Кіріспе
3-ші ғасырдағы Шри-Ланка философы және жазушысы Ариядева (фл. 3 ғасыр) (; , Chinese: 提婆 菩薩 Tipo pusa, «Дева Бодхисаттва» деген мағынаны білдіреді), Махаяна буддалық монах, Нагарджунаның шәкірті және Мадхьямака философы. Көптеген дереккөздер оның «Симхаладан» шыққандығын көрсетеді, кейбір ғалымдар оны Шри-Ланкамен байланыстырады. Ариядеваның еңбектері Шығыс Азия буддизміндегі Мадхьямаканың маңызды көздері болып табылады. Оның «Катухшатака» (Төрт жүз өлең) Үндістан мен Қытайдағы Мадхьямакаға әсер етті, ал «Шатака» (Байлун, 百論, Т. 1569) және «Двадашамухашастра» (екеуі де 4-ші ғасырда Кумарайива аударған) Шығыс Азия Мадхьямака мектебі үшін маңызды деректер болды.
Āryadeva (fl. 3rd century CE) (; , Chinese: 提婆 菩薩 Tipo pusa meaning Deva Bodhisattva), was a Mahayana Buddhist monk, a disciple of Nagarjuna and a Madhyamaka philosopher. Most sources agree that he was from "Siṃhala", which some scholars identify with Sri Lanka. Āryadeva's writings are important sources of Madhyamaka in East Asian Buddhism. His Catuḥśataka (Four Hundred Verses) was influential on Madhyamaka in India and China and his *Śataka (Bailun, 百論, T. 1569) and Dvādaśamukhaśāstra (both translated by Kumārajīva in the 4th century) were important sources for the East Asian Madhyamaka school.
Өмірбаян
Арьядева туралы ең ерте өмірбаяндық дереккөздерде ол Нагарджунаның шәкірті болған буддалық монах екендігі және дебатта шебер болғаны айтылған. Ланг сонымен қатар Сюаньцзянның (VII ғасыр) жазуларында Арьядева туралы айтады: "Арьядева Үндістанның білімсіз халқына деген қайырымдылығынан Симхала аралынан Оңтүстік Үндістанға келгенін хабарлайды. Ол қарт Нагарджунамен оның Сатавахана астанасының оңтүстік-батысында орналасқан Қара ара тауындағы тұрағында кездесті және оның ең дарынды шәкірті болды. Нагарджуна Арьядеваға солтүстік-шығыстағы Вайсали қаласында он екі жыл бойы буддалық монахтарды жеңіп келген брахман ұстаздарына қарсы пікірталасқа дайындалуға көмектесті. Арьядева Вайсалиге барып, бір сағаттан кем уақытта барлық қарсыластарын жеңіп шықты."
Шығармалары
Ариядеваның көптеген еңбектері түпнұсқа санскрит тілінде сақталмай, көбінесе тибет және қытай тілдеріне аударылған.
Төрт жүз тармақ
Катухасатака шастра карика (төрт жүз өлеңді трактат) – Арядеваның басты еңбегі. Ол фрагменттерде ғана сақталған санскрит тілінде, Сюаньцзянның қытай тіліндегі аудармасында тек екінші бөлігі және толыққанды тибет тіліндегі аудармасында қолжетімді. Бұл трактат он алты тараудан тұрады. Дэвид Сейфорт Руэгг мазмұнын былайша баяндайды: (i–iv) Мәңгілік (нитья), құлшыныс тудыратын (сукха), таза (асубха немесе суци) және жекелік (атман) деп жаңылыс тұжырымдауды жою (Кандракиртиге сәйкес, бұл төрт тарау төрт түрлі жаңылыстың себептерін түсіндіріп, олардан арылуға және буддалыққа жетуге көмектеседі), (v) Бодхисаттваның практикасы (бұл буддалыққа жетуді іс жүзінде мүмкін етеді). (vi) Алдыңғы кедергілерді жоятын ластануларды (клешаларды) жою, (vii) ластанулардың пайда болуына және күшеюіне себеп болатын, көз тартатын сезімдік объектілерге (висая) құмарлықты жою. Сондай-ақ (viii) шәкірттің іс-қимылы. Осылайша, Катухасатаканың алғашқы сегіз тарауы жолмен жүретіндерді дайындауға арналған. Ал қалған сегіз тарау дхармалардың нақты еместігін түсіндіреді. Олар өз кезегінде (ix) тұрақты нәрселердің, (x) жекеліктің (атман), (xi) уақыттың, (xii) догматикалық көзқарастардың (дрсти), (xiii) сезім мүшелері мен олардың объектілерінің, (xiv) доктриналық шектен шығулардың (антаграха, мысалы, барлық, жоқ, екеуі де, екеуі де емес) – әсіресе, сәйкестік және айырмашылық тұрғысынан, және (xv) шартты (самскрта) нәрселерді шын деп санауды жоққа шығарады. Соңында, «Ұстаз бен шәкірт үшін нақтылықты жетілдіру туралы пайымдау» деп аталатын XVI тарау сүньята доктринасындағы логикалық және эпистемологиялық мәселелерді қарастыруға арналған. Атап айтқанда, (Vigrahavyavartani 29–30 сәйкес) егер біреу барлық (сат), жоқ (асат) және екеуінің де негізінде тезис (пакса) ұстамаса, оған қарсылас логикалық тұрғыдан шабуыл жасай алмайды (xvi. 25). Бұл мәтінге Чандракирти жазған толық түсіндірме де бар, ол тек тибет тілінде сақталған. Сюаньцзян сонымен қатар Дхармапаланың Катухасатаканың 201–400-ші өлеңдеріне жазған түсіндірмесін «Дашенг Гуан байлун ши лун» (大乘廣百論釋論, T. 1571) деген атпен жариялаған. Бұл мәтінге Васу (婆藪) деген автордың түсіндірмесі де қоса берілген.
Мүмкін қате атаулар
Қытай дереккөздері Нагарджунаның «Мадхьямакасастра» кітабына «Пин ло шиех» («Пингала») деп аталатын түсіндірмелерді Арядеваның еңбегі деп жатқызады. Бірақ Руэггтің сөзінше, кейбір ғалымдар бұл жатқызуға күмән келтірген. Тиллеманс Тибеттіктердің Мадхьямака туралы қателіктерді жою (*мадхьямакабхрамагхата) деп санайтынын айта келіп, «бұл мәтін Бхавивеканың «Мадхьямакахрідәйакарика» (madhyamakahṛdayakārikā) және «Таркаджвала» (tarkajvālā) еңбектерінен көп көшірме алған, ал Бхавивека – VI ғасырда (яғни 500-570 ж.б.) өмір сүрген белгілі Мадхьямика болғандықтан, Арядеваның еңбегі бола алмайды» дейді. Тиллеманс сондай-ақ «Білімнің мәнін жинақтау» (jñānasārasamuccaya) кітабы «бұддалық ілімнің төрт түрлі баяндалуын, доксографиялық (siddhānta) әдебиетке тән ерекшелікті, үшінші ғасырдан кейін пайда болған жанрды көрсетеді» деп атап көрсетеді. Дәстүрлі тарихшылар (мысалы, XVII ғасырғы тибеттік Таранаты) хронологиялық қиындықтарды ескере отырып, анахронизмді мистикалық аян арқылы кейінгі жазбалардың тарауы сияқты түрлі теориялармен түсіндіреді. Бұл дәстүр, оның әдебиеті және тарихнамасы туралы толық мәліметтерді Wedemeyer 2007 кітабынан табуға болады.