Кіріспе

Шаббат күні желетін үшінші тамақ Сеуда шлишит (סעודה שלישית үшінші тамақ) немесе шалешуд (идиш, қысқартылған түрі) – әр Шаббат күні шаббатты сақтайтын яһудилердің дәстүрлі түрде жейтін үшінші тамағы. Екі атау да Талмуд бойынша яһудилердің Шаббат күні жеуге міндетті үш тамақтың үшіншісін білдіреді. Үш тамақ жеу дәстүрі, Экзод кітабының 16:25-тарауында жұма күні екі есе көп түскен құдайдан берілген маннаға сілтеме жасалып, "күн" деген сөз үш рет қайталанғандықтан, символдық байланысқа ие.

Әдебиет

Халаха бойынша, осы тамақты түстен кейін жеу керек. Әдетте, бұл үш тағамның ең кішісі болып табылады, көбінесе ашкеназилерде салат, шалқан және гефильте балық, ал мизрахи және сефардилерде тунец, харисса және жеміс-жидектерден тұрады. Арбаа Туримге сәйкес, оны еврей мерекелерінде де жеуге болады. Бұл ерекше маңызға ие, себебі сенбі күні үш рет тамақтану – мицва (ғибадат). Хасидтік қауымдастықтарда бұл мицва Хитвеадут ретінде зор құлшыныспен орындалады. Кейбір хасидтік орталарда бұл үшінші тамақ сенбі ресми аяқталғаннан кейін бірнеше сағатқа созылады, соңында Шаббат аяқталғаннан кейін жарықтарды таймер арқылы немесе адам өшіреді, ал Біркат Хамазон мен Хавдала бір стақаннан айтылып, Мелаве Малка дәстүрі пайда болады. Кейбіреулер «Ең Камоха» («Тәңір – Патша, Тәңір – Патша еді, Тәңір – Патша болады») және Шема Исраэльді оқып, «Көк Патшалығын қабылдауға» әдеттес. Поскимдердің (еврей заңгерлерінің) көпшілігі осы тамақта нан жеуге шақырса да, көбісі торт немесе жеміс жеудің жеткілікті екендігіне келіседі. Дегенмен, Хасидтік Хабад қауымының көптеген еврейлері, сондай-ақ кейбір неміс еврейлері сияқты, осы тамақта нан жеуден аулақ болуды қалайды. Бұл тамақ кезінде жиі орындалатын арнайы сенбі күнгі әндерге Бней Хейхала (Рабби Исаак Лурияның каббалалық әнұраны), Мизмор Л’Давид (23-ші псалм) және Йедид Нефеш (16-шы ғасырдың каббалистік раввині Элазар бен Моше Азикри жазған пиют немесе литургиялық өлең) жатады. Кейбіреулер таңертеңгі әнұранды Барух Адонай Йом Йом деп аяқтап, Б’воо М’Эдом немесе Й’тзавех Тзур Часдо сөздерімен бастайды. Көптеген адамдар осы әннің соңғы шумағынан бұрын «Көк Патшалығын қабылдауды» оқиды. Кейбіреулері басқа сенбі таңғы әндерді, ал кейбіреулері үшінші тамаққа арналған Кэль Мистатер сияқты каббалалық әндерді орындайды. Пасхадан Рош-Хашанаға дейінгі тамақ кезінде көптеген адамдар Pirkei Avot-ты аптасына бір немесе екі тараудан оқып, үш рет аяқтайды. Кейбір пікірлерге сәйкес, осы тамақта кидуш айту қажет, бірақ көпшілігі бұл қажет емес дейді. Алайда, кейбіреулер кидуш айтуды дәстүр ретінде сақтап, немесе бата айту үшін шарап немесе жүзім шырынын ішіп, оны кидуш айту деп санамайды. Ал басқалары бұл тамақта шарап немесе жүзім шырынын ішуге қатысты ешқандай ерекше дәстүрге ие емес.

Шаббат ас-ауқаты

Талмудта (Шаббат 117б трактаты) яһудилер сенбі күні үш рет тамақтануға тиіс екендігі айтылады, бұл Шаббатқа қатысты Киелі кітаптағы аяттан шығарылған. Кейбір раввиндердің пікірінше, бұл үш рет тамақтану талабы Шаббатқа ерекше құрмет көрсету үшін орнатылған, себебі сол кездегі қалыпты жағдай – аптаның кез келген күні күндіз және түнінде екі рет тамақтану болған. Кейінгі раввиндік көздер осы үшінші тағамды ішудің зор рухани сыйлықтарын айтады және ол барлық тағамдардың жиынтығымен тең екенін мәлімдейді. Шындығында, оны кейде «үшінші тағам» деп аталатын сеуда шлишит, ал көбінесе маңыздылығын білдіру үшін «үш тағам» – шалош сеудос деп атайды. Бұл міндетті амал ретінде сипатталмаса да, қазіргі кезде кең таралған әдетке айналды. Шаббат күні түскен екі есе маннаны еске алу үшін, әр тағамда екі нан жеу қалыпты саналды. Еуропалық яһудилер арасында бұл нан көбінесе халла болып табылады, ал Таяу Шығыс яһудилері мен сефард яһудилері әдетте өздерінің дәстүрлі нандары немесе аймақтық нандарымен тамақтанады. Кейбір ашкеназ яһудилері маца жейді.