Кіріспе

Уильям Эпесс (1798-1839, Пеквот) (1837 жылға дейін Уильям Эпес деп те аталған) – методист пасторы, жазушы және аралас нәсілді белсенді. Эпесс өмірінің көп бөлігін Жаңа Англияда өткізді. 1829 жылы ол «Ормандағы Ұл» атты алғашқы американдық жазушының автобиографиялық еңбегін жариялады. Эпесс шежіресі бойынша Пеквот тайпасынан шыққан, әсіресе анасының әулеті арқылы, және олардың мәдениетімен өзін байланыстырды. Кейінірек Машпи тайпасы оны қабылдады. Соңғы онжылдықтарда Эпестің еңбектері Самсон Оком және Джейн Джонстон Скулкрафт сияқты ерте американдық жазушылардың туындыларымен бірге американдық әдебиет жинақтарында жиі жарияланды. Эпесс соғысқа дейінгі Америка Құрама Штаттарындағы американдықтардың құқықтарын қорғаудағы «жетістікке жеткен белсенді» деп сипатталған.

Ерте өмір

Уильям Апесс 1798 жылы Массачусетс штатының солтүстік-батысындағы Колрейн қаласында Пеквот тайпасының Уильям және Кандис Апесс отбасында дүниеге келді. Оның өмірбаянына сәйкес, оның әкесі Пеквот және еуропалық америкалықтың араласы болған, себебі Апесс әкесінің ақ әжесі Пеквот әйеліне үйленген. Ол анасы арқылы Филипп патшадан тарағанын айтты, анасының тегінде еуропалық америкалықтар мен афроамерикалықтар да болған. Бес жасқа дейін Апесс отбасымен, екі бауыры мен екі апасымен бірге Колрейн маңында тұрды. Әкесі мен анасы ажырасып, бес баласын анасының әжесі мен атасы тәрбиеледі. Бірақ олар қатыгездік көрсетіп, алкоголизмге ұшырады. Балалардың зорлық-зомбылық көріп жүргенін көрген көршілер қалалық кеңесшілерге жүгініп, балалардың мүддесін қорғап көмек сұрады. Балалар қауіпсіздігі үшін алынып, еуропалық америкалық отбасыларға берілді. Бес жасар Апесс бір жыл бойы көршісі Фурман мырзаның қамқорлығында болды, жараларынан айыққанша күтім алды. Оның автобиографиясында балалық шағында Пеквот туыстарымен байланысы болмағаны айтылмайды. Ол анасын соққыдан кейін жиырма жыл көрмегенін айтады. Алайда, ол келісімшарт бойынша жұмыс істегеніне қарамастан, асырап алған отбасын шын жүректен жақсы көрді. Фурманның анасы қайтыс болғанда, ол былай деп жазады: "Ол маған әрқашан мейірімді болғандықтан, мен оны балаларындай сағындым, тіпті оны анам деп атауға рұқсат берілді". Апесс алты жыл бойы қыста мектепке барып білім алды, сонымен қатар Фурманға жұмыста көмектесті. Баптист дінінің жақтасы Фурман айым Уильямға алты жасында христиан дінімен алғаш таныстырды және оған жұмаққа немесе тозаққа барудың маңыздылығын түсіндірді. Ол кішкентай кезінен-ақ дінге берілгендігін көрсетті. Уағыздардан алған қуанышы мен Фурман мырзаның оған қатысуға тыйым салғандағы күйзелісін сипаттайды. Уильям он бір жаста болғанда, Фурман мырза оның қашу жоспарларын біліп алды. Ол шын мәнінде кеткісі келмегенімен, оның уәделеріне қарамастан, оны өз отбасысы ретінде қарастырған отбасы Коннектикут элитасының мүшесі, судья Джеймс Хиллхаусқа келісімшартын сатты. Қартайған судья тәртіпсіз және бас тартқан баламен айналысуға шамасы келмеді, сондықтан келісімшартын генерал Уильям Уильямсқа тез сатты, Апесс төрт жыл оның қамқорлығында болды. Осы кезеңде Апесс "шулы методистерге" (Апесс оларды осылай атады) жақындады. Ол таныс болған қауымда афроамерикалықтар мен америкалықтар сияқты ұлты аралас адамдар көп болды. Методистер қауым элитасына жататын конгрегациялық шіркеуден гөрі ыстық қабылдады. Апесс он бес жасында генерал Уильямстан қашып, Нью-Йорктегі милицияға қосылды, онда ол 1812 жылғы соғыста шайқасты. 16 жасқа келгенде ол ішімдікке құмар болып, өмірінің соңына дейін алкоголизммен күресті. 1816-1818 жылдары Канадада түрлі жұмыстар істеді. Алкоголизмге байланысты мазасыздыққа түскен Апесс үйіне, Массачусетс штатындағы Пеквот тайпасы мен отбасына қайтуға шешім қабылдады. Ұзақ уақыт өтпей, ол Пеквот өкілі екенін жариялады. Ол жергілікті методисттер қауымының жиналыстарына қатысып, 1818 жылдың желтоқсан айында суға батыру арқылы дінге кірді.

Жеке өмір

1821 жылы Эпесс Мэри Вудқа үйленді, ол да аралас нәсілді болған. Жұбайлардың бір ұлы мен үш қызы дүниеге келді. Сол жылы ол өзінің өмірбаяндық шығармасын жариялады: «Орманның ұлы: Уильям Эпесс тәжірибесі, Орман тумасы», оның ішінде Пеквот тайпасының үндістері туралы мәліметтер, өзінің қолымен жазылған. Апестің еңбегі – түпкілікті американдықтар жариялаған алғашқы автобиографиялардың бірі болды және ішінара үндістерді қоныстандыруға қарсы болғандарға, соның ішінде президент Эндрю Джексонға қарсылық ретінде жарық көрді. Олар үнділерді Миссисипи өзенінің батысына, әсіресе оңтүстік-шығысқа көшіруді жоспарлаған. Апесс өзінің баяндамасын сол кездегі кең таралған жанр – рухани жаңаруға негіздеді, сонымен қатар американдықтарға қарсы еуропалық американдықтардың көзқарасын да баяндады. Сол кездегі методистердің дәстүрі бойынша, Апесс көшпелі уағызшы болды; ол Жаңа Англиядағы жиналыстарда үнді, еуропалық және афроамерикандық тыңдаушыларға уағыз айтты. 1833 жылы Массачусетс штатындағы ең ірі үнді қаласы Машпиге сапар барысында, Апесс 1833 жылдың 11 қазанында Машпи үндістері арасында алғашқы ресми үнділік қосымшалықты құрды. Апесс президент болып сайланды және 42 Машпи үндісі бірден тіркелді. Машпиде болған кезде Апесс штаттың Машпи Вампаноагқа өзін-өзі басқару құқығын жоққа шығаруда заңсыз әрекет ететініне көз жеткізді. Машпи Вампаноагтың ерекше мәдениеті және Кейп-Кодтың шынжырлы бөлігінде орналасқан орманды жері болды. Олардың шектеулі тәуелсіздігі резерваттың ақ нәсілді бақылаушылар кеңесіне бағынуымен шектелді. Бұл адамдар ақ қоныс аударушыларға Машпи орманынан ағаш алуға және олардың жеріне басқа да шабуылдар жасауға рұқсат берді. Машпи халқы өздерінің жерлерін қорғағысы келді. Апесс жергілікті жиналыстарда олардың мүддесін қорғады. Ол сондай-ақ 1833-1834 жылдардағы Машпи көтерілісіне қатысты, онда Машпи өздерінің өзін-өзі басқару құқығын қайта орнату үшін әрекет жасады. Олар мемлекеттік үкіметке өздерінің конституциялық құқықтарына сәйкес өзін-өзі басқару және ақтардың өздерінің ағаштарын алып кетуіне жол бермеу ниеті туралы хат жазды (қайталанатын мәселе). 1833 жылдың мамыр айында Машпи тайпасы Гарвард колледжіне хат жазды, ол Уильямс қорына басшылық етіп, оларға дін қызметкерінің жалақысын төледі. Соңында олар Уильям Сэмпсон есімді қоныс аударушының өздерінің жерінен ағаш алып кетуіне кедергі жасады және оның арбасын түсірді. Үш үндіні тәртіпсіздікке кінәлады, ал Апесс бір айға түрмеге қамалды. Бір адвокат оларға заң шығарушы органға жүгінуге көмектесті, бірақ бастапқыда губернатор Леви Линкольн кіші топқа әскери күшпен қорқытты. Бұл мәселелерді Boston Advocate газетінің Harnett басылымы маусым және шілде айларында жағымды түрде жариялады. Машпи наразылығы 1832 жылғы ұлттық деңгейдегі жою дағдарысынан кейін болды, онда оңтүстік штаттар федералды заңдарды жоюды ұсынды. Тарихшы Барри О'Коннеллдің пікірінше, Апесс Машпидің жергілікті халықтарды кемсітетін Массачусетс заңдарын жоюға тырысуын атап өтуді көздеген. Апесс үнемі түрлі-түсті адамдардың, әсіресе үндістердің, құқықтарына ұмтылысы мен еуропалық американдық отаршылардың тәуелсіздік үшін тарихи күресі арасындағы параллельдерді жүргізді. Ол американдықтар мен отарлаушылар арасындағы қарым-қатынас тарихынан, сондай-ақ АҚШ-тағы қарым-қатынастан мысалдар келтірді. 1831-1836 жылдар аралығында Апесс өзінің бірнеше уағыздарын және қоғамдық дәрістерін жариялады және күшті сөйлеуші ретінде танылды. Бірақ, алкоголизммен күресіп, ақ нәсілділердің үнділерге деген қарым-қатынасына наразылық білдіріп, ол біртіндеп өзін құрметтеуден айырылды; ақ және Машпи топтары да одан алыстады. 1836 жылы ол Плимут отаршылдарының қолынан қаза тапқан XVII ғасырдағы үнділік көшбасшы Филип патшаның ескерткіш мақтау сөзін оқып, халық алдында дәріс берді. Апесс оны еуропалық американдықтардың кез келгеніне тең келетін көшбасшы ретінде мақтады. Апесс ең алдымен Бостонда, содан кейін Жаңа Англияның басқа бірнеше жерінде мақтау сөзін айтты. Дәрісін жариялағаннан кейін Апесс Жаңа Англияның қоғамдық өмірінен жоғалып кетті. Ол екінші әйелі мен балаларымен жұмыс іздеп Нью-Йоркке көшіп келді. 1837 жылғы дағдарыс жалпыға зиян келтірді және әсіресе төменгі және жұмысшы таптарға әсер етті, сондықтан ол Нью-Йоркте қиындықтарға тап болды.

Өлім

Уильям Эпесс 1839 жылдың 10 сәуірінде Нью-Йорк қаласындағы 31 Вашингтон көшесінде 41 жасында ми қан құйылуынан (инсульт) қайтыс болды.