Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Xanthorhiza simplicissima (сары түбір) – Xanthorhiza туысының жалғыз өкілі және Ranunculaceae тұқымдасының ағаш сабағы бар өте сирек туыстардың бірі (басқа танымал мысалы – Clematis). Бұл өсімдік АҚШ-тың шығысында, Мэн штатынан оңтүстікке қарай Флориданың солтүстігіне дейін, батысқа қарай Огайо және шығыс Техасқа дейін таралған. Оның құрамында берберин алкалоиді бар, ол дәстүрлі және қазіргі медицинада, сондай-ақ бояу өндірісінде қолданылады. Туыс атауы да, жалпылама атауы да өсімдіктің сары түсті тамырларына сілтеме жасайды (ксанто – «сары», риза – «тамыр» деген мағынаны білдіреді), оны американдықтар сары бояу жасау үшін пайдаланған. Ерекше атауы сабақтарының қарапайым (таралмаған) құрылысына байланысты қойылған.
Сипаттама
Табиғи ортада, бұл өсімдік құмды топырақта, өзендер мен ағындардың жиектерінде, күн сәулесінің шашыраған түсімен жамылған жерлерде өседі. Егілген кезде, көбінесе күзгі түстері жарқырап көрiнуi үшiн оған көбiрек күн сәулесi берiледi. Бұл – субкустар, (сирек жағдайларда) биіктігіне дейін жетеді, сабақтарының диаметріне дейін болады. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, ұзындығы бар, әрқайсысы 5 тісті жапырақшаға бөлінген, ал гүлдер тек бұтақталмаған сабақтың жоғарғы жағынан шығады. Гүлдері ұзындығы бар кең паникерлерде орналасқан, әр гүл кішкентай, жұлдыз тәрізді, қызғылт қоңырдан күлгін қоңырға дейін, бес құлпынайлы. Сары түбір жер астындағы көптеген тамырлар арқылы жыныстық жолсыз көбейеді, сонымен қатар тұқымдар арқылы да көбейеді. Флорида штатында сары түбір жойылуға жақын тұрған түр деп саналады.
Өсіру
Сары түбір британ бақшаларында салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ Е. Х. Уилсон мен Е. А. Боулз оның артықшылықтарын жақтаған белгілі өсімдікшілердің қатарында. Боулз оны Энфилд, Миддлсекс қаласының жанындағы Миддлтон Хаус бағында өсірген. Қазір оны өсіретін бақтарға Виндзордағы Савилл бақшасы (Беркшир) және Тетбери, Глостершир маңындағы Уэстонбирт Арборетумы кіреді. Вильсон сары түбірді қысқа шыдайтын жапырақты жер жабу үшін ең жақсы өсімдіктердің бірі деп есептеген, сондай-ақ (1923 жылы) Массачусетс штатындағы Гарвард университетінің Арнольд Арборетумында оның қолданылуын сипаттаған. USDA жүйесі бойынша 3-тен 9-ға дейінгі қысқы аймақтарда қысқа төзімді.
Дәстүрлі қолданысы
Американдық үндістер тамыр шайын асқазан жарасын, суық тиюді, сарғаюды, ауыздың немесе тамақтың қабынуын және құрыштайтын зат ретінде қолданған. Оңтүстікте халық арасында диабет пен гипертонияға ем ретінде қолданылған. Бұл түрдің құрамында барберин бар, ол қабынуға қарсы, құрыштайтын, қан тоқтатуға көмектесетін, микробқа қарсы, құрысуға қарсы және иммунитетті күшейтетін қасиеттеріне ие. Барберин өт және билирубин секрециясын да ынталандырады, сондай-ақ бауыр циррозы бар науқастарда жоғары тирамин деңгейін түзеуге көмектесуі мүмкін.