Кіріспе

Латвиялық-американдық суретші

Хайман Блум (29 наурыз 1913 жыл – 26 тамыз 2009 жыл) – латыш тайлы американдық суретші. Оның туындыларына оның еврей мұрасы және шығыс діндері, сондай-ақ Альтдорфер, Грюневальд, Караваджо, Рембрандт, Блейк, Брестдин, Энсор және Сутин сияқты суретшілердің ықпалы тиді. Ол алғаш рет 1942 жылы «Американдықтар 1942 – 9 штаттан 18 суретші» атты Музейдің көрмесінде көзге түсті. MoMA көрмеден 2 картина сатып алды, ал Time журналы оны көрме туралы мақаласында «көзге жақын жаңалық» деп атады. Оның туындылары 1948 және 1950 жылдардағы Венеция биенналесінде көрсетілді, ал 1954 жылғы ретроспективасы Бостонның қазіргі заманғы өнер институтынан бастап Олбрайт галереясына және де Янг мұражайына дейін саяхаттап, 1955 жылы Уитни американдық өнер мұражайында аяқталды. 1954 жылы Йель университетінің өнер профессоры Бернард Чаетпен болған сұхбатында Виллем де Кунинг және Джексон Поллок екеуі де Блумды «Американың алғашқы абстракті экспрессионисі» деп есептейтінін, ал Блум бұл атаудан бас тартқанын айтты. 1950 жылдардың ортасынан бастап оның жұмысы көбінесе қағазға ауысты, ал 1960 жылдары ол тек сурет салуға назар аударды, 1971 жылы сурет салуға қайта оралды. 2009 жылы 96 жасында қайтыс болғанға дейін ол сурет салу және бояумен айналысып тұрды.

Ерте өмір және білім

Хайман Блум (туған аты Меламед) қазіргі Латвиядағы, сол кезде Ресей империясының құрамына кірген Брунаvišķи деген шағын еврей ауылында дінге берілген еврей отбасында дүниеге келді. Ол Жозеф пен Анна Меламедтің алты баласының бірі еді. Әкесі былғары өңдеуші болған. Брунаvišķи – азаматтық тәртіпсіздіктерге ұшыраған, яһудилер қудалаудан қорқып өмір сүрген кедей ауыл болатын. 1920 жылы Хайман ата-анасы және үлкен ағасы Бернардпен бірге АҚШ-қа эмиграция жасап, Бостондағы үлкен екі ағасы Сэмюэл мен Моррисқа қосылды. Олар сол кезде әулеттік атын Блум деп өзгертіп, жеке былғары бизнесін бастаған еді. Үлкен отбасы Бостонның Вест-Энд аймағындағы үш бөлмелі үй-жайда тұрды. Хайман жас кезінде раввин болуды жоспарлаған, бірақ оның отбасы тиісті ұстаз таба алмады. Сегізінші сыныпта ол Көркемөнер музейіндегі дарынды жоғары сынып оқушыларына арналған бағдарламаға стипендия алды. Ол музейге жақын орналасқан Бостон сауда орта мектебінде оқыды. Сонымен қатар ол West End Community Center, яғни қоғамдық орталықта сурет сабақтарына қатысты. Сабақтарды Роксберидегі тағы бір қоғамдық орталықта жас Джек Левинге де сабақ берген, Көркемөнер музейінің студенті Гарольд Циммерман оқытты. Хайман он бес жасқа келгенде, ол Левинмен бірге Гарвард университетінің танымал өнер профессоры Денман Росспен оқуға түсті. Росс олар үшін студия жалдап, балаларға апта сайын стипендия төлеп, отбасын асырау үшін жұмыс істемей, оқуларын жалғастыруға мүмкіндік берді. Росс 1928 жылдан 1933 жылға дейін Хайманды қолдады. Ол сондай-ақ Гарольд Циммерманға да көмектесті. Хайманның Циммерман мен Росспен алған білімі қатаң және дәстүрлі болды. Циммерман сурет салуға, ал Росс – кескін салуға баса назар аударды. Циммерман студенттерін толық беттік композициялар жасауға, жартылай эскиздер емес, оған ынталандырды. Олардың байқау қабілеттерін дамыту үшін, үлгіден тікелей емес, есте сақтау арқылы сурет салуларын талап етті. Ол қоғамдық орталықтың қабырғаларына Уильям Блейктің гравюраларын іліп, студенттерді әртүрлі көздерден алынған бейнелерді біріктіруге шақырды. Росс Хайман мен Левинге Нью-Йорктегі Заманауи өнер музейіне саяхат ұйымдастырды, онда Хайман Руо мен Сутиннің туындыларына қатты әсерленді және олардың экспрессивті кескіндеме стильдерін зерттеуге кірісті. Росс, көбінесе академиялық бағытталған, Хайманға ертедегі шеберлердің стилінде бояу техникасын үйретті. Осылайша, Циммерман мен Росс көркемдік дәстүрге құрметпен қарады, сонымен қатар өнердің көшіруден гөрі, формалды дизайн жасау үшін қиялды пайдалану туралы екенін үйретті – бұл идеялар кейін Бостон экспрессионизмі деп аталатын сурет мектебіне әсер етті.

Алғашқы жұмыстар

1930 жылдары Блум «Public Works of Art Project» және «Federal Art Project» жобаларында, сондай-ақ ағалары үшін эпизодты түрде жұмыс істеді. Ол баяу, салмақты суретші еді, бір туындыны бастап, біраз уақытқа тоқтата тұрып, жаңаша көзқараспен оралғанды жақсы көретін. Осының салдарынан ол үкіметтік тапсырмаларды мерзімінде орындау қиындықтарына тап болды. Ол Саут-Эндте Левинмен және тағы бір суретші Бетти Чейспен бір студияны бөлісті. Осы кезеңде ол Шығыс философиясы мен музыкасына, сондай-ақ теософияға өмір бойы қызығушылық танытты. 1942 жылы оның он үш картинасы Дороти Миллердің кураторлығымен «Америкалықтар 1942: 9 штаттан 18 суретші» атты Музейдің заманауи өнер (MoMA) көрмесіне енгенде, ол алғаш рет ұлттық назарға ілікті. MoMA көрмеден оның екі картинасын сатып алды, және ол Time журналында жарияланды. Көрмедегі картиналарының атаулары оның жиі қайталап отыратын тақырыптарын көрсетеді. Екеуі «Синагога» деп аталып, тағы біреуі «Торамен еврей»; Блумды бір сыншы «стереотиптік» еврей бейнелерін қолданғаны үшін сынады. Оның «Шырша» атты екі картинасы және «Шамшы» атты тағы бір картинасы болды, ол бұл тақырыптарға қайта-қайта оралды. «Скелет» (шамамен 1936 ж.) картинасын қырықжылдықтарда жасалған өліктердің сериясы ұйтты, ал «Балық» (шамамен 1936 ж.) – оның өмірі бойы салған көптеген балық суреттері мен эскиздерінің бірі болды. Блум бастапқыда дамып келе жатқан абстрактілі экспрессионизм қозғалысымен байланысты болды. Блумның туындыларын MoMA көрмесінде алғаш көрген Виллем де Кунинг пен Джексон Поллок оны «Америкадағы алғашқы абстрактілі экспрессионист суретшісі» деп есептеді. 1950 жылы ол де Кунинг, Поллок және Аршиль Горки сияқтылармен бірге Венеция биенналесінде АҚШ-ты ұсыну үшін таңдалды. Сол жылы Элейн де Кунинг ARTnews журналында Блум туралы жазды, оның «Харпийлер» сияқты картиналарында оның жұмысы толық абстракцияға жақындағанын атап өтті: «Барлық әсер пигменттің құйылысқан әрекетінде». 1951 жылы Томас Б. Гесс өзінің алғашқы кітабында «Абстрактілі кескіндеме: фон және американдық кезең» атты еңбегінде Блумның «Археологиялық қазынасын» Пикассо, Поллок және басқалардың туындыларымен бірге жариялады. Де Кунинг пен Гесс екеуі де Блумның бояуды қолданудағы экспрессивтілігіне назар салды, бұл абстрактілі экспрессионизмнің маңызды ерекшелігі болды. Америка өнер әлемінде абстрактілі экспрессионизм үстемдік танытқанда, Блум одан көңілі тоқырап, оны «интеллектуалдық негізі жоқ эмоционалдық катарсис» деп атады. Сонымен қатар, ол мансабын дамыту үшін Нью-Йоркке көшудің орнына Бостонда қалуды жөн көрді. Осының салдарынан ол сыншылардың ықыласын жоғалтып, Поллок және басқалар сияқты атаққа ие бола алмады. Ол өзін өсіруді ұнатпады және сыншылардың мақтауына ешқашан мән бермеді.

Өлілердің суреттері

Блумның өлік бейнелері оның ең қызықты және даулы туындыларының қатарына жатады. Бұл серия 1943 жылы суретші Дэвид Аронсон Блумды өлімханаға бірге саяхатқа шақырғанда басталды, онда ол «Қайта тірілу» атты картинасы үшін эскиздер жасап жатқан еді. Блум шіріп бара жатқан денелерді көруге қорқыныш сезінгенімен, сонымен бірге оларға тартылды және кейін ол оларды өліммен санасу ниетімен салғанын түсіндірді. Бірінші топтағы картиналардың ішінде қарт еркектің денесі (1944), әйел денесі, алдыңғы көрініс (1945) және әйел денесі, артқы көрініс (1947) бар. Дененің тік жатуы Грюневальдтың «Исаның айқышқа ілінуі» картинасындағы Християн бейнесін еске түсіреді, ол Блумның сүйікті картинасы еді. Сыншы Джудит Букбиндер атап көрсеткендей, өлік «көрерменге қарсы тұрып» көтеріледі. Блум өлімнің дене тірі организмдермен сіңірілгенде, бір өмір формасынан екіншісіне метаморфоза екеніне сенді: қайта тірілуді метафора ретінде қарастыруға болатын процесс. Суреттер алғаш рет 1945 жылы Бостонның Стюарт галереясында көрсетілді, бірақ пікірлер қарама-қайшы болды. Нью-Йорктегі Дурлахер галереясында олар артқы бөлмеде қойылды, оларды сұраған кезде ғана көруге болады. Кейбір сыншылар бұл туындының «қорқынышты» және «жағымсыз» екенін айтса, ал басқалары бағалады. Джозеф Гиббс: «Бір сәт қорқыныштан кейін, суретшінің өлім мен шіруге деген қызығушылығында қайта тірілу жатыр екенін сезінесің – өткінші денеге қарағанда рухтың жойылмауының маңыздылығы жоқ», – деп жазды. Роберт Тейлор оны «ерекше батылдығы бар суретші» деп атады. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Блум екінші, мүлдем басқаша өлік бейнелерінен тұратын серия жасады. «Қабық» (1952), «Анатом» (1953) және «Сойылған жануар» (1953) сияқты картиналарда кесілген денелер мен мүшелер бейнеленген. Кейбір сыншылар бұл бейнелер Блумның туған еліндегі погромдарға және кейіннен Холокост туралы хабарларға байланысты туындағанын болжайды. Блумның айтуынша, оның назары «ішкі құрылымдардың күрделілігі мен түс әдемілігіне, қызығушылыққа, таңғалуға және осындай қызығушылық тудыратын шекараны бұзу сезіміне» ауды. Оны не нәрсе ынталандырғаны болмасын, Блум түстер мен беттік текстураны бағалайтын суретші еді және Сотиннің («Сиырдың денесі», 1924) және Рембрандттың («Доктор Николас Тюльптің анатомиялық сабағы», 1632; «Сойылған бұқа», 1655) сияқты ұқсас тақырыптарды зерттеген суретшілердің туындыларына қызығушылық танытты. Өлімханада көрген шіріген дене түстерін ол «жағымсыз» деп атады, бірақ сонымен бірге «керемет, жеміштас және перленген» деді.

Рухани тақырыптар

Блумның көптеген суреттерінде раббилер бейнеленген, көбінесе олар Тораны ұстап тұрады. Блумның өзінің айтуынша, оның ниеттері діни емес, көркемдік болған. Ол өмірінің басында-ақ яһудилік дініне күмән келтіріп, раббилерді суреттеген себебі – ол соларды жақсы білген. Мансабы барысында ол ондаған раббилердің суреттерін жасады, олардың кейбіреулері өзіне ұқсас болатын. Оның суреттері өзінің портреттері ме деген сұраққа ол жауап ретінде: «Мен басқа не суреттедім?» деді. Батыстағы жастар мәдениетімен байланысты болған 1960 жылдардан бұрын ол Шығыс мистикасы мен музыкасына қызығушылық танытқан. Ол өздігінен ситар, уд және басқа да аспаптарда ойнауды үйреніп, 1960 жылы Джеймс Рубинге үнді суретшілерінің концерттерін ұйымдастырып, олардың жазбаларын жинаған Pan Orient Arts Foundation қорының құрылуына көмектесті. 1950 жылдары ол дәрігерлердің қадағалауымен ЛСД қолданды, олар оның шығармашылыққа тигізетін әсерін зертті. Ол мас күйінде түсініксіз сызбалар мен сызғыштар жасады, бір бетіне «һинду діні» деп жазды. 1950 және 1960 жылдардағы көптеген жұмыстары теософия мен рухтар әлеміне деген ықыласын көрсетеді. «The Medium» (1951) және 50-ші жылдардың ортасындағы «Сеанс» сериясы сияқты суреттерде медиумдардың рухтарды шақыруы бейнеленген. Ол суретшіні бір түрлі арна деп есептеді, оның сыйлығы – «белгісізбен байланысқанда сезілетін қуаныш». 1960 жылдардың көп бөлігінде ол композиция мен түс қатарына назар аудару үшін сурет салудан гөрі сызуға көбірек көңіл бөлді. «Астральдық жазықта» (1966) – Альтдорфер мен Брездиннің туындыларынан шабыттанған, астральдық жазыққа өлім немесе медитация арқылы кірген жалғыз адамдардың монстрлармен қоршалған, көңілді де сюрреалистік көмір суреттерінен тұратын серия. Блумнан неге тек қорқынышты жаратылыстармен толған бірінші деңгейді бейнелегенін сұрағанда, ол: «Адам өзінің көріп өткенін суреттейді» деді.

Кейінгі жұмыстар

Блум тоқсанға толғанға дейін сурет салуды жалғастырды. 1970 жылдардың аяғындағы Мэн штатының Любек орманындағы оның майлы суреттері сыншы Холланд Коттер "толқыған, құштарлық энергия" деп атаған нәрсені көрсетеді. Оның теңіз пейзаждары, мысалы, "Теңіз пейзажы I" (1974) туралы да осылай айтуға болады. Ол түрлі-түсті лақтар мен жарықтандыратын модерн керамикасын бейнелейтін жанды натюрморттар жасады. Ол 80-жылдардың ортасынан 2008 жылға дейін кем дегенде жиырма раввиннің суретін салған. Осы аралықта ол көбінесе Бостон аймағында көрмелер өткізді. Фуллер мұражайы 1996 жылы оның туындыларының толық ретроспективасын ұсынды. Ал 2002 жылы тағы бір ретроспектива Нью-Йорктегі Ұлттық дизайн академиясымен ұйымдастырылды.

"Catalogue Raisonné" жобасы

Bloom каталогы raisonné жобасы қолға алынды. Жоба туралы толық мәліметтерді Hyman Bloom ағарту сайтынан табуға болады. Егер сізде Bloom туындысы болса немесе тізімдегі "табылмай қалған" Bloom туындылары туралы ақпарат білсеңіз, ақпаратыңызды ұсыну үшін жоба әкімшісіне хабарласыңыз.

Жеке өмір

Блум композитор Алан Хованнесс және грек мистикасы суретшісі Хермон ди Джованноның жақын досы болды. Олар жиі кездесіп, түрлі мистикалық тақырыптарды талқылап, үнді классикалық музыкасын тыңдайтын. Блум ди Джованноны өнерінде қолдады, оған алғашқы суреттерін салуға арналған пастельдер жиынтығын сыйлады. Ол 1954 жылдан 1961 жылға дейін Нина Боленге, ал 1978 жылдан өмірінің соңына дейін Стелла Каралиске үйленді. Оның соңғы тұрақты жері Нью-Гэмпшир штатының Нашуа қаласында болды. Ол 2009 жылдың 26 тамызында 96 жасында дүние салды. Одан кейін әйелі Стелла қалды.

Мұра

Блум Бостон аймағындағы және басқа да көптеген суретшілерге әсер етті, және ол үрдістер мен қозғалыстарға көбінесе немқұрайлы болса да, Бостон экспрессионистік мектебінің негізгі тұлғасы саналады. Ол бір суретті аяқтауға көбінесе жылдар жұмсағандықтан, өте аз шығармалар қалдырған. Ол шығарма аяқталғанын "көңіл күйдің мүмкін болатын ең жоғары деңгейге жеткен кезде" дейтін. Оның туындылары Қазіргі заманғы өнер мұражайының, Бостон көркем өнер мұражайының, Чикаго өнер институтының, Уитни американдық өнер мұражайының, Смитсонияның Хиршхорн мұражайының, Ұлттық дизайн академиясының және тағы да басқалардың қорындарында сақталған. Суретшінің өмірі мен шығармалары туралы "Хайман Блум: Барлық нәрсенің сұлулығы" атты фильм 2009 жылдың қазан айында шықты.