Кіріспе

Ли Цзи (1527–1602), көбінесе Чжуову атты псевдонимімен танымал (ол "Мен ақылдымын" дегенді білдіреді), Мин әулетінің соңғы кезеңіндегі қытай философы, тарихшысы және жазушысы болған. Цзю Си тарапынан қолданылған неоконфуциандық көзқарастарды сынаған ол, сол кездегі Мин үкіметінің ресми іліміне қарсы шығып, қуғынға ұшырап, түрмеде өз-өзіне қол жұмсады.

Өмірбаян

Ол Фуцзянь провинциясының Цзиньян қаласында (қазіргі Куанчжоу) дүниеге келген. Оның жеті ұрпақтан кейінгі ата-бабасы – Ли Людың ұлы Лин Ну. Лин Ну 1376 жылы Парсыдағы Хормузға барып, Сему қызына ("娶色目女") үйленгеннен кейін ислам дінін қабылдады (бұл қыз парсы немесе араб болуы мүмкін) және оны Куанчжоуға алып келді. Бұл Лин және Ли шежірелерінде жазылған. Алайда, жаңа дін оның ұрпағына тамыр жая алмады және отбасы оның ата-бабасының кезінде ислам дінін ұстанбай қалды. Әкесі ұстаздықпен айналысқандықтан, Ли Чжи ерте кезден білім алған. 1551 жылы ол ауылдық емтиханды тапсырып, бес жылдан кейін Гонченгте (қазіргі Хуэйсянь, Хэнань провинциясы) оқытушы болып тағайындалды. 1560 жылы ол Нанкиндегі Гуоцзяньға профессор болып көтерілді, бірақ туған жері Куанчжоуға оралып, атасының қайтысына байланысты аза тұтты. Осы уақыт ішінде ол жағалаудағы қаланы Воку шабуылдарынан қорғауға қатысты. 1563 жылы қайғыдан оралғаннан кейін Пекиндегі Гуоцзяньға тағайындалды. 1566 жылы Пекиндегі ғибадат министрлігінде қызмет етіп, Янминшілдік және буддалық ой-пікірлерді үйренді. 1577 жылы Юньнань провинциясындағы Яоань округінің префекті болып тағайындалды, бірақ үш жылдан кейін осы қызметтен кетті. Осыдан кейін ол Гэнь Динглидің шақыруымен Хубэйде ұстаздық қызметтен өтті, бірақ Динглидің ағасы, ғалым және шенеунік Гэнь Динсян оны еретик деп айыптап, ақырында Маченгке көшті. 1588 жылы ол монах болып, буддалық санатқа кірді, бірақ басқа монахтардың аскетикалық өмір салтын ұстанбады. Екі жылдан кейін оның "Жасыру кітабы" атты еңбегі басылып шықты. 1590 жылдары ол Цзининге және Нанкинге барып, Маттео Риччимен кездесіп, буддалық және католик ой-пікірлерінің айырмашылығын талқылады. 1600 жылы Маченгке оралғанда, ол өзінің философиялық көзқарастары үшін жергілікті шенеуніктердің шабуылдарынан кейін тағы да кетуге мәжбүр болды. 1602 жылы Чжан Вэнда және Цензура басқармасының басқа да шенеуніктері оны еретикалық идеялармен қоғамды адастады деп айыптағаннан кейін, ол тұтқындалып, түрмеге қамалды, онда ол өзін-өзі өлтірді. Ол өзінің туған жері Фуцзяньға жер аударылатынын естіген соң, қызметшіден тартып алған қырқыс пышақпен мойнын кесіп тастады. Ол қайтыс болғаннан кейін Тонгчжоу қаласында жерленді, оның қабірі әлі де сақталған.

Философия

Ли Цзидің философиясы неоконфуциандыққа негізделген, бірақ ол сол кездегі ортодоксалды Чэн Чжу мектебінің қатал сыншысы болды және өзін еретик деп таныстырды. Оған Ван Янмин (1472–1529) және Тайчжоу мектебінің ықпалы тиді. Ол әйелдердің еркектерге қарағанда туа біткен интеллектісі жағынан кем емес екенін жоққа шығарды және Қытай тарихындағы көптеген әйелдер, мысалы У Цзэтянь, еркектерден асып түскенін дәлелдеді. Алайда, ол әйелдерді эмансипациялау керек деп ойлаған жоқ және қайтадан үйленудің орнына өзіне-өзі қол жұмсауды таңдаған жесірлерді мақтады. Балалық Жүрек Ақылы (tóng xīn; 童心) Балалық жүрек ақылы – нағыз жүрек ақылы. Егер адам балалық жүрек ақылынан бас тартса, онда ол нағыз жүрек ақылынан бас тартады. Балалық жүрек ақылы барлық жалғандықтан бос және толыққанды нағыз; ол – алғашқы ойдың бастапқы ақылы. Ли Цзи, «Балалық Жүрек Ақылы туралы» Ли Цзи «балалық жүрек ақылы» (tóng xīn; 童心) туралы көп жазды. Бір кезде балалық жүрек ақылына ие адам «надан, жетілмеген және әлемде тәжірибесіз» саналған, сондықтан «жаман аяқталады» делінген. Бірақ Ли осы терминді басқа мағынада қолданады, мұны 13 ғасырдағы «Батыс палатасы» (Xixiang ji) пьесасына сілтемесі дәлелдейді. Осы пьесада бір ғалым мен бойжеткен арасында белгілі бір дәрежеде «тыйым салынған» қарым-қатынас қалыптасады, олар жасырын және құштарлықпен махаббатқа түседі, махаббаттарына «дәстүрлі кедергілерді» жеңіп, соңында үйленеді. Түпнұсқада (Тан дәуірі, біздің заманымыздың 7–10 ғасырлары) осы махаббатшылардың қысқа ғасырлық, құштарлыққа толы романы ғалым бойжеткенді тастап кетуге шешім қабылдағанда күрт төменге қарай бұрылады, олардың екеуінің де басқа адамдарға үйленуге мәжбүр болады, бірақ бұл «нағыз махаббаттан» тумайды. Алайда, Паулин Ли осы түсіндірмеге қарсы шығып, Лидің еңбегі оның өмір сүрген мәдени ортасын түсінуге көмектесетінін және оның «философиялық көзқарасының» үлкен «ішкі құндылығы мен күші» бар екенін айтады. Бұл Ли барлық үкімдерді толығымен субъективті деп қарастырды дегенді білдірмейді. Оның жүрек ақылына, ең шынайы және спонтанды табиғатына еліктеу керек деген көзқарасына сәйкес, ол осы табиғаттан тумаған кез келген әрекетке немесе жазылған еңбекке қатысты сыншылдықпен қарады. Ли спонтандылықты және «бірден» әрекет етуді «алдын ала ойланбастан» қолдағанмен, бұл оның мүлдем ойсыз мінез-құлықты жақтауын білдірмейді. Ли үшін мұндай спонтандылық мүмкін болды және қолайлы болды, өйткені субъект (идеалды жағдайда) балалық жүрек ақылын сақтауға тырысты. Алайда, көреген адам тек денеден ғана емес, өмір мен өлімнің «сыртқы көрінісінен» да асып түседі, сонымен қатар ақылсыз әңгімелер мен әдеміздіктерден сақтанып, даналардың білімдеріне бет бұрады, бұл бейтарап көзқарасқа шақырады. Оның философиялық еңбектері «Жоюға арналған кітап» және «Сақтауға арналған кітап» (Жасырын) кіретін еді.

Жағатын кітап, сақталатын кітап

"Күйдірілетін кітап" Лидің достарынан (оларды ол "жанындас достар" деп атайды) түскен сұрақтарға берген жауаптарынан құралған. Онда ол замандас ғалымдардың, оның пікірінше, қателіктерін сынап көрсеткен. Ли бұл кітапты басып шығаруға себеп – оның идеяларына қызығушылық танытушыларға жету мүмкіндігі еді. Ол жазғандары үшін қарсыластарынан өлімге кесілуінен сескенсе де, біреулер оның еңбегін оқып, мағынасын түсінеді деген үмітін жоғалтпады. Ли осы кітапта некедегі жұбайлардың қарым-қатынасы туралы да жазады, мұндай қарым-қатынаста қалыптасқан жақындықтың жыныстық қатынас пен тіпті достықтан да артық екенін айтады, себебі екі тарап та бірге күресіп, "құрбандыққа" барған. Ол қайтыс болған әйелі туралы лирикалық өлеңдер арнап, оның "әйелдік" қасиеттерін мақтайды, ал конфуциандық ілімде бұл – "әйелдік ізгілік, әйелдік сөз, әйелдік сырт келбет және әйелдік еңбек" деп аталады. "Жасырылатын кітап" ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейінгі мыңдаған жылдардағы жақсылық пен жамандық туралы деректерді баяндайды. Лидің өзінің кеңесі бойынша, оны "дене көзімен" (бұддийлік термин, білімсіз адамның "ең қарапайым көру қабілетін" білдіреді) қарауға болмайды.