Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мақал-мәтелдерді жинау және зерттеу
Collection and study of proverbs
Паремиология (грек. παροιμία (paroimía) 'мақал, нақыл сөз, теңеу') – мақалдарды жинау және зерттеу саласы. Ол филология және тіл білімінің бір саласы болып табылады.
Paremiology (from gre παροιμία (paroimía) 'proverb, maxim, saw') is the collection and study of paroemias (proverbs). It is a subfield of both philology and linguistics.
Тарих
Паремиология Аристотель заманына дейін жетеді. Ал паремиография – мақалдар жинағы. Мақалдарды зерттеуші Вольфганг Мидер мақал терминін былай анықтайды:
Paremiology can be dated back as far as Aristotle. Paremiography, on the other hand, is the collection of proverbs. The proverb scholar Wolfgang Mieder defines the term proverb as follows:
Метафоралық байланыстар
Бұл мәлімдемені көбірек жалпылау үшін, көптеген мақал-мәтелдер метафораға негізделген. Мақал-мәтелдердің тағы бір қасиеті – олардың қысқалығы және авторларының көбінесе белгісіз болуы.
To make the respective statement more general, most proverbs are based on a metaphor. Further typical features of proverbs are their shortness and the fact that their authors are generally unknown.
Басқа тілдерден аударма
Жозеф Реймонд "Мақалдардағы шиеленістер: халықаралық түсіністікке жарық" деген мақаласында 18-19 ғасырлардағы кең таралған орыс мақал-мәтелдері нені көрсететінін баяндайды: күшті билікке қарсы мақалдар орыс халқы мен патша арасындағы шиеленісті бейнелейді. Осы халықтық сөздердің өткір, зұлым мінезін "паремиологиялық көтеріліс" деп атауға болады. Белгілі бір билікке немесе мәдени үлгіге ашық сын айтудан сақтану үшін, халық жеке шиеленістерін жалпы қолдау тонды білдіретін мақалдар арқылы жеткізеді. Саяси наразылықты көрсететін мақалдар мыналар: "Патша шұбаға түкірсе, ол мақтаныштан жарылады"; "Егер патша жыр жазушы болса, ақындарға қиын жағдай"; "Патшайымның тауығы да қарлығаш жұмыртқасын тумайды". Бұл мақалдардың ешқайсысы тікелей "Мен патшаны жек көремін және жағдайыма наразымын" демейді (мұндай сөз өте қауіпті болар еді), бірақ олар өз ойларын жеткізеді. Мақалдар әлемнің көптеген жерінде кездеседі, бірақ кейбір аймақтарда (мысалы, Батыс Африка) олардың қоры бай, ал басқаларында (Солтүстік және Оңтүстік Америка) олар өте сирек (Mieder 2004b: 108,109).
In the article "Tensions in Proverbs: More Light on International Understanding", Joseph Raymond comments on what common Russian proverbs from the 18th and 19th centuries portray: Potent antiauthoritarian proverbs reflected tensions between the Russian people and the Czar. The rollickingly malicious undertone of these folk verbalizations constitutes what might be labeled a "paremiological revolt". To avoid openly criticizing a given authority or cultural pattern, folk take recourse to proverbial expressions which voice personal tensions in a tone of generalized consent. Proverbs that speak to the political disgruntlement include: "When the Czar spits into the soup dish, it fairly bursts with pride"; "If the Czar be a rhymester, woe be to the poets"; and "The hen of the Czarina herself does not lay swan's eggs". While none of these proverbs state directly, "I hate the Czar and detest my situation" (which would have been incredibly dangerous), they do get their points across. Proverbs are found in many parts of the world, but some areas seem to have richer stores of proverbs than others (such as West Africa), while others have hardly any (North and South America) (Mieder 2004b:108,109).
Мақал-мәтелдерді қолданушылар
Мақал-мәтелдерді сөйлеушілер түрлі мақсаттарда пайдаланады. Кейде олар бір нәрсені жеңіл, сырттай айту үшін қолданылады (Obeng 1996). Басқа кезде олар пікір таласта салмақтырақ болу үшін қолданылады, әлсіз адам ата-бабаларының дәстүрін өз ұстанымын қолдауға немесе тіпті сотта дауласуға пайдалана алады. Мақал-мәтелдер әңгімені қызықтырақ ету үшін де қолданылуы мүмкін. Көптеген елдерде мақал-мәтелдерді қолдану – шебер сөйлеушінің белгісі.
Proverbs are used by speakers for a variety of purposes. Sometimes they are used as a way of saying something gently, in a veiled way (Obeng 1996). Other times, they are used to carry more weight in a discussion, a weak person is able to enlist the tradition of the ancestors to support his position, or even to argue a legal case. Proverbs can also be used to simply make a conversation/discussion more lively. In many parts of the world, the use of proverbs is a mark of being a good orator.
Паремиологияның қолданылуы
Нақыл сөздерді зерттеудің көптеген салаларда қолданылуы мүмкін. Әрине, фольклор мен әдебиетті зерттейтіндер оларға қызығушылық танытады, бірақ түрлі сала ғалымдары нақыл сөздерді зерттеудің тиімді жолдарын тапқан. Мысалы, олар балалардың абстрактілі ойлау қабілетін, иммигранттардың бейімделуін, интеллектіні, психикалық аурулардағы әртүрлі ойлау процестерін, мәдени тақырыптарды және тағы да басқаларды зерттеу үшін қолданылған. Нақыл сөздер әлеуметтік жұмыскерлердің, мұғалімдердің, дін қызметкерлерінің, тіпті саясаткерлердің стратегияларына да енгізілген. (Нацистердің насихат құралы ретінде нақыл сөздерді қасақана пайдалануы туралы Mieder 1982 жұмысын қараңыз.) Домино (Borajo et al. 1990 ж.) сияқты белгілі бір ойындарды қалай ойнау керектігі туралы нұсқаулар беретін мақал-мәтелдер жинақтары да бар, сондай-ақ шығыс ойыны – го (Mitchell 2001 ж.). Дегенмен, бұл нақыл сөздердің қолданылуы тек бір саламен ғана шектелгендіктен, оларды классикалық нақыл сөздер деп атау қиын.
The study of proverbs has application in a number of fields. Clearly, those who study folklore and literature are interested in them, but scholars from a variety of fields have found ways to profitably incorporate the study of proverbs. For example, they have been used to study abstract reasoning of children, acculturation of immigrants, intelligence, the differing mental processes in mental illness, cultural themes, etc. Proverbs have also been incorporated into the strategies of social workers, teachers, preachers, and even politicians. (For the deliberate use of proverbs as a propaganda tool by Nazis, see Mieder 1982.) There are collections of sayings that offer instructions on how to play certain games, such as dominoes (Borajo et al. 1990) and the Oriental board game go (Mitchell 2001). However, these are not prototypical proverbs in that their application is limited to one domain.
Фольклорлық
Мақал-мәтелдерді зерттеудегі маңызды дамулардың бірі (жалпы фольклортану ғылымында) 1960-шы жылдары этнографиялық тәсілдерге басымдық берілгені болды. Бұл тәсіл мақал-мәтелдің мазмұны мен мағынасымен ғана емес, тілдік оқиғаның контексімен байланысты қолданылуын түсіндіруге ұмтылды.
One of the most important developments in the study of proverbs (as in folklore scholarship more generally) was the shift to more ethnographic approaches in the 1960s. This approach attempted to explain proverb use in relation to the context of a speech event, rather than only in terms of the content and meaning of the proverb.
Танымдық ғылым
Мақал-мәтелдерді зерттеудегі тағы бір маңызды жаңалық – әлеуметтік қарым-қатынастарда мақал-мәтелдер мен мақал-мәтелдік метафоралардың қолданылуын және олардың тиімділігін түсіну үшін когнитивтік ғылымның әдістерін пайдалану болып табылады.
Another important development in scholarship on proverbs has been applying methods from cognitive science to understand the uses and effects of proverbs and proverbial metaphors in social relations.