants, only 13 meet the recommended nutritional guidelines for young children. Some literature has found a relationship between fast food consumption and obesity, including a study which found that fast food restaurants being located near schools increases the risk of obesity among the student population. Whole milk consumption verses 2% milk consumption in children of one to two years of age had no effect on weight, height, or body fat percentage. Therefore, whole milk continues to be recommended for this age group. However, the trend of substituting sweetened drinks for milk has been found to lead to excess weight gain.

Заңдық

Кейбір мемлекеттер балалар мен ата-аналарын дені сау тағамдарды таңдауға бағыттау үшін заңдар мен ережелерді пайдаланады. Мысалы, калория мөлшерін көрсету туралы заңдар және мектептердегі сату автоматтарында шәрбат сатуға тыйым салу. 2017 жылы Семіздікке қарсы күрес одағы Ұлыбритания үкіметін, сол жылғы жалпы сайлаудан кейін құрылатын жаңа үкіметті балалардың семіздігін азайту шараларын қабылдауға шақырды, мысалы, дені сау емес тағамдардың жарнамасын кешкі сағат 9:00-ден бұрын тоқтату және дені сау емес тағам өндірушілердің спорттық демеушілігіне тыйым салу. Тереза Мэйдің сол кездегі үкіметі тағамдардағы қант, май және тұздың мөлшерін азайта алмағаны денсаулық сақтау ұйымдары тарапынан сыналып бағаланды. Денсаулық сақтау мамандары, денсаулық сақтау комитеті және белсенділер балалар семіздігіне қатысты консерваторлардың жоспарларын "әлсіз" және "жеңілдетілген" деп сипаттады.

Дене шынықтыру

Балалардың физикалық белсенділігінің төмендеуі де маңызды себеп болып табылады, ал жүйелі түрде дене шынықтырумен айналыспаған балалар семіздікке ұшырау қаупі жоғары. Зерттеушілер үш апта бойы 133 баланың физикалық белсенділігін акселерометр арқылы өлшеді. Олар семіз балалардың мектеп күндері 35%-ға, демалыс күндері 65%-ға аз белсенді екенін анықтады. Балалық шақтағы физикалық белсенділіксіздік ересек жаста да физикалық белсенділіксіздікке алып келуі мүмкін. 6000 ересек адам арасында жүргізілген сауалнамада зерттеушілер 14-19 жас аралығында белсенді деп есептелгендердің 25%-і ересек шақта да белсенді екенін, ал 14-19 жас аралығында белсенді емес болғандардың тек 2%-і ғана ересек шақта белсенді болып шықты. Физикалық белсенділіксіздік денеде пайдаланбаған энергияны қалдырады, оның көп бөлігі май ретінде сақталады. Зерттеушілер 16 ер адамды 14 күн бойы зерттеп, оларды майлар мен көмірсулар арқылы күн сайын қажетті энергияның 50%-ға артық мөлшерінде тамақтандырды. Олар көмірсулар артық тамақтанудың 75-85% артық энергияны денеде май ретінде, ал май артық тамақтанудың 90-95% артық энергияны денеде май ретінде сақтайтынын анықтады. Көптеген балалар ұзақ уақыт компьютерде жұмыс істеу, бейнеойындар ойнау немесе теледидар көру сияқты отырықшылық әрекеттерге беріліп, дене шынықтырумен айналыспайды. Технология балалардың белсенділігіне үлкен әсер етеді. Зерттеушілер 14, 16 және 18 жастағы 4561 балаға технология туралы сауалнама жүргізді. Олар балалардың күн сайын 4 сағаттан артық теледидар көру кезінде артық салмаққа шалдығу ықтималдығы 21,5%-ға жоғары екенін, ал күн сайын бір немесе одан да көп сағат компьютерде жұмыс істеу кезінде 4,5%-ға жоғары екенін анықтады, бейнеойындар ойнау салмақ алуға әсер етпейді. Технологиялық әрекеттер ғана балалық семіздіктің үй шаруасындағы ықпалы емес. Төмен кіріс шаруашылықтары баланың салмақ қосуға бейімділігіне әсер етуі мүмкін. Зерттеушілер үш апта бойы 11-12 жастағы 194 баланың әлеуметтік-экономикалық жағдайының дене құрамымен байланысын зерттеді. Олар салмағын, бел айналымын, бойын, тері бүктемелерін, физикалық белсенділігін, теледидар көруді және әлеуметтік-экономикалық жағдайын өлшеді; зерттеушілер төменгі топтағы балаларға қарағанда жоғары топтағы балаларға қарағанда әлеуметтік-экономикалық жағдайдың айқын еңістіктерін анықтады. Балалық шақтағы физикалық белсенділіксіздік АҚШ-та семіздікке байланысты, себебі жас кезінде артық салмақпен ауыратын балалардың саны артып келеді. 2009 жылғы мектепке дейінгі білім беру орнында жүргізілген зерттеуде мектепке дейінгі балалардың күнінің 89%-ы отырықшылық болып табылған, ал сол зерттеуде сыртта болған кезде де әрекеттердің 56%-ы отырықшылық болып шықты. Белсенділіктің жетіспеуіне себеп болатын факторлардың бірі – мұғалімдердің ынтасыздығы.

Physical inactivity of children has also shown to be a serious cause, and children who fail to engage in regular physical activity are at greater risk of obesity. Researchers studied the physical activity of 133 children over a three week period using an accelerometer to measure each child's level of physical activity. They discovered the obese children were 35% less active on school days and 65% less active on weekends compared to non obese children. Physical inactivity as a child could result in physical inactivity as an adult. In a fitness survey of 6,000 adults, researchers discovered that 25% of those who were considered active at ages 14 to 19 were also active adults, compared to 2% of those who were inactive at ages 14 to 19, who were now said to be active adults. Staying physically inactive leaves unused energy in the body, most of which is stored as fat. Researchers studied 16 men over a 14 day period and fed them 50% more of their energy required every day through fats and carbohydrates. They discovered that carbohydrate overfeeding produced 75–85% excess energy being stored as body fat and fat overfeeding produced 90–95% storage of excess energy as body fat. Many children fail to exercise because they spend long periods of time engaging in sedentary activities such as computer usage, playing video games or watching television. Technology has a large factor on the children's activeness. Researchers provided a technology questionnaire to 4,561 children, ages 14, 16, and 18. They discovered children were 21.5% more likely to be overweight when watching 4+ hours of TV per day, 4.5% more likely to be overweight when using a computer one or more hours per day, and unaffected by potential weight gain from playing video games. Technological activities are not the only household influences of childhood obesity. Low income households can affect a child's tendency to gain weight. Over a three week period researchers studied the relationship of socioeconomic status (SES) to body composition in 194 children, ages 11–12. They measured weight, waist girth, stretch stature, skin folds, physical activity, TV viewing, and SES; researchers discovered clear SES inclines to upper class children compared to the lower class children. Childhood inactivity is linked to obesity in the United States with more children being overweight at younger ages. In a 2009 preschool study 89% of a preschooler's day was found to be sedentary while the same study also found that even when outside, 56 percent of activities were still sedentary. One factor believed to contribute to the lack of activity found was little teacher motivation,

Үй ортасы

Балалардың тағам таңдауына отбасылық тамақтану да әсер етеді. Зерттеушілер 11-21 жас аралығындағы 18 177 балаға тамақтану әдеттерін анықтау сауалнамасын ұсынды және ата-аналардың төртеуі балаларына тамаққа қатысты шешімдерді өздері қабылдауға рұқсат беретінін анықтады. Сонымен қатар, аптасына үш немесе одан аз отбасылық тамақтанатын жасөспірімдермен салыстырғанда, аптасына төрт-бес рет отбасылық тамақтанатын жасөспірімдерде көкөністерді жеткіліксіз тұтыну 19%-ға, жемістерді жеткіліксіз тұтыну 22%-ға, сүт өнімдерін жеткіліксіз тұтыну 19%-ға төмен болды. Аптасына алты-жеті рет отбасылық тамақтанатын жасөспірімдер аптасына үш немесе одан аз отбасылық тамақтанатын жасөспірімдермен салыстырғанда көкөністерді жеткіліксіз тұтыну 38%-ға, жемістерді жеткіліксіз тұтыну 31%-ға, сүт өнімдерін жеткіліксіз тұтыну 27%-ға төмен болды. 2010 жылы Ұлыбританияда жарияланған зерттеу нәтижелеріне сәйкес, әже-шешесімен өскен балалар ересек күндері семіздікке шалдығу ықтималдығы ата-анасымен өскен балаларға қарағанда жоғары. 2011 жылы жарияланған американдық зерттеуде аналардың жұмыс істеуі балалардың артық салмаққа или семіздікке ұшырау мүмкіндігін арттырады деген қорытынды жасалды.

Даму факторлары

Түрлі даму факторлары семіздік деңгейіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, ана сүтімен тамақтану кейінірек семіздікке қарсы қорғаныш болып табылуы мүмкін, сондай-ақ ана сүтімен тамақтану ұзақтығы кейінірек артық салмаққа ұшырау тәуекелімен кері байланысты. Баланың денесінің өсу үлгісі салмақ алуға бейімділігіне әсер етуі мүмкін. Зерттеушілер 848 сәбиді зерттеуде стандартты ауытқу (SD [салмақ және бойы]) көрсеткіштерін өлшеді. Олар 0,67-ден жоғары SD көрсеткіші бар нәрестелердің 0,67-ден төмен SD көрсеткіші бар нәрестелерге қарағанда (салмақ алуға көбірек бейім) өсуде жақсырақ екенін (артық салмақ болу ықтималдығы аз) анықтады. Бұған қоса, алты айдан кем ана сүтімен тамақтану, алты ай немесе одан көп тамақтанумен салыстырғанда, 18, 36 және 72 айлық жастағы балалардың өсу қарқыны мен дене салмағы индексінің (ДССИ) жоғарылауына әкеп соқты.

Медициналық ауру

Балалық семіздікке Кушинг синдромы (денеде кортизолдың шамадан артық мөлшері болатын жағдай) да ықпал етуі мүмкін. Зерттеушілер құрсақ қуысы операциясынан өткен 16 ересек адамның жасушаларында екі изоформаны (бірдей мақсаты бар, бірақ әртүрлі гендермен бағдарламаланған белоктар) талдады. Олар бір типті изоформаның оксоредуктаза активтілігін (кортизонның кортизолға айналуын) құратынын және бұл активтілік кортизол мен инсулинмен өңделгенде 127,5 пмоль мг sup-қа артқанын анықтады. Кортизол мен инсулиннің активтілігі Кушинг синдромын тудыруы мүмкін. Гипотиреоз – гормоналды себептерге байланысты семіздік, бірақ гипотиреозбен ауыратын семіз адамдар, гипотиреозы жоқ семіз адамдарға қарағанда, айтарлықтай көп әсер етпейді. 108 семіз науқасты, гипотиреозы бар, 131 семіз науқаспен, гипотиреозы жоқ, салыстырғанда зерттеушілер гипотиреозды науқастардың калориялық тұтыну шкаласы бойынша гипотиреозы жоқ науқастарға қарағанда 0,077 баллға жоғары екенін анықтады.

Психологиялық факторлар

Зерттеушілер 9-10 жастағы 1520 баланы төрт жыл бойы бақылап, семіздік пен өзін-өзі бағалаудың төмендеуі арасындағы оң байланысты анықтады. Сонымен қатар, олар өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне байланысты семіз балалардың 19%-ы қайғы сезінетінін, 48%-ы көңілсіздікке шалдығатынын және 21%-ының жүйкеленетінін анықтады. Қарсылық бойынша, қалыпты салмақтағы балалардың 8%-ы қайғы сезінеді, 42%-ы көңілсіздікке шалдығады және 12%-ы жүйкеленеді. Стресс баланың тамақтану әдеттеріне әсер етуі мүмкін. Зерттеушілер 28 студенттің стресс деңгейін тексеріп, шектен тыс тамақтанатындардың орташа көрсеткіші 29,65 баллды құрағанын, ал бақылау тобындағылардың көрсеткіші 15,19 баллды құрағанын анықтады. Бұл деректер тамақтану мен стресс арасындағы байланысты көрсетеді. Депрессия баланың шектен тыс тамақтануына себеп болуы мүмкін. Зерттеушілер 9374 жасөспіріммен (7-12 сыныптарда оқитын) үйде сұхбат жүргізіп, депрессияға жауап ретінде тамақтану мен тікелей байланыс жоқ екенін анықтады. Барлық семіз жасөспірімдердің 8,2%-ы депрессияға ұшырағанын айтса, семіз емес жасөспірімдердің 8,9%-ы депрессияға ұшырағанын мәлімдеді. Алайда, депрессияға қарсы дәрілер балалардың семіздігіне аз әсер етеді. Зерттеушілер 487 артық салмақты/семіз адамға депрессия сауалнамасын ұсынды. Нәтижесінде, депрессия белгілері аз байқалатын адамдардың 7%-ы антидепрессанттар қолданатыны және олардың орташа Дененің салмақ индексі (BMI) 44,3 құраса, депрессия белгілері орташа деңгейдегілердің 27%-ы антидепрессанттар қолданып, олардың орташа BMI 44,7 болды, ал депрессия белгілері ауыр болғандардың 31%-ы антидепрессанттар қолданып, олардың орташа BMI 44,2 құрады. Бірнеше зерттеулер балаларда назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (НАТГС) мен семіздік арасындағы байланысты зерттеді. 2005 жылы жүргізілген зерттеуде семіздікке байланысты ауруханаға жатқызылған балалардың ішінде 57,7%-ында НАТГС коморбидтілігі анықталды. Семіздік пен НАТГС арасындағы бұл байланыс интуитивті емес сияқты көрінеді, себебі НАТГС көбінесе жоғары энергия жұмсалуымен байланысты, бұл семіздікке қарсы қорғаныш факторы ретінде қарастырылады. Алайда, бұл зерттеулер балаларда НАТГС-тің біріктірілген түріне қарағанда, көбінесе назарсыздық түрінің белгілері басым екенін анықтады. Дегенмен, НАТГС-тің біріктірілген түріне тән гипербелсенділік белгілері семіз балаларда НАТГС-ке байланысты олардың төмен қозғалыс белсенділігіне байланысты жасырылуы мүмкін. Балаларда НАТГС пен семіздік арасындағы байланыстың негізгі түсіндірмелері, бірақ олармен шектелмейді, гиподопаминергиялық жолдың бұзылулары, НАТГС семіздікке әкелетін бұрыс тамақтану мінез-құлқын тудыруы немесе семіз пациенттерде НАТГС-қа әкелетін шектен тыс тамақтанумен байланысты импульсивтілік. Семіздік пен НАТГС арасындағы байланысты зерттеу әдебиеттерінің жүйелі шолуында барлық зерттеулер НАТГС-ке шалдыққан пациенттердің күтілгеннен артық салмақта екендігі көрсетілді.

Researchers surveyed 1,520 children, ages 9–10, with a four year follow up and discovered a positive correlation between obesity and low self esteem in the four year follow up. They also discovered that decreased self esteem led to 19% of obese children feeling sad, 48% of them feeling bored, and 21% of them feeling nervous. In comparison, 8% of normal weight children felt sad, 42% of them felt bored, and 12% of them felt nervous. Stress can influence a child's eating habits. Researchers tested the stress inventory of 28 college females and discovered that those who were binge eating had a mean of 29.65 points on the perceived stress scale, compared to the control group who had a mean of 15.19 points. This evidence may demonstrate a link between eating and stress. Feelings of depression can cause a child to overeat. Researchers provided an in home interview to 9,374 adolescents, in grades seven through 12 and discovered that there was not a direct correlation with children eating in response to depression. Of all the obese adolescents, 8.2% had said to be depressed, compared to 8.9% of the non obese adolescents who said they were depressed. Antidepressants, however, seem to have very little influence on childhood obesity. Researchers provided a depression questionnaire to 487 overweight/obese subjects and found that 7% of those with low depression symptoms were using antidepressants and had an average BMI score of 44.3, 27% of those with moderate depression symptoms were using antidepressants and had an average BMI score of 44.7, and 31% of those with major depression symptoms were using antidepressants and had an average BMI score of 44.2. Several studies have also explored the connection between Attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and obesity in children. A study in 2005 concluded that within a subgroup of children who were hospitalized for obesity, 57.7% had co morbid ADHD. This relationship between obesity and ADHD may seem counter intuitive, as ADHD is typically associated with higher level of energy expenditure, which is thought of as a protective factor against obesity. However, these studies determined that children exhibited more signs of predominantly inattentive type ADHD rather than combined type ADHD. It is possible, however, that the symptoms of hyperactivity typically present in individuals with combined type ADHD are simply masked in obese children with ADHD due to their decreased mobility. Existing underlying explanations for the relationship between ADHD and obesity in children include but are not limited to abnormalities in the hypo dopaminergic pathway, ADHD creating abnormal eating behaviors which leads to obesity, or impulsivity associated with binge eating leading to ADHD in obese patients. A systematic review of the literature on the relationship between obesity and ADHD concluded that all reviewed studies reported ADHD patients were heavier than expected.

Менеджмент

Балалардың семіздігі диеталық өзгерістермен және физикалық белсенділікпен емделеді, көбінесе қарқынды кеңес беру және өмір салтын өзгерту бағдарламасы арқылы. Барлық балаларға (СДЖ-ға қарамастан) күн сайын кемінде 60 минут орташа және жоғары қарқынды аэробтық физикалық белсенділік ұсынылады. Бастапқы медициналық көмекте жүргізілетін салмақ басқаруға арналған қысқаша шаралар (мысалы, дәрігер немесе медбике арқылы) балалардың артық салмағы мен семіздігін азайтуға маргіналды оң әсер етеді.

Өмір салты

Жаңа туған нәрестелердің барлығына олардың тағамдық және басқа да пайдалы әсерлері үшін ексклюзивті ана сүтімен тамақтану ұсынылады. Көбірек физикалық белсенділікке қолдау көрсету семіздіктің алдын алуға және басқаруға көмектеседі. Автокөлікпен немесе теледидар қараудың орнына жаяу жүру немесе велосипед тебу отырықшылықты азайтады.

Дәрі-дәрмектер

2023 жылға қарай АҚШ-тың тағам және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) жасөспірімдердегі семіздікті емдеуге арналған бірнеше семіздікке қарсы дәріні мақұлдады. Бұл дәрілерді қарқынды мінез-құлықты түзету және өмір салтын өзгерту бағдарламасымен қатар қолдану ұсынылады. Орлистат – липаза ингибиторы, ол тамақтан кейін майдың сіңуіне тосқауыл қояды. Ол 12 жасқа толған балаларға қолданылуға рұқсат етілген, бірақ ішек қозғалысының күрт күшеюі, нәжіс ұстамауы, газ пайда болуы сияқты жағымсыз әсерлеріне байланысты қолдану жиі шектеледі, сондай-ақ майда еритін витаминдердің тапшылығын тудыруы мүмкін.

Хирургиялық операция

Бариатриялық хирургиялық процедуралар қазірде ауыр семіздікпен ауыратын жасөспірімдерде салмақ жоғалтуға көмектесу үшін көбірек қолданылуда. Шағын зерттеуде лапароскопиялық реттелетін асқазанды таспалау, өмір салтын басқаруға қарағанда, салмақтың көп жоғалтуын көрсетті. Рукс-ен-Y асқазанды айналдыру және вертикальді жеңдегі асқазанды кесу – жасөспірімдердің семіздігімен күресу үшін қолданылатын екі хирургиялық процедура, олардың тиімділігі әртүрлі. Бұл екі процедураның нәтижесінде бес жыл ішінде салмақ бастапқы көрсеткіштен 26%-ға төмендеді, диабеттің 86%-ы және гипертонияның 68%-ы жақсарды. Қазіргі уақытта әлемдегі балалардың 10%-ы артық салмақты немесе семіздікпен күресуде. Әлем бойынша 42 миллионнан астам артық салмақты бала бар, сондықтан балалар семіздігі дүниежүзінде өсуде. АҚШ-та балалар семіздігінің өсуі тоқтағанмен, қазіргі көрсеткіш әлі де жоғары. 2010 жылы 6-11 жас аралығындағы балалардың 32,6 пайызы артық салмақты, ал 6-9 жас аралығындағы балалардың 18 пайызы семіздікке шалдыққан.

Бразилия

Бразилиялық балалардың артық салмағы мен семіздігі 1980-ші жылдары 4%-дан 1990-шы жылдары 14%-ға дейін артты.

Америка Құрама Штаттары

1980 жылдардың басындағы кезеңнен 2000 жылға дейінгі аралықта АҚШ-та балалар мен жасөспірімдер арасындағы семіздік көрсеткіші үш есеге жуық өсті. Дегенмен, 2000 мен 2006 жылдар аралығында бұл көрсеткіш едәуір өзгермеді, соңғы статистика 17 проценттен сәл жоғары деңгейді көрсетіп тұр. 2008 жылы АҚШ-тағы артық салмақты және семіз балалардың үлесі 32% құрады және бұл көрсеткіш өсуін тоқтатты. 2011 жылы нәрестелер мен сәбилерді қамтитын ұлттық зерттеуде АҚШ балаларының үштен бірі тоғыз айлық және екі жастағы кезеңде артық салмақты немесе семіз екені анықталды. Ал келесі зерттеуде нәрестелердің салмақ жағдайы (қалыпты және семіз) мектепке дейінгі жастағы салмақ деңгейімен тікелей байланысты болды.

Австралия

ХХІ ғасырдың басынан бері Австралия балалардың семіздігінің АҚШ-тағы тенденцияны қабылдағанын анықтады. Жиналған мәліметтер көрсеткендей, бұл өсім нашар экономикалық жағдайдағы аймақтарда болған, мұның себебі – нашар тамақтану білімі деп саналады.

Зерттеу

Австралиядағы Колак қаласында екі-он екі жас аралығындағы 1800 балаға жасалған зерттеуде, шектеулі диета (көпірген сусындар мен тәттілерден бас тарту) және физикалық белсенділікті арттыру бағдарламасы сынақтан өтті. Алдын ала нәтижелерге мектептен кейінгі іс-шараларға қатысутың 68%-ға артуы, теледидар көрудің 21%-ға азаюы және бақылау тобымен салыстырғанда орташа салмақтың 1 кг-ға төмендеуі кірді. Американдық семіздік қауымдастығы жүргізген ата-аналардың балаларының салмағына қатысты көзқарастары туралы сауалнама көрсеткендей, ата-аналардың көпшілігі демалыс уақытын қысқарту немесе алмастыру қажет емес деп санайды. Олардың шамамен 30%-ы баласының салмағына алаңдап отырғанын айтты. Ата-аналардың 35%-ы балаларының мектебінде балалардың семіздігі туралы жеткілікті білім берілмейтінін, ал 5%-дан астамы балалардың семіздігі балаларының болашақ денсаулығына ең үлкен қауіп төндіретінін білдірді. Норт-Вестерн университетінің зерттеуі жеткілікті ұйықтамау баланың мектептегі үлгеріміне, эмоционалдық және әлеуметтік жағдайына кері әсер ететінін, сондай-ақ, артық салмаққа бейімделу қаупін арттыратынын көрсетті. Бұл зерттеу 3 пен 18 жас аралығындағы балалардың ұйқысы, дене салмағының индексі (ДЖС) және артық салмақ арасындағы байланыстың ұлттық деңгейдегі алғашқы ұзақ мерзімді зерттеуі болды. Зерттеу нәтижесінде, бір сағатқа ұзартылған ұйқы балалардың артық салмаққа шалдығу қаупін 36%-дан 30%-ға дейін төмендетсе, үлкен балалар үшін бұл көрсеткіш 34%-дан 30%-ға дейін азайды. 2018 жылғы Кохрейн шолуы балалар мен жасөспірімдердің танымдық қабілеттерін және мектептегі үлгерімін жақсарту үшін физикалық белсенділік, диета және басқа да мінез-құлықтық араласулардың әсерін қарастырды және мектептегі және қоғамдық бағдарламалардың жалпы алдын алу бағдарламасының бөлігі ретінде пайдалы екенін анықтады. Семіз балалар мен жасөспірімдер ересек жаста семіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары. Мысалы, бір зерттеуде 10-15 жас аралығында артық салмақпен ауырған балалардың шамамен 80%-ы 25 жасында семіз ересектер екені анықталды. Тағы бір зерттеуде семіз ересектердің 25%-ы бала кезінде артық салмақта болған. Сондай-ақ, егер артық салмақ 8 жасқа дейін басталатын болса, ересек жаста семіздік ауыррақ болуы мүмкін. Зерттеулер балалық шақтағы семіздікпен күресудің кейінірек тамақтану бұзылыстарына әкелмейтінін де көрсетті. Аурудың таралуына қатысты соңғы тенденцияларды қарастырған шолу, Ресей мен Польшадан басқа ең өнеркәсіптік дамыған елдерде, сондай-ақ, төмен кірісті елдерде, әсіресе қалаларда соңғы екі онжылдықта таралудың артқанын көрсетті. Австралия, Бразилия, Канада, Чили, Финляндия, Франция, Германия, Греция, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ-та 1970-жылдардың басынан 1990-жылдардың соңына дейін таралу екі есеге немесе үш есеге өсті. 2010 жылға қарай Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Солтүстік Америка және Жерорта теңізінің шығыс аймақтарындағы балалардың 40%-дан астамы, Еуропадағы 38%-ы, Тынық мұхитының батысындағы 27%-ы және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы 22%-ы артық салмақты немесе семіздікке шалдығуы күтілуде. Алайда, 2006 жылғы шолудың соңғы деректері бар, бірақ бұл әлі де нақты болуы мүмкін емес, бірақ АҚШ, Ұлыбритания және Швецияда балалардың семіздігінің өсуі баяулауда болуы мүмкін.3–5

A study of 1800 children aged two to twelve in Colac, Australia, tested a program of restricted diet (no carbonated drinks or sweets) and increased exercise. Interim results included a 68% increase in after school activity programs, 21% reduction in television viewing, and an average of 1 kg weight reduction compared to a control group. A survey carried out by the American Obesity Association into parental attitudes towards their children's weight showed the majority of parents think that recess should not be reduced or replaced. Almost 30% said that they were concerned with their child's weight. 35% of parents thought that their child's school was not teaching them enough about childhood obesity, and over 5% thought that childhood obesity was the greatest risk to their child's long term health. A Northwestern University study indicates that inadequate sleep has a negative impact on a child's performance in school, their emotional and social welfare, and increases their risk of being overweight. This study was the first nationally represented, longitudinal investigation of the correlation between sleep, body mass index (BMI) and overweight status in children between the ages of 3 and 18. The study found that an extra hour of sleep lowered the children's risk of being overweight from 36% to 30%, while it lessened older children's risk from 34% to 30%. A 2018 Cochrane review on the impact of physical activity, diet and other behavioral interventions for improving cognition and school achievement in children and adolescents found that school and community based programs as part of an overall prevention program were beneficial. Obese children and adolescents are more likely to become obese as adults. For example, one study found that approximately 80% of children who were overweight at aged 10–15 years were obese adults at age 25 years. Another study found that 25% of obese adults were overweight as children. The latter study also found that if overweight begins before 8 years of age, obesity in adulthood is likely to be more severe. A study has also found that tackling childhood obesity will not necessarily lead to eating disorders later in life. A review of secular trends in the number of overweight or obese children have come to the conclusion that prevalence had increased during the past two decades in the most industrialised countries, apart from Russia and Poland, and in several low income countries, especially in urban areas. Prevalence doubled or tripled between the early 1970s and late 1990s in Australia, Brazil, Canada, Chile, Finland, France, Germany, Greece, Japan, the UK, and the USA. By 2010, more than 40% of children in the North American and eastern Mediterranean WHO regions, 38% in Europe, 27% in the western Pacific, and 22% in southeast Asia were predicted to be overweight or obese. However, that 2006 review pre dates recent data, which, although still too soon to be certain, suggest that the increase in childhood obesity in the US, the UK, and Sweden might be abating.3–5

Британдық ұзақ мерзімді зерттеу балалық шақтағы семіздіктің 30 жасқа дейінгі ересектердің өміріне тигізетін әсерінің шектеулі екенін көрсетті. Зерттеу сонымен қатар, ересек шақтағы семіздік ерлердің өміріне елеулі әсер етпесе де, әйелдердің жұмысқа орналасу мүмкіндігін азайтатынын және романтикалық серіктесінің болуын қиындататынын анықтады. 2017 жылғы Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының мақаласында АҚШ-та балалардың семіздігі медициналық шығындарды жылына 1354 долларға (2013 жылғы шарттар бойынша) арттыратыны анықталды.

Атақты істер

Джамбулат Хатохов, 2 және 13 жасында салмағы бар ресейлік бала, 2003 жылы Гиннес рекордтары бойынша әлемдегі ең ауыр бала деп танылды. Басқа да ерекше жағдайларға 8 жасында салмағы бар америкалық Джессика Леонард және 11 жасында салмағы бар индонезиялық Арья Пермана жатады. 17 ғасырда өмір сүрген испан қызы Евгения Мартинес Вальехо үлкен дене бітімі мен салмағы үшін танымал болды және Испанияның Карл II патшасының сарай клоуны болды. Оның қалыңдығы бүгінде Прадер-Вилли синдромынан туындаған деп саналады.