Кіріспе

Литвадағы католик шіркеуі – Римдегі Папаның рухани жетекшілігімен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі. Литва – католиктер көпшілік құраған әлемдегі ең солтүстік ел. 1939 жылы Папа Пий XII Литваға «Еуропадағы католицизмнің ең солтүстік бекінісі» деген атақ берді. Балтық елдері ішінде Литвада католиктердің үлесі ең жоғары. 2021 жылғы халық санағы бойынша Литва халқының шамамен үштен екі бөлігінен астамы (74,19%) өзін католик деп атады. Ел сегіз дін аймағына, оның ішінде екі архиепархияға және әскери викариатқа бөлінген. Әйгілі Қасым (Казимирас, 1458–1484) – Литваның жалғыз қасиеттісі. Ол елдің және литва жастарының қасиетті қамқоршысы. Архиепископ Юргис Матулаитис Матулевичус (1871–1927) 1987 жылы мақұлданды.

ХІ ғасыр

1009 жылы христиан дінін уағыздағаны үшін шейіт болған Кверфурт епископы Бруно. Кейбір тарихшылар оның литвалықтар тарапынан өлтірілгенін жазады, бірақ Зигмас Зинкевичюс бұған қарсылық білдіріп, Бруноның йотвингтер мекендеген жерде қаза тапқанын айтады. Осы оқиғаға байланысты Литва есімі алғаш рет тарихқа енді.

13 ғасыр

Литвада католик діні 13 ғасырда тарала бастады. Литвада доминикандықтар және францискандықтар орденінің құрылуы Миндаугас тұсында басталды. Доминикандық әулие Гьяцинт 1231 жылы Литваға келді. 1251 жылы Литваның билеушісі Миндаугас жіберген литвалық делегация Рим папасы Иннокентий IV-ге Миндаугастың католик болып су шомылуын қалайтынын хабарлады. Папа литвалықтардың дінге өтуін қуана қабылдады және осы мәселе бойынша тіпті алты папалық бұйрық жазды. 1251 жылдың бірінші жартысында Миндаугас және оның көптеген халқы, соның ішінде литвалық ақсүйектердің бір бөлігі католик болып су шомылды. Билеушінің су шомылуы Литваның ресми католик мемлекеті болып танылуына әкелді, бұл 1250 жылдары халықаралық жағынан мойындалды. 1501 жылы Вильнюс кафедралық соборының дін қызметшісі Эразм Чиолек Папаға литвалықтар өз тілін сақтап, оған құрметпен қарайтынын (Linguam propriam observant) түсіндірді, бірақ олар қарапайымдық үшін русин тілін де қолданады, өйткені Литва Ұлы Княздығының жартысына жуығы осы тілде сөйлейді. 16 ғасырда, Литва Ұлы Княздығында русин тілінің польша тіліне ығысуына байланысты, литва тілі діни реформалардың ішінде болған реформалардың арқасында Литвада өз позициясын нығайтты, бұл литвалық ақсүйектердің төменгі деңгейлеріне мемлекеттің әлеуметтік-саяси өміріне қатысуға мүмкіндік берді.

Тәуелсіз Литва

Литва 1990 жылы Кеңес Одағының тараған кезінде тәуелсіздігін қайта алды. Католик шіркеуі елде маңызды рөл атқарады, ал кейбір дін қызметкерлері коммунистік режимге қарсы күреске белсенді түрде жетекшілік етті және тәуелсіздік алғаннан кейін дәстүрліліктерді, әсіресе этикалық мәселелерде қолдады. Литвадағы Католик шіркеуі тәуелсіздік алғаннан кейін либералдық және социалистік шараларға, әсіресе этикалық мәселелерде қарсы күресін жалғастырды. 2000 жылы Ватикан мен Литва Республикасы арасындағы шарттар күшіне енді. Осыдан бері Католик шіркеуі мен Литва мемлекеті арасындағы қарым-қатынас конкордаттың орнына Литва Республикасы мен Ватикан арасындағы үш арнайы шарт арқылы реттеледі.

Білім

Литвада христиан мәдениеті мектептер арқылы тарады. 1795 жылы Польша-Литва одақтастығының үшінші бөлінісіне дейін білім беруді негізінен католик шіркеуі қамқорлаған. Бастапқыда алғашқы мектептер Вильнюсте францискандық монастырь мен кафедральдың жанында жұмыс істеді. 1409 жылы Витаутас бенедиктиндіктерді Сеньие-Тракайға қоныстандырды, олар да мектеп ашуы тиіс еді. 1413 жылы Вильнюс қаласында Сент-Джонс шіркеуінің жанында қала тұрғындары үшін шіркеу мектебі құрылды. 15-16 ғасырларда тағы да мектептер ашылды. 1534 жылы Вильнюс Синоды дін қызметкерлеріне мектептер құруды тапсырды. 1607 жылы шіркеу басшылығы барлық приходтарда бастауыш мектептер құруға бұйрық берді, ал жоғары мектептерді иезуиттер, пиаршылар және басқа монахтар ұстады. 18 ғасырда Литвада шамамен 300 епархиялық мектеп болды, онда 5000 оқушы білім алды. 1570 жылы иезуиттер Вильнюста колледж құрды. Вильнюс академиясы 1579 жылы иезуиттер тоғыз жыл бұрын құрған колледжді қайта ұйымдастыру арқылы құрылды. Университет литвалық дін қызметкерлерін даярлап, литва тілінде діни әдебиеттер жариялады. Иезуиттер басқа қалаларда да көптеген колледждер құрды. Вильнюс университетін 1773 жылға дейін иезуиттер басқарды. 1773 жылы Иса қоғамы таратылғаннан кейін Ұлттық білім беру комиссиясы Вильнюс университетінің және жоғары мектептердің басқаруын өз міндетіне алды.

Литвадағы католик шіркеулері

Литвада христиан діні енгізілгенге дейін алғашқы шіркеулер пайда болды – олар басқа елдерден келген саудагерлер мен шеберлер салған, олар мұнда тұрған. 1387 жылы қабылданған діннен кейін Литвадағы шіркеулердің саны едәуір артты. ХХ ғасырдың ортасында Литвада 885 католик шіркеуі мен шағын ғибадатханасы болды. Литвадағы алғашқы шіркеуді XIII ғасырда Ұлы князь Миндаугас салған делінеді. Бұл – ұзақ тарихында бірнеше рет қиратылып, қайта салынған Вильнюс соборы. Ең көне сақталған тас шіркеу – 14-15 ғасырларда салынған Әулие Николай шіркеуі. Ол Вильнюсте орналасқан, және келушілер оның готикалық және романдық ерекшеліктеріне тәнті болады. Әулие Анна шіркеуі – соңғы готиканың шедеврі. Вильнюстегі Таң қақпасының шіркеуінде сақталған, Мейірімді Ана Марияның иконасы кеш Ренессанс дәуірінің ерекшеліктерін ұнатып, Литвадағы паломниктікке ең көп баратын қасиетті орындардың бірі. Вильнюстегі Әулие Петр мен Пауыл шіркеуі – барокко стиліндегі әсерлі сәулеттік туынды. Литваның ең көне ағаш шіркеуі Игналина ауданындағы Палушеде орналасқан.