Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испаниялық дипломат және жазушы (1842–1902)
Spanish diplomat and writer (1842–1902)
Энрике Лусио Эухенио Гаспар и Римбо (2 наурыз 1842 жылы Мадридте дүниеге келген – 7 қыркүйек 1902 жылы Олорон қаласында қайтыс болған) – испан дипломаты және жазушысы, көптеген пьесалар (зарзуэлалар) жазған, сондай-ақ уақыт машинасы арқылы уақытқа саяхаттау туралы алғашқы романдардың бірі – «Эль анакронопете» романының авторы.
Enrique Lucio Eugenio Gaspar y Rimbau (2 March 1842 in Madrid – 7 September 1902 in Oloron) was a Spanish diplomat and writer, who wrote many plays (zarzuelas), and one of the first novels involving time travel with a time machine, El anacronópete.
Өмірбаян
Энрике Гаспар и Римбау белгілі актерлердің отбасында дүниеге келді. Әкесі Хуан қайтыс болғаннан кейін, ол анасы мен екі бауырымен Валенсияға көшіп барды. Ол гуманитарлық ғылымдар мен философияны оқыды, бірақ білімін аяқтамай, Сан-Хуан маркизінің коммерциялық банкіне жұмысқа орналасты. 13 жасында өзінің алғашқы сарсуэласын жазды, ал 14 жасында "La Ilustración Valenciana" басылымында жазушы болып жұмыс істеді. 15 жасында анасы оның алғашқы комедиясын қойды. 21 жасында Мадридке көшіп, жазу ісіне толыққандай берілді. Оның жазушылық карьерасының шары 1868-1875 жылдар аралығында болды, ол аристократия емес, буржуазия үшін опералар жазды. Осы кезеңде ол тарихи драмалар да жазды және Испаниядағы әлеуметтік театрдың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол комедияларымен үлкен жетістікке жетті, бірақ оның шынайы құмарлығы – әлеуметтік мәселелерді қоздып, әйелдердің білімі мен лайықты некеге қол жеткізуді насихаттау болды. Бұл пьесалар өзінің алдынан келгендіктен, аса сәтті болған жоқ. 23 жасында Гаспар и Римбау Энрикета Батльес-и Бертан де Лиске, әдемі аристократка үйленді, бұл оның ата-анасының наразылығын тудырды. Екінші баласы дүниеге келгеннен кейін, 27 жасында дипломатиялық корпуска қабылданды. Ол Грекия мен Францияда, содан кейін Мадридте болды, ақырында Қытайда консул қызметін атқарды, бірінші Макаода, содан кейін Гонконгта. Осы уақыт ішінде ол "El Diario de Manila" басылымында жазудан басқа, опералар жазуды және қоюды жалғастырды. Еуропаға оралғаннан кейін Францияның оңтүстігіндегі Олорон қаласына көшті, бірақ оның отбасы Барселонада тұрды, онда ол каталон тілінде опера қойды. Кейін ол Францияның оңтүстігіндегі әртүрлі жерлерде тұрды. Оның әйелі Марсельде қайтыс болды, ол сол жерде консул болып жұмыс істеген. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол қызы, күйеу баласы және немерелерімен бірге Олоронға зейнетке шықты. Ол 1902 жылы 60 жасында сол жерде қайтыс болды.
Enrique Gaspar y Rimbau was born to parents who were well known actors. Upon the death of his father, Juan, he moved to Valencia with his mother and two siblings. He studied humanities and philosophy, though he never finished his studies, leaving to work in the commercial bank of the marqués of San Juan. He had already written his first zarzuela by the age of 13, and at 14 he was writer at the La Ilustración Valenciana. When he was 15 his mother put on a performance of his first comedy. He moved to Madrid when he was 21 to dedicate himself to writing. His peak years as a writer were 1868 to 1875, when he wrote operas for the consumption of the bourgeoisie rather than the aristocracy. During this time, he also wrote historical dramas, and he became a pioneer of social theatre in Spain. He had huge success for his comedies, but his real passion was social commentary, promoting the education of women and meaningful marriage. These plays were less successful because they were before their time. When he was 23, Gaspar y Rimbau married Enriqueta Batllés y Bertán de Lis, a beautiful aristocrat, to the displeasure of her parents. After the birth of their second child, he entered the diplomatic corps, at the age of 27. He spent time in Greece and France, then Madrid, and eventually served as consul in China, first in Macau, and then in Hong Kong. During this time, he continued to write and mount operas, in addition to writing for El Diario de Manila. Upon his return to Europe, he moved to Oloron, in the South of France, though his family lived in Barcelona, where he put on an opera in Catalan. Later, he lived in various locations in the south of France. His wife died in Marseille, where he was consul. In poor health himself, he retired to Oloron with his daughter, son in law, and grandchildren. He died there in 1902 at the age of 60.
Анакронопета
1887 жылы Барселонада жарық көрген El anacronópete ("уақытқа қарсы ұшқан" деген жаңа сөз) Гаспар мен Римбаудың ең маңызды туындыларының біріне айналды. Бұл испандық ғылыми-фантастикалық роман. Ол 1888 жылы Х.Г. Уэллстің "Хроникалық аргонавттар" романы жарық көргенге дейін жазылған, бұл машинаны пайдаланып уақытқа саяхат жайлы оның алғашқы туындысы, бірақ Эдвард Пейдж Митчеллдің 1881 жылғы "Кері кеткен сағат" әңгімесінен алты жыл кейін жарық көрді. Роман, шарсуэла форматында, уақыт арқылы саяхаттайтын машинаны бейнелейтін алғашқы туындылардың бірі болып табылады: "анакронопете". Анакронoпете – электр қуатымен қозғалатын, төрт үлкен пневматикалық құрылымды итермелейтін, саяхаттау үшін түтікшелермен аяқталатын және Гарсия сұйықтығын шығаратын басқа да механизмдерді, соның ішінде жолаушыларды уақыт бойынша кері саяхаттағанда жасқа толудан сақтайтын сұйықтықты өндіретін үлкен құйма темір қорап. Машинаның ішінде түрлі жайлылықтар бар, оның ішінде өзі сыпырып жүретін сыпырғыштар сияқты тамаша құрылғылар орналасқан. Машина үш актілі оқиға үшін көрініс береді, онда келесі кейіпкерлер уақыт арқылы саяхат жасайды: сарагосалық ғалым және құрылғының авторы дон Синдульфо Гарсия; оның досы және көмекшісі Бенжамин; дон Синдульфоның немересі және қамқоршысы Клара; қызметші қыз; Клараның сүйіктісі капитан Луис; бірнеше испан гусары; және Париж мэрі "жаңарту" үшін жасартып жібергісі келетін "әдепсіз мінез-құлқы бар" француз әйелдері. Бірінші актіде дон Синдульфо өзінің уақыт теориясын түсіндіреді: уақытты тудыратын атмосфера, бұл герметикалық банкаларда тағамды сақтау арқылы дәлелденген. Жердің айналуына қарсы жылдам ұшу арқылы машина күндердің өтуін "кері қайтара" алады. Олар 1878 жылғы Дүниежүзілік көрмеден Парижден шығып, 1860 жылғы Тетуан шайқасына сапар шегеді. Клараны Синдульфодан қорғауды күткен Луис гусарлары балаларға айналып, "өзгермеушілік сұйықтығымен" қорғалмағандықтан жоғалып кетеді. Машина олар кеткен күнінен бір күн бұрын Парижге оралады, содан кейін бірнеше "жасарған" француз қыздары түсіп шығады. Екінші актіде олар қайтадан өткенге саяхаттап, өлместіктің құпиясын іздейді, 1492 жылғы Гранада сияқты тарихтағы әртүрлі сәттерде тоқтайды, онда олар королева Изабеллаға белгілі генуэздік мырзаның сөзін тыңдауды ұсынады, сондай-ақ 690 жылғы Равеннаға (жабдықтау үшін) тоқтайды. Олар 220 жылы Қытайдың Хонан (Хэнань) қаласына жетеді, онда Синдульфо Клаританы өзіне үйлендіруге мәжбүрлей алады деп күтеді. Император Хьен Ти саяхатшыларға баспа машинасы және темір кемелер сияқты көптеген өнертабыстардың бұрыннан белгілі екенін көрсетеді. Оның императрицасы Сунь Чэ жақында қайтыс болғандықтан, ол Клараны өлместіктің құпиясына айырбастауды ұсынады. Императрица күйеуі тірідей жерлеген, бұл Синдульфо сатып алған және машинаға әкелген қытай мумиясының түпнұсқасы. Осылайша ол бостандыққа шығады және Синдульфоға үйленгісі келеді. Кейіпкерлер өзгеріп, Бенжамин мәңгілік өмірге құмар болады, дон Синдульфо Клараға қызғанышпен жанады, ал Клара капитан Луиске ғашық болады. Бенжамин жоғалып кеткен гусарлардың қайтадан пайда болғанын біледі, өйткені олардың өлмейтін рухтары анакронопетеден шықпаған, ал Синдульфоның бірінші әйелі метемпсихоз арқылы императрицамен бірдей болған. Олар кетіп бара жатқанда Цао Пи Уэй әулетін құрады. Үшінші актіде 79 жылы Везувийдің атқан кезінде Помпеиде тоқтағаннан кейін олар Нұх заманында, біздің заманымызға дейінгі 30-ғасырға жетеді. Сол жерде олар мәңгілік өмірдің құпиясы – Құдай екенін біледі. Ақырында, дон Синдульфо ақылынан адасып, анакронопетені жылдамдатып, Жаратылыс күніне келгенде жарылысқа ұшыратады. Дон Синдульфо оянады. Ол Луис пен Клараның үйленген кезінде Жюль Верннің театрлық қойылымын қарап ұйықтаған. Бұл туынды Гаспардың Қытайға жасаған сапары кезінде (1878-1885) жазылған. Роман Жюль Верннің туындыларының сәтті болған заманның рухына сай келеді. Оған оның жақын досының әсері болғаны сөзсіз. 2014 жылы туындының түпнұсқа суреттерімен бірге ағылшын тіліне онлайн аудармасы жарық көрді.
Published in 1887 in Barcelona, El anacronópete (a neologism for "who flies against time") has become one of Gaspar y Rimbau's most important works. It is a Spanish science fiction novel. This predates the publication of The Chronic Argonauts by H. G. Wells in 1888, his first story involving time travel using a machine, but is six years after Edward Page Mitchell's 1881 story The Clock that Went Backward. The novel, in the format of a zarzuela, is one of the first to feature a machine that travels through time: the "anacronópete". The anacronópete is an enormous cast iron box, propelled by electricity, which drives four large pneumatical devices ending in tubes for travel, as well as powering other machinery, including something that produces the García fluid, which causes the passengers not to grow younger as they travel backwards in time. The machine's interior also contains all kinds of conveniences including, among other marvels, brooms that sweep by themselves. The machine provided the setting for a story in three acts, in which the following group of characters travels in time: don Sindulfo García, a scientist from Zaragoza and the inventor of the device; his friend and assistant Benjamín; Clara, don Sindulfo's niece and ward; a maidservant; Captain Luis, Clara’s beloved; several Spanish hussars; and a number of old French women of "loose morals" that the mayor of Paris wants to rejuvenate so that they "regenerate" themselves. In the first act, don Sindulfo explains his theory of time: it is the atmosphere that causes time, as demonstrated by the conservation of food in hermetic cans. By flying fast against the rotation of Earth, the machine can "undo" the passing of days. They leave Paris, from the World's Fair of 1878, and travel to the Battle of Tetuán in 1860. Luis's troop of hussars, that Clara expected would protect her against Sindulfo, has become children and disappear since they were not protected by the "fluid of inalterability". The machine departs, returning to Paris the day before they left, whereupon several "rejuvenated" French girls disembark. In the second act, they again travel into the past, seeking the secret of immortality, stopping at various moments in history, such as Granada in 1492, where they recommend to Queen Isabella that she should listen to a certain Genovese gentleman, and Ravenna in 690 (in order to obtain provisions). They end up in Ho nan (Henan), China in 220, where Sindulfo expects that he will be able to force Clarita to marry him. The emperor Hien ti shows the travellers that many inventions such as the printing press and iron ships are already known. Since his empress Sun Che has just died, he offers to exchange Clara for the secret of immortality. The empress had actually been buried alive by her husband and happens to be the original of a Chinese mummy Sindulfo had bought and brought into the machine. Thus, she becomes free and wants to marry Sindulfo. The characters have evolved, with Benjamín becoming obsessed with eternal life, don Sindulfo crazy with jealousy over Clara, and Clara in love with Captain Luis. Benjamín discovers that the disappearing hussars have reappeared again because their immortal spirits had not left the anacronópete and that Sindulfo's first wife was the same as the empress through metempsychosis. While they leave, Tsao Pi founds the Ouei dynasty. In the third act, after a stop in Pompeii at the time of Vesuvius' eruption in the year 79, they arrive in the 30th century BCE, the time of Noah. There they discover the secret of eternal life is God. Finally, don Sindulfo in his madness speeds up the anacronópete, which explodes upon arriving at the Day of Creation. Don Sindulfo wakes up. He has slept while watching a theatre play by Jules Verne, with the just married Luis and Clara. It was written during Gaspar's mission to China (1878–1885). The novel fits with the spirit of the age, in which the works of Jules Verne were very successful. It was undoubtedly influenced by his personal friend An online English translation was released in 2014 with the original illustrations.