Кіріспе

Мексика экономикалық тарихына шолу Мексиканың экономикалық тарихы отаршылдық дәуірден бастап ресурстарды өндіру, ауыл шаруашылығы және салыстырмалы түрде дамымаған өнеркәсіптік сектормен сипатталады. Колониялық кезеңдегі экономикалық элиталар негізінен испандықтар болып, трансатлантикалық саудагерлер мен шахта иелері ретінде белсенділік танытты және өздерінің инвестицияларын жер иеліктерімен әртараптандырды. Халықтың ең ірі бөлігі негізінен орталық және оңтүстік аймақтарда тұратын жергілікті шаруалар болды. Испан тәжі испандық патшалығы үшін Жаңа Испанияны Иберияға байлық жеткізуші ретінде қарастырды, бұл үлкен күміс кендері мен жергілікті жұмыс күші арқылы іске асырылды. Мал шаруашылығынан және отандық тоқыма өнеркәсібінен азық-түлік пен өнімдерді жеткізуге бағытталған отаршылдық экономика өзінің көптеген қажеттіліктерін қамтамасыз етті, ал халықаралық сауда негізінен отаршылдық монополиялар арқылы жүзеге асырылды. 1804 жылы тәждің экономикалық саясаты, ипотека иелерін несиелерінің негізгі сомасын дереу төлеуге міндеттеген саясатты енгізу арқылы, ақшалай қаражаты жеткіліксіз жер иелерінің экономикалық жағдайына қауіп төндірді, соның салдарынан американдық элитаның Испанияға адалдығы күңкілдеді. Мексиканың 1821 жылғы тәуелсіздігі ел үшін бастапқыда қиын болды, себебі күміс кендерінде Испаниядан сынаппен қамтамасыз ету тоқтатылды. Колониялық дәуірдегі байлықтың көп бөлігі тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысына дейін сақталды, ауыл шаруашылығы жергілікті және аралас нәсілді шаруалардың еңбегі арқылы негізгі экономикалық қызмет болып қала берді. XIX ғасырдың ортасындағы Либералдық реформа (шамамен 1850–1861; 1867–76) католик шіркеуінің экономикалық билеуін шектеуге және мексика экономикасын жаңғыртуға және индустрияландыруға бағытталды. Реформа соғысы мен екінші француз интервенциясынан кейін, XIX ғасырдың соңында Порфириато (1876–1911) кезінде саяси тұрақтылық пен экономикалық өркендеуге қол жеткізілді. Мексика шетелдік инвестицияларға және, аз дәрежеде, шетелдік жұмыс күшіне есіктерін ашты. Шетелдік капитал Мексиканың аймақтарын және ірі қалалар мен порттарды байланыстыратын теміржол желілерін салды, бұл мексика экономикасын өзгертудің кілттерінің бірі болды. Металлдан өткен терең каньондағы теміржол көпірінің құрылысы Мексиканың топографиясы экономикалық дамуға кедергі келтіргенін көрсетті. Мексиканың солтүстігіндегі тау-кен өнеркәсібі қайта жанданды, ал Мексика шығанағының солтүстік жағалауындағы штаттарда шетелдік капиталмен мұнай өнеркәсібі дамыды. 1910 жылы Мексикада азаматтық соғыс басталды және 1920 жылға дейін жалғасты, ол жалпы алғанда Мексика революциясы деп белгіленді. Революцияның әскери кезеңінен кейін мексикалық үкіметтер "көптеген ауылдық және артта қалған елді орташа көлемді өнеркәсіптік державаға айналдыруға" тырысты. 1917 жылғы Мексика Конституциясы мексикалық үкіметке меншікті иемденуге құқық берді, бұл ехидостарды құру арқылы жер реформасын және 1938 жылғы Мексика мұнайын иемденуді ынталандырды. Мексика Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысудан пайда тапты, ал соғыстан кейінгі жылдарда "Мексика кереметі" деп аталған жағдай басталды (шамамен 1946–1970 жылдар). Бұл өсім импортты алмастыратын индустрияландыру (ИИИ) арқасында мүмкін болды. 1970 жылдары Мексика экономикасы ИИИ және экономикалық ұлтшылдықтың шектерімен бетпе-бет келді. 1970 жылдардың соңында Мексика шығанағында ашылған мұнайдың мол қоры елді АҚШ долларымен есептелген шетелдік банктерден көп мөлшерде қарыз алуға итермеледі. 1980 жылдары мұнай бағасы төмендеген кезде Мексика ауыр қаржылық дағдарысқа ұшырады. 1980 жылдардан бастап Мексика неолибералды экономикалық саясатты жүзеге асырды және жеке секторды дамыту үшін конституциялық өзгерістер енгізді. Бұл ел 1994 жылдың 1 қаңтарында Мексика, АҚШ және Канадада күшіне енген Солтүстік Америка еркін сауда аймағына (NAFTA) қосылу үшін үгіт жүргізді. ХХІ ғасырда Мексика Қытаймен сауда байланыстарын нығайтты, бірақ 2014–2015 жылдары қытайлық инвестициялық жобалары Мексикада кедергілерге тап болды. Мексиканың мұнайдан түсетін табысқа тәуелділігі экономикаға зиянды әсер етті, бұл 2010 жылдардағы жағдаймен ұқсас болды.

Жаңа Испанияның экономикасы, 15211821

Мексиканың отарлау кезеңіндегі экономикасы негізінен ресурстарды өндіруге (күміс ең бастысы), ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына, сондай-ақ саудаға негізделген, ал өндіріс шағын рөл атқарды. Жаулаудан кейінгі алғашқы кезеңде (1521–40 жж.) Мексиканың орталық аймағындағы тығыз және иерархиялық құрылымдағы жергілікті халықтар испан жаулаушыларына еңбек күші ретінде және салық төлеу үшін тауар өндірушілер ретінде қызмет етті. Жергілікті қауымдастықтардың еңбегі мен салықтары (бірақ жері емес) жеке жаулаушыларға "энкомиенда" деп аталатын келісім арқылы берілді. Жаулаушылар өздерінің жеке байлықтарын жаулаудың олжасынан емес, еңбек пен салықтардан, сондай-ақ "энкомиенда" құқығындағы жерлерді иеленуден құрды, осы арқылы оны ұзақ мерзімді тұрақты байлыққа айналдырды. Мексиканың орталық аймағындағы отарлық ландшафт испандықтар мен жергілікті қауымдастықтардың әртүрлі көлемдегі иеліктерінен құралған мозаикаға айналды. 16 ғасырдың ортасында тәж "жаңа заңдар" арқылы тәуелсіз феодалдық таптың қалыптасуына жол бермеу үшін "энкомиенданы" шектеуді бастады, нәтижесінде жер иелері болған испандықтар жергілікті және аралас нәсілді жұмысшылардан тұрақты және уақытша еңбек күшін алды. "Энкомиенда" алғашқы кезеңнің маңызды экономикалық институты болғанымен, жергілікті халықтың азаюы, экономикалық өсім және Жаңа Испаниядағы испандықтардың санының артуы салдарынан біртіндеп тоқтатылды.

Тау-кен өндірісі

Күміс Жаңа Испания мен Перуде испан отаршылдық экономикасының қозғалтқышына айналды. Ол тәждің лицензиясы бойынша өндірілді, ал табыстың бес бөлігі (quinto real) тәжге берілді. Испандықтар алтын іздесе де, Оахака мен Мичоаканда шағын кен орындары болды, бірақ Жаңа Испания экономикасындағы маңызды өзгеріс 16 ғасырдың ортасында ірі күміс кен орындарының табылуымен болды. Мексика қаласының жанындағы Нахуа елді мекені Такско 1534 жылы күміс кеніші бар екені анықталды. Ең ірі күміс кен орындары тығыз жергілікті халықтар мен испандықтардың қоныстанған аймақтарының солтүстігінде орналасқан. Закатекас және кейін Гуанахуато күміс өндірісінің ең маңызды орталықтарына айналды, бірақ Паррал (Чихуахуа) және Сан-Луис-Потосидегі (Перудегі Потоси күміс кенішінің құрметіне аталған) тағы да көп орталықтар болды. Испанияда Алмаденде сынап кеніші болды, одан сынап Мексикаға экспортталды. (Перуде Хуанкавеликада жергілікті сынап көзі болды). Процесте сынаптың үлесі жоғары болған сайын, күміс өндірісі де арта түсетін. Тәж сынапқа монополияны орнатып, оның бағасын белгіледі. 18 ғасырдағы Бурбон реформалары кезінде тәж Алмадендегі сынап өндірісін арттырып, кеншілерге бағаны екі есеге төмендетті, нәтижесінде Мексиканың күміс өндірісі күрт өсті. Өндіріс шығындары төмендеген сайын, кен өндірудің тәуекелі азайды, соның салдарынан жаңа кен орындары ашылып, ескілері жақсартылды. 18 ғасырда кен өндіру кәсіби деңгейге көтеріліп, әлеуметтік мәртебесі арта түсті. Тәж жаңа тау-кен кодексін қабылдады, ол жауапкершілікті шектеді және техникалық жақсартулар жасалғанда патенттерді қорғады. 18 ғасырда табысты кеншілер ақсүйек атағын сатып алып, қоғамдағы мәртебесін арттырды және тәжге кіріс әкелді. Испанияның кен өндіруден түскен байлығы Атлант мұхиты арқылы жүзеге асырылатын экономиканы дамытып, күміс әлемдік айналымдағы басты қымбат металлға айналды. Солтүстік кен өндірісі Жаңа Испанияның негізгі билік орталығы болмаса да, ондағы күміс колонияның ең маңызды экспорттық тауары болды. Тәждің монета айналымындағы күміс таяқшалар мен монеталардың салмағы мен сапасын бақылауы испан күмісін ең қабылданған және сенімді валютаға айналдырды. Күміс кен орындарында жұмыс істейтіндердің көп бөлігі жоғары жалақыға және пепена жүйесі арқылы байлыққа қол жеткізу мүмкіндігіне тартылған еркін жалақы алушылар болды, бұл жүйе кеншілерге ең перспективалы кенді өздеріне алуға мүмкіндік берді. Орталық және оңтүстік Мексикадағы кен өндірісіндегі қысқа мерзімді кезеңдегі жұмыстардағы жергілікті халықтың еңбегі repartimiento арқылы күштеп жұмысқа тартылды, бірақ Мексиканың кен орындары солтүстікте, тығыз жергілікті халықтардың қоныстанған аймағынан тыс жерде дамыды. Олар этникалық тұрғыдан әртүрлі және жылдам қозғалатын халық болды, тіпті олардың шығу тегі жергілікті болса да, мәдени тұрғыдан испандық мәдениет аймағының бір бөлігіне айналды. Кеншілер әдетте жақсы жалақы алатын, күніне 4 реал және өндірілген кеннің үлесі (partido) берілетін. Кейде partido күндік жалақыдан да қымбат болатын. Кен иелері бұл тәжірибені тоқтатуға тырысты. Колониялық кезеңде кеншілер еркін жұмысшылардың элитасы болды.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

Испандықтарға дейінгі Мексикада жүгері (мазар) және басқа да дақылдар өнімі мол болғанымен, испандықтар коммерциялық ауыл шаруашылығын бастады, бидай, қант, жеміс ағаштарын өсірді, тіпті жібек өндіру үшін шөптесін ағаштарын да өсірді. Жергілікті егін шаруашылығы ешқашан дамымаған аймақтар коммерциялық егіншілік үшін маңызды болды, әсіресе Мексиканың "жақын солтүстігінде", Мексиканың орталық бөлігіндегі жергілікті елді мекендердің солтүстігінде. Бахиода бидай өсіру үшін өгіздер мен испандық тырмалар қолданылды. Жер иелену жүйесі Мексиканың отарлық кезеңінде экономикалық дамуына кедергі келтірген себептердің бірі ретінде қарастырылды, себебі үлкен иеліктер тиімсіз ұйымдастырылып, басқарылды және "жер иеленудің шоғырлануы ресурстардың ысырапқа жұмсалуына және дұрыс бөлінбеуіне әкелді". Бұл себептер 1960-1970 жылдары хасиендалар мен шағын аграрлық кәсіпорындарды, сондай-ақ кең аймақтық зерттеулерді зерттеуге дейін айтылды. Бұл зерттеулер жеке хасиендалар мен аймақтарды уақыт өте келе қарастырып, хасиенда иелерінің пайда табуға ұмтылған кәсіпкерлер болғанын көрсетті. Олардың дәнді дақылдар, пульке, қант және сизаль өсіруде, сондай-ақ ірі қара мен қой шаруашылығында шағын шаруашылықтар мен жергілікті ауылдардың мүмкіндіктерден айырылған масштабтық үнемдеу артықшылығы болды. Үлкен хасиендалар аграрлық секторға толық үстемдік етпеді, себебі шағын иелер мен жергілікті ауылдар жеміс-жидек, көкөніс, кошениль қызыл бояуы және шошқа мен тауық сияқты шектеулі кеңістікте өсірілетін жануарлар сияқты тиімді өндірілетін өнімдерді өндіре алды. Шағын шаруашылықтар шарап, мақта және темекі өндірді. Испанияның аграрлық кәсіпорындары дамыған сайын, жерге құқық алу маңызды болды. Жергілікті жұмыс күшінің саны азайғанда және жер іздеп, жұмыс күшін алуға тырысатын испандардың саны артқанда, репартимиенто ("бөлу") деп аталатын ауыспалы еңбек институты пайда болды, онда тәж испандарға жергілікті жұмыс күшін уақытша негізде бөлді. Көптеген испандық жер иелері бұл жүйені қанағаттандырмайтындықтан, өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес келетін үлестіруді алуға мүмкіндік болмады. Ауыл шаруашылығындағы бөлу 1632 жылы жойылды. Үлкен көлемдегі жер иеліктері немесе хасиендалар дамыды, және олардың көпшілігі егін салу және егін жинау сияқты ең жұмысы көп кезделетін уақытта уақытша жұмыс күшімен толықтырылған шағын тұрақты жұмыс күшін қажет етті. Мал шаруашылығына ауыл шаруашылығына қарағанда аз жұмыс күші қажет болды, бірақ мал бағу үшін жеткілікті жайылым жері қажет болды. Мексиканың орталық аймақтарына қоныс аударған испандықтардың саны артып, ондағы жергілікті тұрғындардың саны азайғандықтан, мал шаруашылығы солтүстікке қарай жылжыды. Солтүстік Мексика негізінен құрғақ болды және оның жергілікті халқы көшпелі немесе жартылай көшпелі болды, бұл испандық мал шаруашылығының бәсекелестіксіз кеңінен кеңейуіне мүмкіндік берді. Солтүстікке кен өндіру аймақтары дамыған сайын, испандық фермалар мен ранчолар күміс кенін өндіру аймақтарына тек ет қана емес, тері мен май да жеткізді. Испандықтар қойларды да жайылды, бұл экологиялық құлдырауға әкелді, себебі қойлар өсімдіктердің қайта жаңғыруына кедергі келтіретін шөпті тамырларына дейін кесіп тастады. Орталық Мексика испандықтардың қоныстануының үлкен бөлігін тартты және ондағы жер иеленуші кәсіпорындар аралас ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығынан тек ауыл шаруашылығына ауысты. Мал шаруашылығы солтүстікте, оның кең жерлері мен суға қолжетімділігі аз болғандықтан кеңінен таралды. Испандықтар бидай өндіру үшін тұқым әкелді. Испандықтар да, жергілікті тұрғындар да коммерциялық мақсатта жергілікті өнімдерді өндірді, әсіресе қызыл бояу кошениль, сондай-ақ магуэй кактусының ашытылған шырыны пульке. Мексика колониялық дәуірдің басында қысқа уақытқа жібек өндірімін өндірді. XVI ғасырдың соңында Маниламен Тынық мұхит арқылы сауда дамыған кезде, сапасы жақсы Азия жібектері жергілікті өндіріспен бәсекелесіп кетті. Басты бөлігі Испания арқылы Солтүстік Еуропадан әкелінген. Қалалық халыққа арналған киім үшін Мексикада мақта мен жүнді obrajes деп аталатын шағын шеберханаларда жасап, тоқып отырды.

Қалалар, сауда және көлік жолдары

Қалаларда патшаның лауазымды тұлғалары, жоғары діни шенеуніктер, саудагерлер мен шеберлер шоғырланған, ал ең ірісі – Мексика қаласындағы вице-капитал болды. Мексика қаласы ацтектердің астанасы Теночтитланның қираған жерінде салынған және Мексикадағы өз мәртебесін ешқашан жойған емес. Мексика қаласының тарихы Мексика экономикасының дамуымен тығыз байланысты. Екі маңызды порт – Кариб теңізі жағалауындағы Веракрус, Атлант мұхиты арқылы саудаға қызмет етті, ал Тынық мұхиты жағалауындағы Акапулько, Манила галеоны арқылы Азия саудасының соңғы бекеті болды, бұл патшалыққа сауданы реттеуге мүмкіндік берді. Испанияда Севильядағы Сауда үйі (Casa de Contratación) экспорт пен импортты тіркеді және реттеді, сондай-ақ Жаңа дүниеге көшіп келген испандықтарға лицензиялар берді. Экспортта күміс пен бояулар, ал импортта Еуропадан сәнді тауарлар болды, ал Мексикада жоғары көлемді, төмен құнды өнімдерден тұратын жергілікті экономика дамыды. Қала тұрғындарына түрлі шеберлер мен жұмысшылар тауарлар мен қызметтер ұсынды. Мексика қаласында және басқа испандық елді мекендерде ішуге жарамды су жүйесі болмағандықтан, су тасымалдаушылар жеке үйлерді сумен қамтамасыз етті. Қалалар мен қалалардың желісі қалыптасты, олардың кейбіреулері бұрынғы жергілікті қала-мемлекеттердің орнында салынды (мысалы, Мексика қаласы), ал екіншілік қалалар провинциялық аймақтарда экономикалық белсенділіктің өсуіне байланысты халық саны артып келе жатқанда құрылды. Басты бағыт – Веракрустан Пуэбла қаласы арқылы Мексика қаласына дейін созылды. Тағы бір бағыт Мексика қаласы мен Пуэбланы Гуанахуато мен Сакатекас орталығындағы кен өндіруші аймақтармен байланыстырды. Солтүстікке қарай Жаңа Мексикаға жол салынған, бірақ Мексиканың алыс солтүстігі, Парал сияқты бірнеше кен орталықтарынан басқа, экономикалық тұрғыдан қызығушылық тудырмады. Калифорнияның бай алтын кен орындары колониялық дәуірде белгісіз болды, және егер олар табылғанда, бүкіл аймақтың тарихы маңызды болмас еді. Оңтүстікке қарай Мексиканың орталығын Оахакамен және Манила галеонының соңғы бекеті Акапулько портымен байланыстыратын магистральдық жолдар салынды. Юкатанға Мексика қаласынан қарағанда Кубадан оңай жетіп болуға болады, бірақ онда Майя халқы тығыз қоныстанғандықтан, қант, какао және кейінірек сисал (хенекен) сияқты өнімдерді өндіруге жұмыс күшінің болуы мүмкін еді. Мексикадағы тауарлар мен адамдардың қозғалысына нашар көлік жағдайлары үлкен кедергі келтірді, себебі Мексиканың жер бедері қиын болды. Жаңбырлы маусымда жолдардың көп бөлігі өтпейтін қышқа толып, асфальтталған жолдар аз болды. Тауарларды өгіздер немесе есектер тартқан арбалармен тасымалдаудың орнына, жүктерді тасымалдаудың ең көп таралған тәсілі – жүк есектерді пайдалану болды. Нашар инфрақұрылыммен қатар нашар қауіпсіздік де болды, сондықтан қарақшылық адамдар мен тауарларды қауіпсіз тасымалдауға кедергі келтірді. Солтүстік аймақта "жабайы үндістер" қоныстануға және саяхаттауға қарсылық көрсетті. Он сегізінші ғасырда Жаңа Испания экономикасының көлемі мен күрделілігі артты. Күміс экономиканың негізгі күші болып қала берді, өндіріс жаңа кен орындарының азын ғана пайдаға енгізілгеніне қарамастан өсті. Өндірістің артуына сынап бағасының төмендеуі себеп болды, ол күмісті тазарту үшін қажетті элемент болды. Сынапты тазарту процесінде қанша көп пайдаланса, кеннен соңғы күміс шамасы сонша көп алынды. Он сегізінші ғасырдағы экономикалық өрлеудің тағы бір маңызды факторы – көптеген кәсіпорындарға ие, инвестор немесе кредитор ретінде қатысқан бай мексикалықтардың саны болды. Кен өндіру – қымбат және тәуекелді кәсіп, шахталарды қазу және бекіту, сондай-ақ тереңдеген сайын суды шығару үшін үлкен капитал инвестициялары қажет. Элиталар өз байлықтарын жылжымайтын мүлікке, негізінен ауылдық кәсіпорындарға, ал аздап қалалық мүліктерге салды, бірақ көбінесе жақын қалаларда немесе астанада тұрды. Рим-католик шіркеуі элита үшін ипотекалық банк ретінде жұмыс істеді. Шіркеудің өзі корпорация ретінде мүліктері мұрагерлерге бөлінбегендіктен, үлкен байлыққа ие болды.

Корольдік саясат және экономикалық даму

Корольдік саясат Жаңа Испанияда кәсіпкерлік белсенділікті тежейтін заңдар мен ережелер арқылы жаңа кәсіпорындар құруға кедергі келтірді. Меншік құқықтары анықталмаған және қорғалмаған, бірақ тақ жер қойнауындағы, мысалы, кен байлықтарына құқықтарды талап етті. Корольдің жақсы жол желісіне инвестицияламауы өнімді нарыққа жеткізуді қауіпті және қымбатқа айналдырды, сондықтан кәсіпорындар өнімдеріне, әсіресе көлемді ауыл шаруашылығы өнімдеріне қол жеткізуде шектеулі болды. Көптеген кәсіпорындар, мысалы, сауда үйлері мен кен өндіру өте табысты болғанымен, көбінесе отбасылық кәсіпорындар болып табылды. Рим-католик шіркеуінің иелігінде көптеген жерлер болды және шіркеу ауыл шаруашылығы өнімдерінен оннан бір бөлікті, яғни он пайыз салықты түсетін. Алайда, "акционерлік қоғамдар немесе корпорациялар арқылы экономикалық ауқымды кеңейтуді" көтермелейтін заңдар болған жоқ. Заң алдында теңдік болған жоқ, себебі корпоративтік ұйымдар (жергілікті қауымдарды қоса) және нәсілдер арасындағы құқықтық айырмашылықтар сақталды. Тек испандықтар деп танылғандар ғана, туған жеріне қарамастан, азаматтық лауазымдарды иелену, діни қызметтерге орналасу және әйелдердің монастырға түсуі сияқты артықшылықтарға қол жеткізе алды, бұл айтарлықтай күйеулікке мұқтаж болды. Он сегізінші ғасырда "таза қанды" абориген әйелдері үшін монастырь құрылды. XVI ғасырдың ортасынан бастап абориген еркектер діни қызметке жолатылмады, бұл оларды рухани саладан ғана емес, дін қызметкерінің беделінен, құрметінен және табысынан да айырды. XVIII ғасырда Бурбон әкімшілік реформалары американдықтардың лауазымға тағайындалуын шектеуді бастады, бұл олардың және олардың отбасыларының мәртебесін төмендетумен қатар, лауазымнан түсетін кірістер мен басқа да артықшылықтардан шеттетуге әкелді. Пайдасы жалақы ғана емес, сонымен қатар бизнесті жүргізуге пайдалы байланыстар желісі болды: Институционалдық ортаның араласушылық және кең таралған еріксіздік сипаты кез келген кәсіпорынды, қалалық немесе ауылдық, жоғары саясатталған жағдайда жұмыс істеуге мәжбүр етті. Туыстық байланыстарды, саяси ықпалды және отбасылық беделді қолданып, субсидияланған несиеге қол жеткізуге, еңбек күшін жұмылдырудың әртүрлі жолдарына көмектесуге, қарыздарды өндіруге немесе келісімшарттарды орындауға, салықтан жалтаруға немесе соттарды айналып өтуге және жерге құқықтарды қорғауға тырысты. Жаңа Испаниядан (және Перуден) ең қатаң бақыланатын тауар – күміс өндіру және тасымалдау болды. Корольдік шенеуніктер процестің әр қадамын бақылады, кендерді дамытуға рұқсат беруден бастап, тасымалдауға және біркелкі мөлшерде және сапалы күміс таяқшаларын және монеталарды құюға дейін. Тақ басқа тауарларға монополия құрды, ең маңыздысы – Альмадендегі сынап, күмісті тазартудың негізгі құралы. Бірақ тақ темекі өндіру мен өңдеуге де монополия орнатты. Гильдиялар (gremios) белгілі бір кәсіптерді, мысалы, суретшілерді, алтынмен қапталған жақтау жасаушыларды, музыкалық аспап жасаушыларды және басқаларын шектеді. Жергілікті және аралас нәсілді касталар қауіпті деп есептелді, өйткені олар сапалы өнімдерді әлдеқайда арзан өндірді. Тақ өзінің теңіз арқылы жерлерге сауданы және көші-қонды Севильядағы Сауда үйі (Casa de Contratación) арқылы бақылауға тырысты. Севильядағы шенеуніктер Индияға (колониялық дәуірдің соңына дейін тақ өз аумақтары деп атаған) бағыт алған кемелердің жүктемесін және жолаушыларын тіркеді, ал Жаңа әлем порттарына келгеннен кейін басқа патшалық шенеуніктер жүк пен жолаушыларды тексерді. Мексикада, Мексика шығанағының жағалауындағы Веракрус порты, Жаңа Испанияның ең көне испан қаласы және негізгі порты, сондай-ақ Тынық мұхитының жағалауындағы Акапулько порты, Манила галеоны кемелері портта болған кезде жұмыс істеді, бірақ олардың жағымсыз тропикалық климатына байланысты испандықтар аз қоныстанды. Сауданы шектеу үлкен сауда үйлерін, негізінен отбасылық бизнесті артықшылықты жағдайға келтірді. Мексика қаласында саудагерлердің мәртебесін көтерген консуладо, элиталық саудагерлердің ұйымы құрылды, ал кейіннен Веракрус, Гвадалахара және Гватемала қалаларында консуладолар құрылды, бұл осы қалалардағы негізгі экономикалық топтың өсуін көрсетті. Орталық аймақтар осы фирмалар тасымалдаған импортты салыстырмалы түрде оңай алуға болатын, бірақ нашар көлік желісі бар басқа аймақтар экономикалық тығырыққа ұшырап, контрабандалық және басқа да санкцияланбаған экономикалық белсенділік жүрді. 1778 жылы құрылған comercio libre экономикалық саясаты толық еркін сауда емес, Испания империясы мен Испания арасындағы сауда болды; ол сауданы ынталандыруға бағытталған. Мексикада үлкен сауда отбасылары сауданы басып алды, Мексика қаласындағы негізгі сауда үйі және провинциялық қалалардағы кіші бөлімшелер отбасының кіші мүшелерімен жабдықталған. Гватемала қаласындағы саудагерлер индигомен айналысса, олар Кадис қаласындағы саудагерлермен тікелей байланысқа түсті, бұл осы бояудың саудадағы маңыздылығын және бұрынғы шалқары аймақтардың үлкен сауда желілерімен күшейгенін көрсетеді, бұл жағдайда Мексика қаласының сауда үйлерін айналып өту арқылы. Жаңа Испания, Жаңа Гранада (Солтүстік Оңтүстік Америка) және Перу арасындағы коммерциялық қозғалыс күшейді және соғыс кезінде бейтарап елдермен саудаға рұқсат берілді. Мексикадағы ішкі сауда шенеуніктердің салықтары мен алымдарымен қиындыққа тап болды. Испанияда XV-XVI ғасырларда құрылған alcabala немесе сату салығы, Испанияда сотқа бағынбағандықтан тақ үшін ерекше бағалы болды. Жергілікті халықтар өндірген немесе олар үшін өндірілген тауарлар alcabalaдан босатылды. XVIII ғасырда сату салығын тиімді жинау арқасында түсімдер айтарлықтай өсті. Басқа салықтарға ауыл шаруашылығы өнімдерінен он пайыз салықты құрайтын оннан бір бөлік, аборигендер, қара нәсілділер және аралас нәсілді касталар төлейтін салықтар және лицензиялар мен басқа да мемлекеттік реттеулер үшін алымдар кірді. Корольдік шенеуніктер (вице-корольді қоспағанда) өз лауазымдарын көбінесе сатып алатын, ал бағасын алымдар және басқа да жолдармен өтеуге болатын. XVIII ғасырдың соңында Бурбон реформаларымен тақ жаңа әкімшілік жүйені, intendancy құрды, онда патшалық шенеуніктер жақсы жалақы алатын, сыбайлас жемқорлық пен жеке байып табуға ұмтылудың аз болатыны үміттенілді. XVIII ғасырда жүгері, бидай ұны және ағаш сияқты жаңа және арттырылған салықтар енгізілді. Жаңбыр мен егістің өзгеруі жүгерінің бағасына әсер етіп, көбінесе халықтық толқуларға әкелді, сондықтан тақ бағаның өзгеруін бақылау және бүліктердің алдын алу үшін астық сақтау қоймаларын (alhondigas) құруды бастады. 1804 жылы тақ өзінің үлкен кіріс көзі деп есептегенді пайдалану үшін Vales Reales Consolidation Act (Consolidación de Vales Reales) қабылдады, онда шіркеу өзінің қаражатын таққа беруге міндеттелді, ал тақ шіркеуге негізгі соманың бес пайызын төлейтін. Шіркеу хасендалар, кеншілер және саудагерлер үшін несие берудің негізгі көзі болғандықтан, жаңа заң оларға шіркеуге негізгі соманы дереу төлеуге тура келді. Негізгі соманы қайтаруға тридцать жылдан астам мерзімді ипотекаға сенген қарыз алушылар үшін заң олардың экономикалық өмір сүруіне қауіп төндірді. Жаңа Испаниядағы консервативтік топтар үшін, таққа адал болғандар үшін, бұл саясаттағы соңғы өзгеріс соққы болды. 1808 жылы Иберияға Наполеонның шапқыны, испан тағына Наполеонның бауыры Жозефті отырғызғаннан кейін, Жаңа Испаниядағы әсері зиянды Consolidation Act іске асырылуын тоқтату болды. Испан зиялысы Гаспар Мельчор де Ховельянос 1796 жылы Испанияның экономикалық күш ретінде құлдырауы туралы сын жазды, онда Испанияның тоқырауының басты себебі Испанияның ауыл шаруашылығының тоқырауы екенін айтты.

Колониялық дәуірдің соңы және тәуелсіздік, 18001822

Колониялық дәуірдің соңында испан тәжі ғимараттары «үкіметте революция» деп аталатын шараны іске асырды, бұл Жаңа Испанияның әкімшілігін маңызды экономикалық салдарлармен бірге айтарлықтай өзгертіп, жаңартты. Француздарға қарсы күштер, әсіресе британдықтар, Фердинанд VII-нің таққа қайта оралуына жағдай жасады. Фердинандтың қарулы күштері оның теңіз арқылы жатқан империясына жіберіліп, көптеген отар аймақтарында қол жеткізген табыстарын кері қайтаруы тиіс болды. Бірақ әскерлер бүлік көтеріп, Үндістанда патшалық билікті қайта орнатуға кедергі келтірді. 1820 жылы испан либералдары төңкеріс жасап, Фердинандты Кадис кортесінің 1812 жылғы испан конституциясын қайта қолдануға мәжбүр етті. Жаңа Испания элиталары үшін либералдық саясаттың олардың әлеуметтік және экономикалық жағдайына зиян келтіруі мүмкін деген қауіп, бұрынғы роялистерді көтерілісшілерге қосылуға итермеледі, осылайша 1821 жылы Мексика тәуелсіздігіне қол жеткізілді. Бұрынғы роялистік офицер Агустин де Итурбиде мен көтерілісші Висенте Герреро арасындағы келісім Игуала жоспары және Үш кепілдіктің армиясы аясында біріктіріліп, 1821 жылдың қыркүйегінде Мексиканың тәуелсіздігін жеткізді. Көтеріліс әлеуметтік революция болмағандықтан, соңында тәуелсіз Мексикадағы консервативті күштерге әлеуметтік және экономикалық жүйенің жоғарғы сатысында қалуға мүмкіндік берді. Тәуелсіздік испан тәжінің билігі жойылғаннан кейін Мексиканың экономикалық өсуіне мүмкіндік бергенімен, Мексиканың 1800 жылғы экономикалық жағдайы келесі жүз жылға қарағанда жақсырақ болды. Көп жағдайда колониялық экономикалық жүйе сақталды, тіпті ресми саяси тәуелсіздікке өткеніне қарамастан. Колониялық дәуірдің соңында ұлттық нарық болған жоқ, тек нашар дамыған аймақтық нарықтар ғана болды. Халықтың басым бөлігі кедейлерден тұрды, олар кішкентай жер участаларында өмір сүретін шаруалар немесе аз жалақымен жұмыс істейтіндер, сондай-ақ қала тұрғындары, олардың көпшілігі жұмыссыз немесе толық емес жұмыспен қамтылған, тек шағын қолөнершілер секторы болды. Жаңа Испания күміс өндірісінің негізгі орталығы және испан тәжінің ең үлкен кіріс көзі болғанымен, Мексика он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін күміс өндіруді тоқтатты. Көлік инфрақұрылымының нашарлығы, Испаниядан сынаптың қолжетімді көзінің жоғалуы және терең шахталардың нашарлауы мен қирауы Мексика экономикасының қозғалтқышын тоқтатты. Бірінші Мексика империясындағы монархиялық билік 1822 жылы әскери төңкеріспен аяқталып, 1824 жылғы Конституция бойынша әлсіз федеративтік республика құрылды.

Либералды реформа, француз интервенциясы және қалпына келтірілген республика, 1855-1876

Либералдар 1854 жылы консервативті Антонио Лопес де Санта-Аннаны биліктен ығыстырды, бұл институционалдық және экономикалық реформалардың маңызды кезеңін бастады. Либералдық реформалар "Лердо" заңы арқылы корпорациялардың корпоративтік тұлға ретінде мүлікке ие болу құқығын жойды, бұл реформа католик шіркеуінің және жерді корпоративтік қауымдастықтар ретінде ұстаған үнді қауымдастықтарының экономикалық бигін әлсіретуге бағытталған. Реформа сонымен қатар заң алдындағы теңдікті бекітті, бұл дін қызметкерлері мен әскерилерді өздерінің соттарында соттауға мүмкіндік берген артықшылықтарды – фуэростарды жойды. Либералдар реформаны 1857 жылғы Конституцияда заңдастырды. Либералдар мен консерваторлар арасындағы азамат соғысы, Реформа соғысы немесе Үш жылдық соғыс деп белгілі болды, либералдардың жеңісімен аяқталды, бірақ Мексика Бенито Хуарес үкіметінің бәсекелес консервативтік үкіметпен жасасқан шетелдік қарыздарды төлеуден бас тартуынан кейін қайтадан қақтығысқа ұшырады. Еуропалық державалар қарыздарды өтеу үшін араласуға дайын болды, бірақ империялық амбициялары бар Франция басып кірді және Максимилиан Габсбургті Мексика императоры етіп тағайындады. Экономикалық жаңғыртудың негізі Габсбургтің Максимилианның француздық қолдауымен құрылған империясының құлауынан кейін жаңадан құрылған Республика кезінде (1867–76) салынды (1862–67). Мексика консерваторлары Максимилианды консерваторларға қолайлы саясатты жүзеге асыруы тиіс деп күтіп, Мексиканың монархы болуға шақырды. Максимилиан либералдық идеяларды ұстанды, бұл оның консервативті жақтастарының наразылығын тудырды. Максимилианға француз әскери қолдауын тоқтату, оның консервативті демеушілерінен алыстауы және АҚШ үкіметінің Азамат соғысынан кейін Бенито Хуарес үкіметін қолдауы Максимилианның құлауына себеп болды. Консерваторлардың шетелдік монархты қолдауы олардың беделін түсірді және либералды республикашылдарға 1910 жылы Мексика революциясы басталарша экономикалық саясатқа басымдық беруге мүмкіндік берді. Президент Бенито Хуарес (1857–72) Мексиканың экономикалық жаңғыруын қаржыландыру үшін шетелдік капиталды тартуға тырысты. Оның үкіметі тау-кен өнеркәсібін жандандыру үшін салық және тарифтік жүйені қайта қарады, сондай-ақ елдің табиғи ресурстарын толыққанды пайдалану үшін көлік және байланыс инфрақұрылымын жақсартты. Үкімет солтүстікке қарай АҚШ-қа жаңа темір жол салуға келісімшарт жасады және 1873 жылы 1837 жылы басталып, азамат соғыстары мен 1850 жылдан 1868 жылға дейінгі француз басқыншылығынан тоқтап қалған, маңызды Мексика қаласы – Веракрус темір жолын аяқтады. Жоғары тарифтермен қорғалған Мексиканың тоқыма өнеркәсібі 1854 жылдан 1877 жылға дейін өңделген өнімдердің өндірісін екі есеге арттырды. Жалпы алғанда, өндіріс ішкі капиталдың көмегімен өсті, бірақ бұл өсім шамалы болды. Мексиканың жан басына шаққандағы табысы 1800 жылдардан 1860 жылдардың ортасына дейін төмендеді, бірақ жаңадан құрылған Республика кезінде қалпына келе бастады. Алайда, жан басына шаққандағы табыс Порфирио Диас (1876–1911) генерал және президентінің билігі кезінде – Порфириато кезінде өсті, соңында колониялық дәуірдің соңындағы деңгейге жетті. "1877 жылдан 1910 жылға дейін жан басына шаққандағы ұлттық табыс жылына 2,3 пайызға өсті – бұл әлемдік стандарттармен өте жылдам өсім, шындығында, жан басына шаққандағы табыс отыз үш жыл ішінде екі еседен астамға өсті".

Порфириато, 1876-1911 жылдар

Диас билікке алғаш келген кезде ел он жылдық азамат соғысы мен шетелдік араласудан әлі толыққанды қалпына келіп жатқан еді, сонымен қатар елдің қарызы өте көп еді. Диас АҚШ пен Еуропадан инвестицияларды заманауи және гүлденген ел құрудың жолы деп қарастырды. Порфириато кезеңінде Мексика жылдам, бірақ өте теңсіз өсімді бастан өткерді. Диас режимінің «тәртіп және прогресс» деген ұраны саяси тәртіптің прогреске негізделген қысқаша сипаттамасы болды, ол Мексиканы Батыс Еуропа немесе АҚШ үлгісінде жаңғыртуға және модернизациялауға бағытталған. Режимнің көрінетін саяси тұрақтылығы шетелдік және отандық кәсіпкерлерге Мексиканың жаңғыртуына инвестиция салуға сенімділік тудырды. Республикалық күштер демобилизацияланғаннан кейін күшейген ауылдық қарақшылық Диас тарапынан ауылдық полиция күштері, руральдер арқылы басып құйылды, олар көбінесе өздері мен аттарын пойызбен тасыды. Экономикалық жағдайды жақсартуға көмектескен басқа факторлар – ішкі саудаға кедергі келтірген жергілікті кедендік баждардың жойылуы болды. Порфириато кезеңінде меншік құқығының негізгі заңдық принциптеріндегі өзгерістер шетелдік инвесторларға оң әсер етті. Испания билігі тұсында патшалық өзінің аумағының жер асты құқықтарын бақылап, осылайша колониялық экономиканың локомотиві болған күміс кенін патшалық бақылап, кен кәсіпкерлеріне лицензия беру артықшылық емес, құқық болды. Мексика үкіметі заңды өзгертіп, жер иелеріне жер асты құқықтарын толығымен беруге көшті. Шетелдік инвесторлар үшін олардың меншік құқықтарын қорғау тау-кен және мұнай кәсіпорындарының инвестицияларын әлдеқайда тартымдырақ етті. Ең алғашқы және ең кең ауқымды шетелдік инвестициялар теміржол желісін құруға бағытталды. Теміржолдар тасымалдау құнын күрт төмендетті, соның салдарынан ауыр немесе көлемді тауарларды Мексиканың шығыс жағалауындағы порттарға, сондай-ақ АҚШ шекарасындағы теміржол байланыстарына экспорттау мүмкін болды. Теміржол жүйесі Мексика қаласынан Мексика шығанағының жағалауындағы Веракрус портына дейін кеңейіп, Мексиканың көптеген аймақтарын қамтитын толыққанды теміржол желісін құрды. Бастапқыда теміржолдар негізінен шетелдік инвесторларға тиесілі болды және 1876 жылдан 1910 жылға дейін 1000 шақырымнан 19000 шақырымға дейін ұзарды. Теміржол «капиталистік енудің маңызды құралы» деп аталды. Теміржолдар бұрын нашар көлік инфрақұрылымынан зардап шеккен елдің аймақтарын байланыстырды, яғни олар тауар өндіре алды, бірақ оларды нарыққа жеткізе алмады. Британдық инвесторлар Мексикаға қызығушылық танытқанда, олар негізінен теміржолдар мен кен орындарына инвестиция салды, сонымен қатар ақшаны, инженерлерді және білікті механиктерді жіберді. Мексиканың Мексика шығанағындағы мұнай өнеркәсібінің дамуы он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай басталды. Екі көрнекті шетелдік инвесторлар – кейіннен британдық тәждің рыцарь атағын алған Уитман Пирсон және Эдвард Л. Дони, сондай-ақ Рокфеллердің Standard Oil компаниясы болды. Мұнай Мексика экономикасына маңызды үлес қосып келеді, сонымен қатар ерте даму толығымен шетелдіктердің қолында болғандықтан, ол саяси мәселе болып табылады. 1938 жылғы Мексиканың мұнайды иемденуінде экономикалық ұлтшылдық маңызды рөл атқарды. Күміс өндіру кәсіпорны ретінде жалғасты, бірақ мыс электр энергиясы маңызды технологиялық жаңалық болғандықтан құнды кен ресурсы ретінде пайда болды. Телефон және телеграф желілерін құру мыс сымдарына үлкен сұраныс тудырды. Жеке шетелдік кәсіпкерлер мен компаниялар кен орындарын сатып алды. Олардың арасында Amalgamated Copper Company, American Telephone and Telegraph, American Smelting and Refining Company және Phelps Dodge компаниялары болды. 1906 жылы Кананея шахтасы жұмысшылары ереуілге шыққанда және Мексика мен Аризона Рейнджерлері оны басып құйғанда Грин Біріктірілген Мыс Компаниясы Мексикада жаман атымен белгілі болды. Солтүстік Мексика минералды ресурстардың ең көп шоғырланған жерімен және азық-түлік тауарларының негізгі нарығы – АҚШ-қа ең жақын орналасқан. Теміржол жүйесі жақсарған сайын және АҚШ-тың батысында халық саны өскен сайын, ауқымды коммерциялық ауыл шаруашылығы мүмкіншілікке ие болды. Колониялық кезеңнен бастап солтүстікте негізінен мал шаруашылығына арналған үлкен жерлер пайда болды. Теміржол желісінің солтүстікке қарай кеңейтілуімен және Мексика үкіметінің жерді өлшеу және жер тізімдерін тазалау саясатымен коммерциялық ауыл шаруашылығы, әсіресе АҚШ-Мексика шекарасында, өте кең тарады. АҚШ пен Мексика кәсіпкерлері солтүстікке қарай теміржол желілерінің бойындағы жаңғыртылған ірі ауыл шаруашылығы қожалықтарына көп қаржы сала бастады. Болашақ Мексика президенті Франсиско И. Мадероның отбасы Коауила және Дуранго штаттарын қамтитын Комарка Лагунера аймағында сәтті кәсіпорындар құрды, онда мақта коммерциялық тұрғыда өсірілді. Мадеро аймақтағы ірі жер иелерін Назас өзеніндегі мерзімдік су тасқындарын бақылауға және ондағы ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға арналған үлкен бөгет құрылысын ұсынуға ынталандыруға тырысты. Ол революциядан кейінгі кезеңде салынды. АҚШ-тан Мексикаға көшіп келгеннің ұлы және Чиуауа штатындағы қуатты Криль Терразас отбасының қызы Энрике Криль банкир және шетелдік инвесторлар мен Мексика үкіметі арасында делдал болды. Қуатты саясаткер және жер иесі Криль «Порфириян режимінің ең жек көрілетін символына» айналды. Мексика 19 ғасырда АҚШ, Аргентина және Канадада болғандай, еуропалық иммигранттар үшін тартымды бағыт болмады, онда жұмыс күші кеңейді. 1800 жылы Мексиканың халқы 6 миллионды құрады, бұл жас АҚШ республикасынан 1 миллионға көп, бірақ 1910 жылы Мексиканың халқы 15 миллионды құрады, ал АҚШ-тың халқы 92 миллионды құрады. Баяу табиғи өсімнің және жоғары өлім-жітімнің жетіспеуі, сондай-ақ иммиграцияның болмауы Мексиканың АҚШ-тан әлдеқайда кішкентай жұмыс күшіне ие екенін білдірді. Американдықтар Мексикаға ең көптеп көшті, бірақ көбінесе өздері мал шаруашылығы және егіншілікпен айналысу үшін, және Мексикадағы шетелдік азаматтардың ең ірі тобы болды. 1900 жылы Мексикада барлығы 2800 британдық азамат, 16000 испандық, 4000 француз және 2600 неміс тұрды. Орталық Мексиканың тоқыма өнеркәсібінде шетелдік жұмысшылар аз болды, бірақ кен және мұнай өнеркәсібінде көп болды, онда мексикалықтардың жетілдірілген технологиялармен тәжірибесі шамалы немесе болмады. Мексикалық кәсіпкерлер де ірі кәсіпорындар құрды, олардың көптегісі тік интеграцияланған. Олардың кейбіреулері болат, цемент, шыны, жарылғыш заттар, темекі, сыра, сабын, мақта және жүн тоқымасы және қағазды қамтиды. Юкатан үлкен ауқымды генакен (сизал) хасиендаларын құру арқасында ауыл шаруашылығы гүлдәуіне жетті. Юкатанның астанасы Меридада көптеген элиталар генакеннен тапқан байлықтарының есебінен сарайлар салды. Мексиканың отандық өнеркәсібін қаржыландыру аз ғана саудагер-қаржыгерлер тобы арқылы жүзеге асырылды, олар отандық кәсіпорындардың жоғары бастапқы құны үшін капитал жинай алды, соның ішінде машина импорты да кірді. Өнеркәсіптер құрылғанмен, ұлттық нарық әлі құрылмағандықтан кәсіпорындар тиімсіз жұмыс істеді және олардың қуатынан төмен болды. Өнімнің артық өндірілуі мәселе болып табылды, өйткені экономиканың тіпті шағын төмендеуі де аз сатып алу қабілетіне ие тұтынушылардың қажеттіліктеріне басымдық беруіне әкелді. Бұл көрінетін экономикалық өркендеу мен жаңғырудың астында халықтың наразылығы қайнап жатты. Экономикалық және саяси элита Порфириатоның саяси тоқырауына, жұмысшылар өнімділігіне қойылған талаптардың артуына, жалақының тоқырауына немесе төмендеуіне және жұмыс жағдайларының нашарлауына, полиция мен армия тарапынан жұмысшылар одақтарының басып құйылғанына және байлықтың теңсіз таралуына байланысты елдегі кең тараған наразылықты байқамады. 1910 жылы Диас президенттікке қайта сайланудан бас тартатынын мәлімдегеннен кейін және кейіннен өз шешімінен бас тартып, Порфириян режиміне қарсы оппозиция пайда болғанда, үлкен аласқұрулар болды. Мексикадағы өнеркәсіптік кәсіпорындар өскен сайын…

Мексика революциясы, 1910-1920 жылдар

1910 жылы революция президенттік таққа мұрагерлік дағдарысынан басталып, Солтүстік Мексикада азаматтық соғыстарға, ал Мексика қаласының маңындағы шаруалар орталықтарында партизандық соғысқа ұласты. Диас үкіметінің құлауымен мексикалық үкімет пен шетелдік және отандық кәсіпорындар арасындағы бұрынғы қарым-қатынас аяқталып, бизнеске белгісіздік тудырды. 1910 жылғы сайлауда Порфирио Диасқа қарсы үміткер болған Франсиско И. Мадеро Солтүстік Мексикадағы бай, жер иесі отбасынан шыққан. Алдамшы сайлаудан кейін Мадеро Сан-Луис-Потоси жоспарын жариялап, Диасқа қарсы көтеріліс шақырып, ұрланған ауылдық жерлерді қайтаруға уәде берді. Бұл Мадероны шаруаларға жақын етіп көрсетіп, жер реформасын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Мексикалық және шетелдік ірі жер иелері үшін Мадероның бұл уәдесі экономикалық мүдделеріне қауіп төндірді. Мексика қаласының жанындағы Морелос аймағындағы қант өсіруші шаруалар Мадероның ауылдық жерлерді қайтару уәдесін орындауға кешіккеніне наразылық білдіріп, үкіметке қарсы көтеріліске шықты. Аяла жоспары бойынша, жер реформасы олардың басты талабы болды. Алдынан Мексиканың Либералдық партиясының (PLM) талаптары саяси және экономикалық бағдарламаны айқындап берді, оның көп бөлігі 1917 жылғы Конституцияға енгізілді. Революциялық зорлық-зомбылық кезінде американдық кәсіпорындарға шабуыл жасалды, бірақ қақтығыс аймақтарында адам өмірі мен мүлікке зиян келтіру жиі болды. Революционерлер мал, техника және ғимараттары бар поместьелерді тәркіледі. Солтүстік Мексикада әскерлерді тасымалдауға пайдаланылған теміржолдар, жолдар, көпірлер мен вагондардың қиратылуынан ауыр зардап шекті. Ерекше айта кетерлік жайт, Мексика шығанағындағы мұнай қондырғыларына ешқандай зиян келтірілмеді. Олар он жылдық азаматтық соғыста жеңіске жеткен Конституционалистер үшін маңызды табыс көзі болды. 1917 жылғы Конституцияның қабылдануы 1857 жылғы Конституция үшін аталған фракцияның бірінші қадамы болды. Мексиканың Солтүстігіндегі Конституционалистер 1915-16 жылдары жеңіске жетті. Солтүстік революционерлер орталық Мексикадағы шаруалардың ауылдық жерді қайтару және шағын ауыл шаруашылығына оралу талаптарына жандара алмады. Конституционалистер Эмилиано Сапата басқаратын Морелос штатындағы шаруалар көтерілісіне қарсы ұйымдасқан еңбек күштерін жұмылдырды. Қалалық жұмысшылар арзан азық-түлікке мұқтаж болды және өндірістік секторды кеңейтуді, ал емес шаруалардың өндірістік егіншілігін қалады. Еңбекшілердің қолдауы жаңа Конституцияда марапатталды. Конституцияның жобасы он жылға жуық созылған қақтығыстың маңызды нәтижесі болды. Ұйымдасқан еңбек күштері үлкен жеңіске жетті, 123-бапта ұйымдасу және ереуілге шығу құқығы, сегіз сағаттық жұмыс күні және қауіпсіз еңбек жағдайлары сияқты негізгі жұмысшылардың құқықтары бекітілді. Ұйымдасқан еңбек күштерін енді өнеркәсіпшілер немесе мексикалық мемлекет басып тастай алмады. Мексикалық және шетелдік өнеркәсіпшілер жаңа құқықтық базамен күресуге мәжбүр болғанымен, революция өнеркәсіптік секторды, оның зауыттарын, өндірістік құрылыстарын немесе өнеркәсіптік кәсіпкерлерін жойған жоқ. 1917 жылы соғыс тоқтағаннан кейін өндіріс қайта басталды. Конституцияның 27-бабы мемлекетке ұлттық мүддеде жеке меншікті иемденуге және жер қойнауын мемлекеттік иелікке қайтаруға құқық берді. Ол мемлекеттің жерді иемденіп, шаруаларға қайта бөлу құқығын бекітті. Жер иеленудегі өзгерістерге үлкен кері қайтым болуы мүмкін болғанымен, Конституционалистердің басшысы және қазіргі президенті Венустиано Карранса жер реформасын жүзеге асыруға дайын емес, сонымен қатар саясаткер және ірі жер иесі болды. Жер қойнауы құқықтарына қатысты мемлекеттің күші шетелдік өнеркәсіпшілерге тиесілі және дамыған тау-кен және мұнай өнеркәсібі енді өз кәсіпорындарына қауіпсіз атау бермейтінін білдірді. Мексиканың өнеркәсіптік секторы революциялық зорлық-зомбылықтан құтылды және көптеген мексикалық және шетелдік өнеркәсіпшілер Мексикада қалды, бірақ мексикалық өнеркәсіптегі жаңа инвестициялар туралы белгісіздік пен тәуекел революциядан кейінгі кезеңде кеңеймеді. Конституциямен кепілдендірілген құқықтармен күшейтілген жұмысшы қозғалысы өнеркәсіпшілердің де есептесуі керек болған жаңа фактор болды. Алайда, ұйымдасқан еңбек күштерінің әділ жалақы мен еңбек жағдайларына құқықтары қорғалғанына қарамастан, Конституция жұмысшылардың АҚШ-қа жұмыс істеу үшін эмиграциялау мүмкіндігін шектеді. Ол "әр мексикалық адам муниципалитет билігі және жұмыс істегісі келетін елдің консулдығы қол қойған еңбек шартын жасауы тиіс" деді. Өйткені "АҚШ заңнамасы шетелдік жұмысшыларға олар АҚШ-қа кірмес бұрын шарт ұсынуға тыйым салды", мексикалықтар Мексиканың рұқсатынсыз көшіп кетсе, заңсыз әрекет етті.

Революцияны және Ұлы депрессияны нығайту, 1920-1940 жылдар

1920 жылы Сонора генералы Альваро Обрегон Мексика президенті болып сайланды. Басты міндет – АҚШ-тың дипломатиялық мойындауын алу болды. Революция кезінде американдықтардың мүлкіне келтірілген залалдар бойынша талаптарды қарау үшін Америка-Мексикалық талаптар комиссиясы құрылды. Обрегон сондай-ақ АҚШ-пен Букарели шартын жасасты, бұл мойындауды қамтамасыз етудегі маңызды қадам еді. Порфириато кезінде шетелдік мұнай компанияларына берілген жеңілдіктер революциядан кейінгі кезеңде ерекше қиын мәселе болды, бірақ генерал және президент Альваро Обрегон 1923 жылы Мексикада құрылған мұнай кәсіпорындарына кепілдік берген Букарели шартын жасасты. Бұл шарт Революциядан туындаған АҚШ пен Мексика арасындағы бірқатар талаптарды да шешті. Бұл келісім Мексика үкіметі үшін маңызды әсер етті, себебі ол АҚШ-тың Обрегон үкіметін мойындауына жол ашты. Келісім дипломатиялық қатынастарды жақсартумен қатар, АҚШ-тың режимге әскери көмек көрсетуіне және Обрегонға бүліктерді басу құралын беруіне мүмкіндік берді. Порфириато көрсеткендей, тәртіпті сақтай алатын күшті үкімет басқа ұлттық игіліктерге жол ашады; алайда 1917 жылғы Конституция сол авторитарлық режим кезінде зардап шеккен топтардың құқықтарын қорғауға бағытталды. Генерал және президент Плутарко Элиас Кальес Обрегоннан кейін президенттік лауазымға келді; ол Мексика президенті болған революциялық генералдардың бірі еді. Кальес әкімшілігінің маңызды экономикалық жетістігі 1925 жылы Banco de México банкін құру болды, ол тұрақты мемлекеттік банк ретінде танылды (XIX ғасырдағы Banco de Avío банкінің банкроттығынан кейін). Кальес 1917 жылғы Конституцияның антиклерикалық ережелерін күштеп орындады, бұл 1926-1929 жылдардағы кристеро көтерілісіне алып келді. Бұл зорлық-зомбылық ондаған мың адамның өмірін жалмады және аймақта тұратын көптеген адамдарды АҚШ-қа көшіруге мәжбүр етті. АҚШ үшін жағдай алаңдатарлық болды, өйткені американдық өнеркәсіпшілер Мексикада маңызды инвестициялар жасады және АҚШ үкіметі Мексикамен ұзақ оңтүстік шекарасындағы бейбітшілікті сақтауға ұмтылды. Мексикадағы АҚШ елшісі, бұрынғы Уолл-стрит банкирі болған Дуайт Морроу 1929 жылы Мексика үкіметі мен кристеролар арасында келісімге келді, ол бейбітшілікті қалпына келтірді. Мексиканың саяси жүйесі 1928 жылы Хосе де Леон Торал, кристеро, төрт жылдық үзілістен кейін президенттікке оралатын сайланған президентті өлтірген кезде қайтадан осал болып көрінді. Кальес 1929 жылы Институционалдық революциялық партияның алдағысы Partido Nacional Revolucionario партиясын құруға қатысты, ол саяси және экономикалық жүйені тұрақтандыруға көмектесті, қақтығыстарды басқару механизмін жасады және президенттік сайлауды ұйымдастыруға жағдай жасады. Сол жылы АҚШ қор нарығы құлдырап, Мексика экономикасы дүниежүзілік Ұлы депрессияның салдарынан зардап шекті. 1920 жылдары инвесторлардың пессимизм және мексикалық экспорттың төмендеуі, сондай-ақ капиталдың елден шығуы салдарынан экономика баяулады. Тіпті 1929 жылы АҚШ қор нарығының құлауынан бұрын Мексиканың экспорттық кірістері 1926 мен 1928 жылдар аралығында 334 миллион доллардан 299 миллион долларға дейін (шамамен 10%) төмендеді, ал Депрессия басталғаннан кейін одан да көп төмендеді, негізінен құлдырады. 1932 жылы ЖІӨ 16%-ға төмендеді, ал 1927 жылы 5,9%-ға, 1928 жылы 5,4%-ға және 1929 жылы 7,7%-ға төмендеді, нәтижесінде алты жыл ішінде ЖІӨ 30,9%-ға төмендеді. Ұлы депрессия Мексикаға ұлттық табыстың және ішкі сұраныстың 1929 жылдан кейін күрт төмендеуін әкелді. Бұл кезеңде Мексика мен АҚШ арасындағы қарым-қатынасты қиындатқан фактор – АҚШ-та жұмыс істейтін құжатсыз мексикалық жұмысшыларды мәжбүрлеп елге қайтару болды. Мексика экономикасының ең ірі секторы күнкөріс шаруашылығы болып қала берді, сондықтан әлемдік нарықтағы және мексикалық өнеркәсіптік сектордағы бұл ауытқулар Мексиканың барлық салаларына бірдей әсер етпеді. 1930 жылдардың ортасында Мексика экономикасы генерал және президент Лазаро Карденас (1934-1940) басшылығымен қалпына келе бастады, ол Мексикада индустрияландырудың жаңа кезеңін бастады. 1934 жылы Карденас Ұлттық қаржы банкін (Nacional Financiera SA (Nafinsa)) құрды, ол "ауылдық жылжымайтын мүлікті сатуға арналған жартылай жеке қаржы компаниясы" ретінде қарастырылды, бірақ оның мандаты Карденастың ізбасары Мануэль Авила Камачоның өкілеттігі кезінде кеңейтілді, оған үкімет мүдделі кез келген кәсіпорын кірді. Карденас президенттігінің маңызды жетістігі – Мексика мемлекеті мен Мексикадағы Рим-католик шіркеуі арасындағы ұзақ уақыт бойы өршіп келе жатқан революциялық конфликтті ушықтырмау арқылы "әлеуметтік бейбітшілікті қалпына келтіру" болды, шаруаларға жерді кең ауқымда қайта бөлу және Плутарко Элиас Кальес құрған партияны жұмысшылар, шаруалар, халық және мексикалық армияның секторалық өкілдігі бар партияға қайта ұйымдастыру. Partido de la Revolución Mexicana экономикалық және саяси топтар арасындағы қақтығыстарды басқару және ұлттық сайлауларды өткізу механизмін жасады. Білім беру әрқашан ұлттың дамуындағы маңызды фактор болды, либералдар 1857 жылғы Конституцияда және 1917 жылғы Конституцияда Рим-католик шіркеуін білім берудегі ұзақ жылдар бойы атқарып келген рөлінен шығарып тастау және қарсы тұру мақсатымен білім беруді секулярлық, мемлекеттік деп жариялады. Карденас 1936 жылы Солтүстік Мексика қаласындағы Instituto Politécnico Nacional институтын құрды, ол Мексиканың экономикалық дамуын ілгерілету үшін кәсіби ғалымдар мен инженерлерді даярлады. Ұлттық автономды университеті дәстүрлі түрде заңгерлер мен дәрігерлерді даярлады және оның отарлық дәуірінде діни байланысы бар университет болды. UNAM әлі де болашақ саясаткерлердің бакалавриат деңгейінде оқуға бағытталған негізгі университет болып табылады, бірақ Ұлттық политехникалық институты мексикалық жоғары білімді реформалаудағы маңызды қадамды білдірді. Теміржолдар 1929 және 1930 жылдары Карденастың алдыңғы президенттерінің кезінде ұлттандырылды, бірақ оның 1938 жылы мексикалық мұнай өнеркәсібін ұлттандыруы маңызды қадам болды, ол Petróleos Mexicanos немесе Pemex компаниясын құрды. Карденас қағаз өнеркәсібін де ұлттандырды, оның ең көп сатылатын өнімі газет қағазы болды. Мексикада қағаз өнеркәсібі бір компания, San Rafael y Anexas қағаз компаниясы бақылауында болды. Мексикада 1900 жылға дейін жетілген капитал нарығы болмағандықтан, бір компания нарықты басып ала алды. Бірақ 1936 жылы Карденас газет қағазын стратегиялық компания деп есептеді және оны ұлттандырды. Ұлттандыру арқылы даму перспективасы нашар компания үкіметтік қолдау арқылы жалғастыра алатын болды. 1930 жылдары ауыл шаруашылығы өндірісі де тұрақты түрде өсті, ал қалалық жұмыс орындары ішкі сұраныстың өсуіне жауап ретінде кеңейді. Үкімет ішкі нарызға бағытталған өндіріс үшін салықтық жеңілдіктер ұсынды. Импортты алмастыру индустриализациясы 1930 жылдары баяу қарқынмен дамуда болды, бірақ ол әлі де үкіметтік саясат емес еді. Өнеркәсіптік кеңейтуді ынталандыру үшін Мануэль Авила Камачо әкімшілігі (1940-1946) 1941 жылы Ұлттық қаржы банкін қайта ұйымдастырды. Оның президенттігі кезінде Мексика экономикасы Депрессиядан қалпына келді және Мексикалық ғажайып деп белгіленген тұрақты өсу кезеңіне енді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Мексика кереметі, 1940-1970

Мексиканың ішкі даму стратегиясы 1940-шы жылдардан бастап 1970-ші жылдарға дейін жыл сайын 3-4 пайыздық тұрақты экономикалық өсім мен 3 пайыздық инфляцияны қамтамасыз етті. Бұл өсім 1920-жылдардың соңынан 1940-жылдарға дейін жалпы халық үшін бастауыш білім беруге үкіметтің күшейтілген инвестициясымен шартталды. Осы кезеңде ел жастарының білім ошағына қабылдану деңгейі үш есеге артты; нәтижесінде, бұл буын 1940-жылдары жұмысқа орналасқанда олардың экономикалық өнімділігі жоғары болды. Сонымен қатар, үкімет ішкі нарыққа бағытталған тұтыну тауарлары өндірісін дамытуға көмектесті, импортқа жоғары қорғау тарифтері мен басқа да кедергілер қойды. 1956 жылы импорттың 28 пайызы лицензиялау талаптарына жатса, 1960-жылдары бұл көрсеткіш 60 пайыздан асып, 1970-жылдары шамамен 70 пайызға жетті. 1950 жылы өнеркәсіп жалпы өнімнің 22 пайызын, 1960 жылы 24 пайызын, ал 1970 жылы 29 пайызын құрады. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы және басқа да бастапқы қызметтердің жалпы өнімдегі үлесі төмендеді, ал қызмет көрсету саласы тұрақты қалды. Үкімет ауыл шаруашылығы, энергетика және көлік инфрақұрылымына мемлекеттік инвестициялар арқылы өнеркәсіптік кеңеюді ынталандырды. Осы жылдар ішінде қалалар қарқынды өсті, бұл ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке және қызмет көрсету саласына жұмыс күшінің ауысуын көрсетті. 1940 жылдан кейін қала халқының саны жоғары қарқынмен өсті (Қалалық қоғам, 2-тарауды қараңыз). Қалалық еңбек күшінің өсуі өнеркәсіптік жұмыспен қамтудың өсу қарқынынан асып, бос жұмысшылар төмен жалақылы қызметтерге орналасып, көптеген мексикалық жұмысшылар жоғары жалақылы АҚШ-қа көшіп кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мексика-АҚШ қарым-қатынасы алдыңғы үш онжылдыққа қарағанда едәуір жақсарды. Брасеро бағдарламасы екі үкімет тарапынан реттелген миграциялық ағынды қамтамасыз етті. Алайда, көптеген мексикалықтар бағдарламаға қатыса алмады және өз үкіметтерінің рұқсатысыз және АҚШ билігінің санкциясысыз заңсыз түрде солтүстікке көшіп кетті. Соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ экономикасы өркендегенде және Мексика қарқынды индустрияландыру кезеңіне енгенде, АҚШ және Мексика мексикалықтардың заңсыз шекарадан өтуіне тығыз ынтымақтастық жасады. Мексика үкіметі үшін бұл еңбек күшінің жоғалуы "Мексика революциясының көптеген мексикалық азаматтарға экономикалық әл-ауқатты қамтамасыз етудегі сәтсіздігінің ұятты көрсеткіші болды, сонымен қатар елдің ең үлкен табиғи ресурсы – арзан және икемді еңбек күшін жоғалтты". АҚШ және Мексика ағынды тоқтату үшін тығыз ынтымақтастық жасады, соның ішінде 1954 жылы "Жабық операция" деп аталған бағдарламаны іске қосты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары президент Мигель Алеман Вальдестің (1946-1952) импортты алмастыру бағдарламасы ішкі сұранысты арттыру арқылы өндірісті ынталандырды. Үкімет тұтыну тауарларының импортын бақылауға алды, бірақ соғыс кезінде жинақталған халықаралық резервтермен сатып алынған капитал тауарларына жеңілдіктер жасады. Үкімет инфрақұрылымға көп қаржы жұмсады. 1950 жылға қарай Мексиканың жол желісі 21 000 шақырымға дейін кеңейді, оның 13 600 шақырымы асфальтталған. Гидроэлектр энергиясын өндіру және су тасқынын бақылау үшін ірі көлемде бөгеттер салу басталды, ең бастысы Мексиканың оңтүстігіндегі Папалоапан жобасы. Соңғы жылдары осындай инфрақұрылымдық жобалар, әсіресе олардың қоршаған ортаға тигізетін теріс әсері қайта қарастырылды. Мексиканың мықты экономикалық көрсеткіші 1960-жылдары жалғасты, ол кезде ЖІӨ өсімі орташа есеппен 7 пайызды құрады және жан басына шаққанда 3 пайызды құрады. Тұтыну бағасының инфляциясы жылына орташа есеппен 3 пайызды құрады. Өндірістік сектор елдегі басым өсім саласы болып қала берді, ол жыл сайын 7 пайызға өсіп, едәуір шетелдік инвестицияларды тартты. Тау-кен өндірісі жыл сайын 4 пайызға, сауда 6 пайызға, ал ауыл шаруашылығы 3 пайызға өсті. 1970 жылға қарай Мексика өзінің экспорттық базасын әртараптандырды және азық-түлік өнімдері, болат және тұтыну тауарларының көпшілігі бойынша өзін-өзі қамтамасыз етуге қол жеткізді. Оның импорты жоғары болғанымен, көбінесе отандық өндірісті кеңейту үшін пайдаланылатын капитал тауарларынан тұрды.

Еңбек одақтары

1990 жылдарға дейін Мексикадағы кәсіподақтар тарихи түрде мемлекеттік институционалдық жүйенің бір бөлігі болған. 1940 жылдан 1980 жылдарға дейін, Вашингтон консенсусы арқылы неолиберализмнің дүние жүзіне таралу кезеңінде, мексикалық кәсіподақтар тәуелсіз жұмыс істемеді, керісінше, билеуші партияның бақылауындағы мемлекеттік институционалдық жүйенің құрамында жұмыс істеді. Мұнайшылар одағы және Ұлттық білім беру қызметкерлері одағы (Sindicato Nacional de Trabajadores de la Educación, немесе SNTE) сияқты қазіргі ескі институттар, басшыларының байлықпен өмір сүретінін жария түрде көрсетуі, мұнайды пайдалануды немесе Мексикадағы білім беру сапасын арттыру үшін мемлекеттік қаражатты тиімді пайдаланбайтынын көрсетеді. 1,4 миллион мүшесі бар мұғалімдер одағы Латын Америкасының ең ірісі; Мексиканың мемлекеттік қызметкерлерінің жартысы – мұғалімдер. Ол мектептік оқу бағдарламаларын және барлық мұғалімдерді тағайындауды бақылайды. Кейінгі уақытқа дейін зейнеткерлікке шыққан мұғалімдер өмір бойына берілген қызмет орнын туыстарына "сыйлап" немесе 4700 доллардан 11 800 долларға дейін "сатып" жіберуші еді. 2022 жылы американдық және канадтық кәсіподақтардың қолдауымен құрылған Sindicato independiente nacional de trabajadores trabajadoras de la industria automotriz, SINTTIA, Силао қаласындағы General Motors зауытында кәсіподақ өкілдігіне сайлауда жеңіске жетті. 1995 жылы зауыт ашылғаннан бері GM-мен тиімді келісімшарттар жасасқан Институционалдық-революциялық партияға (PRI) қатысты Мексика жұмысшыларының конфедерациясы (CTM) және оның серіктес "тәуелсіз" кәсіподағы дауыс берудің шағын бөлігін ғана алды. Зауытта 10 жыл қызмет еткен жұмысшы 12 сағаттық смена үшін 480 песо (23,27 АҚШ доллары) жалақы алғанын хабарлады. Пуэбла штатындағы Volkswagen зауытында кәсіподақ сегіз сағаттық смена үшін күндік орташа жалақыны 600 песо (29,15 доллар) деңгейінде келісті.

1970-жылдардағы нашарлау

Мексика экономикасы 1970-жылдардың көп бөлігінде қарқынды өсімді сақтап келгенімен, оны бюджеттік басқарудағы кемшіліктер, нашар экспорттық өнеркәсіп секторы және осының салдарынан инвестициялық ахуалдың нашарлауы әлсіретті. ЖІӨ президент Луис Эчеверрия Альварес (1970–1976) кезінде жылына 6 пайыздан астам өсті, ал оның ізінен келген Хосе Лопес Портильо (1976–1982) басшылығында шамамен 6 пайыздық деңгейде өсім жалғасты. Бірақ, он жылдық ішінде экономикалық белсенділік күрт өзгерді, 1976 және 1982 жылдары қарқынды өсімге ұласты, содан кейін тез құлдырау орын алды. 1973 жылғы мұнай соққысы бюджеттік шығындармен бірігіп, инфляцияны күшейтіп, төлем балансын бұзды. Сонымен қатар, президент Эчеверрияның солшыл риторикасы мен шаруалардың жерді тартып алуына қолдау көрсетуі инвесторлардың сенімін әлсіретіп, жеке секторды наразылыққа толы қалдырды. Капиталдың қашуы күшейген сайын төлемдер балансының тепе-теңдігі сақталмайтын болды, нәтижесінде үкімет 1976 жылы песоның құнын 58 пайызға төмендетуге мәжбүр болды. Бұл Мексиканың жиырма жылдық бекітілген, өзгеріссіз валюта бағамын тоқтатты. Мексика ХВҚ-ның түзету бағдарламасын іске қосып, АҚШ-тан қаржылық көмек алды. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, "АҚШ пен Мексиканың негізгі шенеуніктері ХВҚ-ның валютаны девальвациялау және үнемдеу бағдарламасының Мексиканың төлем балансының тапшылығын азайту мақсатына жете алмайтынын мойындады. Дегенмен, АҚШ Қаржы министрлігі мен Федералдық резервтік жүйесінің өкілдері Мексиканың банкроттығы банктердің құлауына және одан кейін дүниежүзілік қаржы дағдарысына әкелуі мүмкін деп қорқып, ХВҚ мен Мексика арасындағы келіссөздерге бұрын-соңды болмаған деңгейде араласты. АҚШ тікелей қаржылық қолдау көрсетіп, дипломатиялық арналар арқылы Мексиканың ХВҚ-ның түзету бағдарламасын қабылдауын талап етті, бұл АҚШ банктерін құтқарудың бір жолы болды." Мексика президенті Луис Эчеверрияның әкімшілігі ХВҚ-ның түзетулеріне келісім берді, себебі шенеуніктер оны баламалардың арасында саяси тұрғыдан ең аз шығынды нұсқа деп есептеді. 1976 жылы жаңа мұнай кен орындарының табылуы уақытша жағдайды жақсартса да, мұнай сатудан түскен қосымша табыс Эчеверрияның бюджеттік саясатын жалғастыруға мүмкіндік берді. 1970-жылдардың ортасында Мексика мұнай мен мұнай өнімдерін импорттаушы елден маңызды экспорттаушы елге айналды. Мұнай және мұнай-химия өнімдері экономиканың ең қарқынды дамыған секторына айналды. Мұнайдан түскен табыс үкіметке кеңейтілген бюджеттік саясатын жалғастыруға мүмкіндік берді, ол ішінара шетелдік қарыздың есебінен қаржыландырылды. 1978 мен 1981 жылдар аралығында экономика жылына 8 пайыздан астам өсті, себебі үкімет энергия, көлік және негізгі өнеркәсіптерге көп қаржы жұмсады. Осы жылдары өндіріс көлемі де өсті, 1978 жылы 8,2 пайызға, 1979 жылы 9,3 пайызға және 1980 жылы 8,2 пайызға өсті. Бұл жаңа өсімнің негізі берік болған жоқ. Мексиканың сыртқы қарызы артты, ал песоның құны шамадан тыс бағаланды, бұл 1970-жылдардың соңында мұнай емес экспортқа зиян келтірді және 1980 жылы песоның екінші рет девальвациясына әкелді. Негізгі азық-түлік дақылдарының өндірісі тоқтап, халық санының өсуі күрт өсті, бұл Мексиканы 1980-жылдардың басында азық-түлік тауарларын импорттауға мәжбүр етті. 1977 жылы жалпы импорттың 20 пайызын құраған бақылауға алынған импорт санаттарының үлесі 1979 жылы 24 пайызға дейін өсті. Үкімет отандық өндірушілерді шетелдік бәсекелестіктен қорғау үшін тарифтерді де бірден көтерді, бұл Мексика өнеркәсібінің жаңғыруы мен бәсекеге қабілеттілігіне кедергі келтірді.

1982 жылғы дағдарыс және қалпына келтіру

1970-ші жылдардағы макроэкономикалық саясат Мексика экономикасын сыртқы жағдайларға өте осал қалдырды. Бұл 1980-жылдардың басында Мексикаға қарсы күшті соққы болды және 1930-жылдардан бері ең ауыр рецессияға әкелді, Мексикада "La Década Perdida", "жоғалған онжылдық" деп аталды, яғни экономикалық өсімнің тоқтауы. 1981 жылдың ортасына қарай Мексика мұнай бағасының төмендеуімен, әлемдік пайыздық ставкалардың өсуімен, инфляцияның күшеюімен, песоның шамадан тыс бағалануымен және төлем балансының нашарлауымен күресті, бұл капиталдың жаппай қашуына себеп болды. Бұл тепе-теңдіксіздік, сондай-ақ Мексиканың халықаралық резервтерінің 1982 жылдың соңына қарай дерлік жоғалуы – олар үш апталық импортты жабуға жеткіліксіз болды – үкіметті 1982 жылы песоны үш рет девальвациялауға мәжбүр етті. Девальвация инфляцияны одан әрі күшейте түсіп, қысқа мерзімді қалпына келтіруге кедергі келтірді, нақты жалақыны төмендетті және жеке сектордың долларлық қарызын өтеу жүгін арттырды. Ұзақ мерзімді қарыз бойынша төлемдер экспорттық кірістің 28 пайызына тең болды. Қосымша несие алу мүмкіндігінен айырылған үкімет 1982 жылдың тамызында қарыз төлемдерін тоқтатты, ал келесі айда Мексиканың жеке банкинг жүйесін мемлекеттендіру туралы жариялады. 1982 жылдың соңында президенттікке келген Мигель де ла Мадрид мемлекеттік шығыстарды күрт қысқартып, ұлттық есептерді теңестіру үшін экспортты ынталандырды. Бірақ қалпына келтіру тез болған жоқ. Экономика 1980-жылдар бойы теріс сауда шарттары, жоғары ішкі пайыздық ставкалар және несие тапшылығы салдарынан тоқырады. Үкімет бюджеттік теңгерімді сақтай алмауы және ақша ұсынымын кеңейтіп, салықтарды көтеруі мүмкін деген кең таралған қорқыныш жеке инвестицияларды тежеді және инфляциялық қысымды күшейтетін капиталдың жаппай қашуын тудырды. Нәтижесінде ішкі жинақтардың азаюы өсуге кедергі келтірді, сондай-ақ үкіметтің мемлекеттік инвестицияларды жылдам және күрт қысқартуы және капитал қашуын болдырмау үшін ішкі нақты пайыздық ставкаларды көтеруі де әсер етті. Мексиканың ЖІӨ 1983-1988 жылдар аралығында жылына орташа 0,1%-ға өсті, ал инфляция орташа 100%-ға жетті. Мемлекеттік тұтыну жылдық орташа өсімді 2%-дан кем көрсетті, ал жеке тұтыну мүлдем өспеді. Жалпы инвестициялар жылдық орташа 4%-ға, ал мемлекеттік инвестициялар 11%-ға төмендеді. 1980-жылдар бойы экономиканың өндірістік секторлары ЖІӨ-ге үлес қосуын азайтты, ал қызмет көрсету секторлары өз үлесін кеңейтті, бұл бейресми экономиканың жылдам өсуін және жақсы жұмыс орындарынан нашар жұмыс орындарына (қызмет көрсету орындары) ауысуын көрсетті. Де ла Мадридтің тұрақтандыру стратегиясы жоғары әлеуметтік құнға ие болды: 1983-1988 жылдар аралығында жан басына шаққандағы нақты қолжетімді табыс жыл сайын 5%-қа төмендеді. Жұмыссыздық пен толық жұмыспен қамтылмағандықтың жоғары деңгейі, әсіресе ауылдық жерлерде, Мексика қаласына және АҚШ-қа көшіп кетуді ынталандырды. 1988 жылы (де ла Мадридтің президенттік қызметінің соңғы жылы) инфляция ақыры бақылауға алынды, фискалдық және ақша-кредиттік тәртіп орнатылды, салыстырмалы бағаларға түзетулер енгізілді, сауда және мемлекеттік секторды басқарудағы құрылымдық реформалар жүргізілді және экономика қалпына келуге бет бұрды. Бірақ бұл оң дамулар шетелдік инвестицияларды тартуға және тұрақты қалпына келтіру үшін жеткілікті капиталды қайтаруға жеткіліксіз болды. Даму стратегиясын өзгерту қажет болды, бұл таза капитал ағынын қалыптастыру қажеттілігіне негізделген. 1989 жылдың сәуірінде президент Карлос Салинас де Гортари өзінің үкіметінің 1989-1994 жылдарға арналған ұлттық даму жоспарын жариялады, онда ЖІӨ-нің жылдық өсуі 6%-ды және Мексиканың негізгі сауда серіктестеріне ұқсас инфляция деңгейін талап етті. Салинас бұл тұрақты өсімге ЖІӨ-дегі инвестиция үлесін арттыру және мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру және экономиканы реттеуді тоқтату арқылы жеке инвестицияларды ынталандыру арқылы қол жеткізуді жоспарлады. Оның бірінші міндеті Мексиканың сыртқы қарызын азайту болды; 1989 жылдың ортасында үкімет орта және ұзақ мерзімді қарызын азайту туралы коммерциялық банк кредиторларымен келісімге келді. Келесі жылы Салинас ішкі қарыз алу шығындарын төмендету, банктік жүйені қайта жекешелендіру және АҚШ-пен еркін сауда туралы келісім жасау идеясын көтеру арқылы капитал ағынын арттыру жолында келесі қадам жасады. Бұл жарияланымдардан кейін капиталдың оралуы мен шетелдік инвестициялардың деңгейі өсті. 1982 жылғы қаржылық дағдарысқа байланысты инфрақұрылымға жалпы мемлекеттік инвестициялар 1989 жылы ЖІӨ-нің 12,5%-дан 3,5%-ға дейін төмендеді. Салинас президенттігінің алғашқы жылдарында өскеннен кейін, нақты ЖІӨ-нің өсу қарқыны 1990-жылдардың басында баяулады. 1993 жылы экономика өте аз өсті, бірақ 1994 жылы өсімге жаңа серпіліс болды, өсім шамамен 4%-ға жетті, себебі фискалдық және ақша-кредиттік саясат жеңілдетілді және Солтүстік Америка еркін сауда аймағына (NAFTA) АҚШ-тың ратификациясы шетелдік инвестицияларды ынталандырды. 1994 жылы Мексиканың жалпы ЖІӨ-сінің 22 пайызы сауда және қызмет көрсету секторларына тиесілі болды. Дайындау өнеркәсібі 20 пайызды, көлік және байланыс 10 пайызды, ал ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы 8 пайызды, құрылыс 5 пайызды, кен өнеркәсібі 2 пайызды, ал электр энергиясы, газ және су 2 пайызды құрады (қызмет көрсету 80%, өнеркәсіп және кен өнеркәсібі 12%, ауыл шаруашылығы 8%). 1994 жылы ЖІӨ-нің шамамен екі үшін бір бөлігі (67 пайызы) жеке тұтынуға, 11 пайызы мемлекеттік тұтынуға және 22 пайызы бекітілген инвестицияларға жұмсалды. 1994 жылы жеке тұтыну 4 пайызға, мемлекеттік тұтыну 2 пайызға, мемлекеттік инвестициялар 9 пайызға және жеке инвестициялар 8 пайызға өсті.

НАФТА, экономикалық дағдарыс және қалпына келтіру

Салинас әкімшілігінің соңғы жылдары дағдарыстық болды. 1993 жылы Мексика гиперинфляцияны бастан өткергенде, Салинас песодан үш нөлді алып тастап, ескі песоның 1000 бірлігіне 1 жаңа песо теңдестірді. 1994 жылдың 1 қаңтарында Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) күшіне енді, ал сол күні Чиапас штатындағы Zapatista Ұлттық Азаттық Армиясы (EZLN) бірнеше шағын қалаларды басып алып, Мексика үкіметі тұрақтылықты қамтамасыз еткені туралы мәлімдемеге қайшы келді. 1994 жылдың наурыз айында Институционалдық-революциялық партияның президенттік үміткері Луис Дональдо Колосио қаза тауып, оның орнына Эрнесто Зедильо келді. Салинас өзінің мерзімінің соңғы айларында валютаны девальвациялауға құлшынбады, экономикалық салдарларды өзінің ізбасарына қалдырды. 1994 жылдың желтоқсан айында Зедильоның инаугурациясы өтті. Мексикалық песо дағдарысы 1995 жылы экономиканың шамамен 7 пайызға төмендеуіне әкелді. Инвестициялар мен тұтыну екеуі де күрт азайды, соңғысы шамамен 10 пайызға төмендеді. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық аулау 4 пайызға, кен өндіру 1 пайызға, өндіріс 6 пайызға, құрылыс 22 пайызға, ал көлік, сақтау және байланыс 2 пайызға қысқарды. Тек коммуналдық қызметтер оң өсімді көрсетті, ол 3 пайызды құрады. Песо дағдарысы кезінде Мексика банктерін қорғау үшін қолданылған Fobaproa резервтік қоры пікірталас тудырды. 1996 жылға қарай Мексика үкіметі мен тәуелсіз сарапшылар елдің экономикалық төмендеуден шыға бастағанын байқады. 1996 жылдың бірінші тоқсанында экономика 1 пайызға төмендеді. Мексика үкіметі екінші тоқсанда 7 пайыздық өсімді хабарлады, ал Швейцарияның Одақ банкі 1996 жылға 4 пайыздық экономикалық өсімді болжады.

USMCA сауда келісімі

2018 жылы АҚШ-тың Дональд Трамп әкімшілігі, Мексика үкіметі және Канада үкіметі арасында 1994 жылғы Солтүстік Америка еркін сауда келісімінің шарттарын қайта қарау және жаңарту бойынша келіссөздер басталды. 2020 жылдың сәуір айына қарай Канада және Мексика АҚШ-қа келісімді күшіне енгізуге дайын екендерін хабарлады.

АҚШ доллары мен песоның алмасу бағамы 1970-2018

Президент Партия Жылдар Бастапқы айырбас бағамы Аяқтағы айырбас бағамы Айырмасы % девальвация Луис Эчеверрия Альварес PRI 1970–1976 $12.50 $22.69 $10.19 82% Хосе Лопес Портильо PRI 1976–1982 $22.69 $150.29 $127.60 562% Мигель де ла Мадрид Хуртадо PRI 1982–1988 $150.29 $2,289.58 $2,132.71 1552% Карлос Салинас де Гортари PRI 1988–1994 $2,289.58 $3,410 $892.00 36% Эрнесто Зедильо Понсе де Леон PRI 1994–2000 $3,410 $9,360 $3,400.64 180% Висенте Фокс Квизада PAN 2000–2006 $9,360 $10.880 $1.45 15% Фелипе Кальдерон Инохоса PAN (2006–2012) $10.900 $12.50 $1.60 15% Энрике Пенья Ньето PRI (2012–2018) $12.50 $18.86 2018 жылғы 13 қазан күнгі орташа бағалар:

Колониялық және тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Тутино, Джон. Мексиканың орталық аймағы: Қоғамдық бірлестіктер капитализмді, ұлтты және әлемдік тарихты қалай қалыптастырды, 1500-2000 ж. Принстон университетінің баспасы, 2018 ж. Сальвуччи, Ричард. «Мексика: Экономикалық тарих». Роберт Уэплс редакциялаған EH.Net энциклопедиясы. 27 желтоқсан, 2018 ж. URL: http://eh.net/encyclopedia/the-economic-history-of-mexico/

Колониялық экономика

Алман, Ида. Испан империясындағы трансатлантикалық байланыстар. Брихуэга, Испания және Пуэбла, Мексика, 1560–1620 жж. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2000 ж. Алман, Ида және Джеймс Локхарт. Ерте Мексика провинциялары. Лос-Анджелес: UCLA Латын Америкасы орталығы, 1976 ж. Алман, Ида, Сара Клайн және Хавьер Пескадор. Үлкен Мексиканың ерте тарихы. Пирсон, 2003 ж. Бейкуэлл, Питер. Колониялық Мексикадағы күміс өндіру және қоғам: Сакатекас, 1546–1700 жж. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1971 ж. Барретт, Уорд. Маркиздер дель Валлеге тиесілі қант плантациялары. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 1970 ж. Баск, Джереми. Үндістер, саудагерлер және нарықтар: Репартимиентоның қайта қарастырылуы және колониялық Оахакадағы испан-үнді экономикалық қатынастары, 1750–1821 жж. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2000 ж. Букер, Джеки Р. Веракрус саудагерлері, 1770–1829 жж.: Кеш Бурбон және ерте тәуелсіз Мексикадағы сауда элитасы. Тусон: Аризона университетінің баспасы, 1988 ж. Бора, Вудроу. Мексика мен Перу арасындағы ерте отарлық сауда және теңіз жүзуі. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1954 ж. Бора, Вудроу. Колониялық Мексикада жібек шаруашылығы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1943 ж. Д. А. Брэдинг. Мексиканың Бахиодағы хасиендалар мен ранчолар: Леон, 1700–1860 жж. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1987 ж. Д. А. Брэдинг. Бурбон Мексикасындағы кеншілер мен саудагерлер, 1763–1810 жж. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1971 ж. Д. А. Брэдинг. "XVIII ғасырдағы Мексиканың күміс өндіруі: Сакатекастың қайта жандануы". Hispanic American Historical Review, 50(2), 1970 ж., 665–81 бб. Д. А. Брэдинг және Гарри Кросс. "Колониялық күміс өндіру: Мексика және Перу". Hispanic American Historical Review, 52(4), 1972 ж., 545–79 бб. Чоунинг, Маргарет. "Мичоакан епископтығындағы Валес Реалес консолидациясы". Hispanic American Historical Review, 69(3), 1989 ж., 451–78 бб. Клайн, Сара. Құрмет кітабы. Лос-Анджелес: UCLA Латын Америкасы орталығы, 1993 ж. Костело, Майкл П. Мексикадағы шіркеу байлығы: Мексика архиепископтығындағы "Juzgado de Capellanías" зерттеуі, 1800–1856 жж. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1967 ж. Костело, Майкл П. Көпіршіктер мен табыстар: Мексикадағы британдық инвесторлар және инвестициялар, 1824–1860 жж. Лексингтон кітаптары, 2011 ж. Дианс Смит, Сьюзан. Бюрократтар, плантаторлар және жұмысшылар: Бурбон Мексикасындағы темекі монополиясының құрылуы. Остин: Техас университетінің баспасы, 1992 ж. Гарнер, Ричард және Спиро Е. Стафаноу. Бурбон Мексикасындағы экономикалық өсім және өзгерістер. Гейнсвилл: Флорида университетінің баспасы, 1993 ж. Гибсон, Чарльз. Испандық билік астындағы ацтектер. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1964 ж. Гутьеррес Брокингтон, Лолита. Еңбектің тиімділігі. Техуантепектегі Кортес иеліктерін басқару, 1588–1688 жж. Дурхэм: Дьюк университетінің баспасы, 1989 ж. Хамнетт, Брайан Р. Оңтүстік Мексикадағы саясат және сауда, 1750–1812 жж. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1971 ж. Хаскетт, Роберт С. "Такско салығымен біздің азаптарымыз": Жаңа Испанияның орталық бөлігіндегі ерікті емес шахта жұмысы және жергілікті қоғам. Hispanic American Historical Review, 71(3), 1991 ж., 447–75 бб. Химмерих и Валенсия, Роберт. Жаңа Испанияның энкомендеролары, 1521–1555 жж. Остин: Техас университетінің баспасы, 1991 ж. Хоберман, Луиза Шелл. Мексиканың сауда элитасы, 1590–1660 жж. Дурхэм: Дьюк университетінің баспасы, 1991 ж. Кицца, Джон Э. Колониялық кәсіпкерлер: Бурбон Мексика қаласындағы отбасылар мен бизнес. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1983 ж. Лэдд, Дорис М. Шабуыл жасау: Реал-дель-Монтедегі Мексика күміс жұмысшыларының күресі, 1766–1775 жж. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1988 ж. Лаврин, Асунсьон. "Жаңа Испаниядағы консолидация заңын орындау: экономикалық мақсаттар мен нәтижелер". Hispanic American Historical Review, 53(1), 1973 ж., 27–49 бб. Мартин, Шерил Инглиш. Колониялық Морелостағы ауылдық қоғам. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1985 ж. Мелвилл, Элинор Г. К. Қойлар обасы: Мексиканы жаулап алудың экологиялық салдары. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1997 ж. Оувенел, Аридж. Анахуак үстіндегі көлеңкелер: Орталық Мексикадағы дағдарыс пен дамудың экологиялық түсіндірмесі, 1730–1800 жж. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1997 ж. Патч, Роберт В. "XVIII ғасырдағы Юкатанның аграрлық өзгерістері". Hispanic American Historical Review, 65(1), 1985 ж., 21–49 бб. Райли, Г. Майкл. Фернандо Кортес және Морелостағы маркизадо, 1522–1547 жж. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1973 ж. Сальвучи, Ричард Дж. Мексикадағы тоқыма және капитализм: Обрахестердің экономикалық тарихы, 1539–1840 жж. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1987 ж. Сампат Ассадуриан, Карлос. "Колониялық экономика: Жаңа Испания мен Перуға еуропалық өндіріс жүйесін беру". Journal of Latin American Studies, 24(Quincentenary Supplement), 1992 ж., 55–68 бб. Шурц, Уильям Литл. Манила галеоны. Нью-Йорк: E. P. Dutton & Co., 1959 ж. Шваллер, Джон Фредерик. Мексикадағы шіркеу байлығының бастаулары. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1985 ж. Супер, Джон С. "Керетаро обрахестері: провинциалдық Мексикадағы өнеркәсіп және қоғам, 1600–1810 жж.". Hispanic American Historical Review, 56, 1976 ж., 197–216 бб. Суонн, Майкл М. Мексиканың солтүстігіндегі көшпенділер. Колониялық әлемдегі ұтқырлық, экономика және қоғам. Боулдер: Westview Press, 1989 ж. Тейлор, Уильям Б. Оахакадағы жер иесі және шаруа. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1979 ж. Томсон, Гай П. С. Пуэбла-де-лос-Анхелес. Мексика қаласындағы өнеркәсіп және қоғам, 1700–1850 жж. Боулдер: Westview Press, 1989 ж. Тутино, Джон. "Солтүстік Мексика хасиендаларындағы өмір және еңбек: Керетаро Сан-Луис-Потоси аймағы, 1775–1810 жж.". Elsa Cecilia Frost, Michael C. Meyer және Josefina Zoraida Vázquez еңбектерінде. Мексика тарихындағы еңбек және жұмысшылар. Мексика және Тусон: El Colegio de México және Аризона университетінің баспасы, 1979 ж. Ван Янг, Эрик. XVIII ғасырдағы Мексикадағы хасиенда және нарық: Гвадалахара аймағының ауылдық экономикасы, 1675–1820 жж. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1981 ж. Жаңартылған, 2006 ж., Rowman және Littlefield. Уэст, Роберт С. Солтүстік Жаңа Испаниядағы кеншілік қоғамдастығы: Парраль кенді ауданы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1949 ж.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономика

Алегре, Роберт Ф. Темір жол радикалдары суық соғыстағы Мексика: гендер, тап және естелік. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 2014. Андерсон, Родни. Өз елінде шеттенушілер: Мексиканың өнеркәсіп жұмысшылары, 1906–1911. ДеКалб: Солтүстік Иллинойс университеті, 1976. Армстронг, Кристофер және Х. В. Неллс. «Күректендіретін капитал ағыны: Мексикадағы канадалық инвестициялар, 1902–1910», *Business History Review* 58 (1984). Бабб, Сара. Мексиканы басқару: экономистер национализмнен неолиберализмге дейін. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 2001. Битти, Эдвард. Институттар мен инвестициялар: 1911 жылға дейінгі Мексикадағы индустрияландырудың саяси негізі. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2001. Бернштейн, Марвин Д. Мексиканың тау-кен өнеркәсібі, 1890–1950: саясат, экономика және технологияның өзара әрекеттесуін зерттеу. Олбани, 1964. Борц, Джеффри Л. және Стивен Хабер, ред. Мексика экономикасы, 1870–1930: Институттар, революция және өсудің экономикалық тарихы туралы эсселер. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2002. Браун, Джонатан С. «Порфирий Мексикасындағы шетелдік және жергілікті жұмысшылар», *American Historical Review* 98, № 6 (1993): 786–818. Браун, Джонатан С. «Шет елдік инвестициялар және ішкі саясат: Порфириато кезінде Мексика мұнайының британдық дамуы», *Business History Review* 61 (1987): 387–416. Браун, Джонатан С. Мұнай және Мексикадағы революция. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1992. Брункер, Стивен. Порфирио Диас дәуірінде Мексиканың тұтынушылық мәдениетін құру. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 2012. Challú, Amílcar E.; Solares, Israel García; Gómez-Galvarriato, Aurora (2024). «Мексико қаласындағы жалақы мен тұтыну арасындағы теңсіздік, 1770–1930». *The Economic History Review*. Коутсворт, Джон Х. Дамуға қарсы өсім: Порфирий Мексикасындағы темір жолдардың экономикалық әсері. ДеКалб: Солтүстік Иллинойс университетінің баспасы, 1981. Коутсворт, Джон Х. «XIX ғасырдағы Мексикадағы экономикалық өсуге кедергілер», *American Historical Review* 83, № 2 (1978). Коутсворт, Джон Х. «Латын Америкасындағы XIX ғасырдағы экономикалық және институционалдық траекториялар», *Latin America and the World Economy since 1800*, ред. Джон Х. Коутсворт және Алан М. Тейлор. Кембридж, Массачусетс: Дэвид Рокфеллер Латын Америкасы зерттеулер орталығы, Гарвард университеті, 1998. Cosío Villegas, Daniel және басқалар. *Historia Moderna de México*, 7 томдық. *El Porfiriato: La vida económica*, 2 бөлім. Мексика, 1965. Фаулер Саламини, Хезер. Жұмысшы әйелдер, кәсіпкерлер және Мексика революциясы: Кордованың кофе мәдениеті, Веракрус. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 2013. Гонсалес Наварро, Моисес. *Las huelgas textiles en el porfiriato*. Пуэбла, Мексика, 1970. Хабер, Стивен Х. «Индустрияландыруға кедергілерді бағалау: Мексика экономикасы, 1830–1940», *Journal of Latin American Studies* 24 (1992). Хабер, Стивен Х. Өнеркәсіп және дамудың төмендігі: Мексиканың индустрияландыруы, 1890–1940. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 1989. Хабер, Стивен Х., Армандо Разо және Ноэль Маурер. Меншік құқықтарының саясаты: Мексикадағы саяси тұрақсыздық, сенімді міндеттемелер және экономикалық өсім, 1876–1929. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 2003. Гамильтон, Нора. Мемлекеттік автономияның шекаралары: Революциядан кейінгі Мексика. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1982. Гамильтон, Нора. «Банк және қаржы, 1910–40», *Encyclopedia of Mexico*, 1-том, 135–138 беттер. Чикаго: Fitzroy and Dearborn, 1996. Найт, Алан. «Жұмысшы класы және Мексика революциясы, шамамен 1900–1920», *Journal of Latin American Studies* 16 (1984). Кури, Эмилио. Бөлінген Пуэбло: Папантладағы бизнес, мүлік және қауым, Мексика. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2004. Людлоу, Леонор және Карлос Маришаль, ред. *Banco y Poder en México, 1800–1925*. Мексика: Grijalbo, 1986. Лурц, Кейси Марина. Бастапқыдан бастап: Мексиканың оңтүстігінде экспорттық экономика құру. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2019. Маурер, Ноэль. Билік пен ақша: Мексиканың қаржы жүйесі, 1876–1928. Стенфорд: Стенфорд университетінің баспасы, 2002. Максфилд, Сильвия. Басқару капиталы: Халықаралық қаржы және Мексика саясаты. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1990. Миллер, Ричард Ульрик. «Америкалық теміржол одағы мен Мексиканың ұлттық теміржолдары: XIX ғасырдағы белгілі тағдырдағы жаттығу», *Labor History* 15 (1974). Мур, О. Эрнесто. *Evolución de las instituciones financieras en México*. Мексика: Centro de Estudios Monetarios Latinomericanos, 1963. Пилчер, Джеффри. *The Sausage Rebellion: Public Health, Private Enterprise, and Meat in Mexico City, 1890–1917*. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 2006. Плетчер, Дэвид М. «Мексика американдық капиталға есік ашты, 1877–1880», *The Americas* XVI (1959): 1–14. Плетчер, Дэвид М. *Rails, Mines, and Progress: Seven American Promoters in Mexico, 1867–1911*. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1958. Поташ, Роберт А. Мексика үкіметі және өнеркәсіптік даму: Banco de Avío. Амхерст: Массачусетс университетінің баспасы, 1983. Рамос Эскандон, Кармен. *La industria textil y el movimiento obrero en México*. Мексика қаласы, 1988. Разо, Армандо және Стивен Хабер. «Мексикадағы өнімділіктің өсу қарқыны, 1850–1933: мақта тоқыма өнеркәсібінен алынған дәлелдер», *Journal of Latin American Studies* 30, № 3 (1998): 481–517. Рейнольдс, Кларк В. Мексика экономикасы: XX ғасырдың құрылымы және өсуі. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1970. Шелл, Уильям, кіші. «Ақша тауар ретінде: Мексиканың алтын стандартына көшуі, 1905». *Mexican Studies/Estudios Mexicanos* 12, № 1 (1996). Шуновер, Томас. «Долларлар үстемдікке қарсы: Мексикадағы АҚШ экономикалық мүдделері, 1861–67», *Pacific Historical Review* 45, № 1 (1976): 23–45. Смит, Роберт Фримен. «Халықаралық банкирлер комитетінің Мексикада құрылуы және дамуы». *Journal of Economic History* 23 (1963 ж. желтоқсан). Топик, Стивен. «Либералдық режимдердегі мемлекеттің экономикалық рөлі: Бразилия және Мексиканы салыстыру, 1888–1910», *Guiding the Invisible Hand: Economic Liberalism and the State in Latin American History*, ред. Джозеф Л. Лав және Нильс Якобсен. Нью-Йорк, 1988: 117–44. Тутино, Джон. *Making a New World: Founding Capitalism in the Bajío and Spanish North America*. Дарем: Duke University Press, 2011. Тутино, Джон. *The Mexican Heartland: How Communities Shaped Capitalism, a Nation, and World History, 1500–2000*. Принстон университетінің баспасы, 2017. Виончек, Мигель С. «Индустрияландыру, шетелдік капитал және технологияны беру: Мексика тәжірибесі 1930–85», *Development and Change* (SAGE, Лондон, Беверли-Хиллз және Нью-Дели) 17 (1986): 283–302. Зебадуа, Эмилио. *Banqueros y revolucionarios: La soberania financiera de México*. Мексика: Fondo de Cultura Económico, 1994.