Қытайдың Шаньси керуендері: 500 жылдық тарихы мен мұрасы

Кіріспе

Шаньси саудагерлері, сондай-ақ Цзинь саудагерлері деп те аталады, Қытайдың Шаньси провинциясынан шыққан саудагерлер тобы. Цзинь – Шаньси провинциясының қысқартылған атауы. Шаньси саудагерлерінің көзге түсетін тарихы 2000 жылдан астам бұрын, Көктем мен Күз дәуірінде бастау алғанмен, олар Мин және Цин династиялары кезінде ең жақсы дамыды. Олардың Қытай коммерциясындағы үстемдік етуі, ел ішінде және көршілес Моңғолия, Ресей және Жапониямен 500 жылдан астам уақытқа созылды. Шаньси саудагерлері сонымен қатар пиаохао деп аталатын ерте қытай үлгісіндегі вексельдік банк жүйесін құрды; бұл банктер Қытайда Цин династиясының құлауына дейін, 1911 жылға дейін басым рольде болды.

Тарих

Шанси саудагерлері Қытайдың ең алғашқы кәсіпкерлерінің бірі болды және олардың тарихы Көктем мен Күз дәуірінен бастап, Соғысқан мемлекеттер дәуіріне дейін жетеді. Оңтүстік Шанси алғаш рет ежелгі Қытайдың саяси және мәдени орталықтарына жақын орналасқандықтан саудада танымал болды. Дегенмен, Шанси саудагерлері Мин және Цин әулеттері кезінде ғана басқа қытай саудагерлерінен ерекшеленіп, берік және ұзақ мерзімді сауда желісін құрып, зор байлық жинады. Мин әулетінің басында, жаңа құрылған үкімет солтүстік шекарадағы қуылған моңғол әскерлерінің қалдықтарымен үздіксіз күресіп тұрды. Әскерге азық-түлік және басқа да қажетті жабдықты жеткізудің логистикалық шығындарын азайту мақсатында Мин үкіметі шекарадағы сарбаздарға жабдық жеткізгендерге тұз сатуға лицензия беруге шешім қабылдады. Тарихи тұрғыдан, тұз саудасы – қажетті тауарлардың жоғары маржалы саудасы болғандықтан, үкімет оны монополиялап, жеткілікті салық түсуін қамтамасыз етті. Тұз сату лицензияларын тарату Шансидің алғашқы саудагерлері үшін маңызды табыс көзіне айналды. Шанси Солтүстік Қытайда Миннің Солтүстік Юань шекарасына жақын орналасқан, ал Оңтүстік Шансидегі Юньчэн қаласында ірі табиғи тұз көлі бар. Сондықтан, осы саудагерлер географиялық жағдайды тиімді пайдаланды. Цин әулеті кезінде Шансидің орталық аймағындағы саудагерлер, оның ішінде Юцзи, Цисян, Тайгу, Пиньяо сияқты қалалар, Қытайдың және одан тыс жерлердің барлық айманында алғашқы жеке қаржы жүйесін – «драфтты банктерді» немесе «Пяохао» құруды бастады. XIX ғасырдың соңына қарай, 475 филиалы бар 32 «Пяохао» жұмыс істеді, олар Қытайдың көп бөлігін қамтыды. Шансидің орталық аймағы Цин Қытайының де-факто қаржы орталығына айналды. Қытай Республикасы кезінде, дәстүрлі «Пяохао» және шай саудасына негізделген Цин Шанси саудагерлерінің ықпалы азайды. Осы кезеңдегі Шанси саудагерлерінің көрнекті өкілі – Г.Г. Кунг, ол Гоминьдан басқарған Ұлттық үкіметтің экономикалық саясатын анықтауда маңызды рөл атқарды.

Shanxi merchants were among the earliest Chinese businessmen and their history could be traced back to the Spring and Autumn Period and the Warring States period. Southern Shanxi first came into commercial prominence due to its proximity to the political and cultural centers of ancient China. However, it was not until the Ming and Qing dynasties, that Shanxi merchants really stood out among other Chinese merchant groups, built a strong and long lasting commercial network and accumulated enormous wealth. At the beginning of Ming dynasty, the newly established government was in constant fighting with the remnant of the expelled Mongolian armies, along the northern border. In order to reduce the cost of logistics to transport food and other essential supplies to the military, the Ming government decided to grant salt sales license to those who deliver supplies for the frontier soldiers. The salt trade, as a high margin trade of essential goods, had been historically monopolized by the government to ensure enough tax, and the distribution of salt sales licenses served as one of the main profit sources for the early Shanxi merchants. Shanxi is located in North China close to the Ming Northern Yuan border, and Yuncheng city in southern Shanxi has a very large natural salt production lake, therefore the geographical proximity was conveniently exploited by these merchants. In Qing dynasty, merchants from central Shanxi basin, including Yuci, Qixian, Taigu, Pingyao, etc. pioneered the first private financial system, so called draft banks or Piaohao, throughout and even beyond China. By the end of the nineteenth century, thirty two piaohao with 475 branches were in business covering most of China, and the central Shanxi region became the de facto financial centres of Qing China. During the Republic of China period, the Qing Shanxi merchants based on conventional draft banks and tea trade had largely fallen. The prominent example of Shanxi merchants during this time is H. H. Kung, who was highly influential in determining the economic policies of the Kuomintang led Nationalist government.

Бизнес және мәдениет мұрасы

Шаньси саудагерлері Мин әулетінің басындағы кезеңнен бастап бес жүз жылдан астам уақыт бойы белсенділік танытып, ғасырлар бойы гүлденуді қамтамасыз етті және маңызды бизнес және мәдени мұра қалдырды. Шаньси саудагерлерінің жұмыс істеген әртүрлі салалардың ішінде екі басты сауда түрі болды: бірі – негізгі қаржы институты ретінде танылған Пяохао (банк жүйесі), екіншісі – Моңғолия мен Ресейге шай саудасы, олар мұнда еуропалық тауарлармен теңдестірілді. Барлық Пяохао жекеменшік немесе серіктестік нысанында құрылды, онда иелерінің жауапкершілігі шексіз болды. Олар провинциялар аралық ақша аударымдарымен және кейіннен мемлекеттік қызметтермен айналысты. Тайпин көтерілісі кезінде астана мен провинциялар арасындағы байланыс жолдары үзілген кезде, Пяохао мемлекеттік салық түсімдерін жеткізуге қатысты. Пяохао провинциялық үкіметтерге қаржыны алдын ала беру, шетелдік қарыздарды ұйымдастыру, банкноттар шығару және аймақтық қазыналықты басқару арқылы өрістеді. Жалпыұлттық қаржы жүйесін табысты басқару үшін банктердің сенімділігі ең маңызды фактор болды. Шаньси банктері өз банкноттарын ұрпақтар өткен соң немесе ірі апаттар болған кезде де құрметпен сақтаған көптеген оқиғалар бар. Шаньси саудагерлерінің құрметке баға беретін жүйесі – олардың ең маңызды мұрасы болды. Олар бір ауылда немесе қалада тұратын отбасылар арасында бірлескен кәсіпорындарды кеңінен қолданды, бірақ бизнесті басқаруда туысқандарды пайдаланудан сақтанды, себебі туысқандар тек меншік иесі бола алатын, бірақ басқарушы емес. Осылайша, олар туыстық байланыстарға негізделген жеке пікірлердің кәсіби басқаруға ықпалын азайтуға тырысты. Олар бизнестің меншігі мен басқаруын бөліп, кәсіби даму үшін маңызды жағдай жасады, мысалы, банк жүйелері. Шаньси саудагерлерінің кәсібилігі де кеңінен танымал болды. Олардың кәсібилігі – адалдық пен назар шоғырландырумен сипатталды. Шаньси саудагерлерінің отбасылары көбінесе тарихи бай отбасылардан ерекшеленді, олар негізінен саяси жеңілдіктер арқылы байлыққа ие болған, ал отбасының маңызды мүшелері сарайда бюрократтар болып қызмет еткен. Көптеген Шаньси саудагерлері саясатқа ұмтылмастан бизнеспен айналысты. Бірақ кейбіреулері Қытай бюрократиялық жүйесіне қосылып, жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге тырысты, соның нәтижесінде бизнес байланыстарын және байлықты саяси билікпен біріктірді. 2006 жылы Қытай Орталық Телевизиясы олар туралы сегіз бөлімдік деректі фильм жасады.

Shanxi merchants were active for more than five hundred years from the early Ming dynasty, creating centuries old prosperity, leaving significant business and cultural legacies. Among the diverse businesses scope that Shanxi merchants had worked on, there are two main trades, one is the draft bank system, or Piaohao, serving as the main financial institutions, and the other is the tea trade to Mongolia and Russia, in exchange of fur and European goods. All piaohao were organised as single proprietaries or partnerships, where the owners carried unlimited liability. They concentrated on interprovincial remittances, and later on conducting government services. From the time of the Taiping Rebellion, when transportation routes between the capital and the provinces were cut off, piaohao began involvement with the delivery of government tax revenue. Piaohao grew by taking on a role in advancing funds and arranging foreign loans for provincial governments, issuing notes, and running regional treasuries. To successfully run a nationwide financial system, credibility was of paramount importance for the draft banks. There were numerous stories that Shanxi draft banks honored their bank notes even after generations or major disasters. An honorary system to the highest degree was a main legacy of the Shanxi merchants. They widely employed joint ventures among families living in the same villages or towns, yet they generally avoided using direct relative in the business management, direct relatives could only be owners together but not managers. This way they minimized the interference of personal bias based on kinship with professional business management. They were the first to separate the ownership and management of businesses, which is crucial for professional business development, such as draft bank financial systems. The professionalism of Shanxi Merchants was also well known. Their professionalism was characterized by dedication and focus. The families of Shanxi Merchants were generally different from historically wealthy families, who gained wealth mainly through political privilege with key family members as bureaucrats in the court. A lot of Shanxi merchants tended to run businesses without ambition in politics. Although some of them did eventually seek higher social status by joining the Chinese bureaucratic system, and combined the business network and wealth with political power. China Central Television created an eight part documentary about them in 2006.

Шанси банктерінің пайда болуы

Шаньси банктерінің пайда болу тарихы бойынша әлі де бірлікке келу жоқ. Көптеген ғалымдар Шаньси банктерін Қытайда туған жаңалық деп санайды, ал кейбір батыс ғалымдары (алғаш Рэндалл Морк ұсынған) Ресей немесе Ұлыбританияның ықпалы болу мүмкіндігін болжайды. Ришенгчаңның 1823 жылы Цин әулеті тұсында құрылғаны есептеледі. Дегенмен, нақты құрылған жылы әлі де даулы, кейбір ғалымдар оның 1797 немесе 1824 жылы құрылғанын айтады. Компания бір филиалдан екіншісіне үлкен сомада ақша аудару үшін, Қытайдағы көптеген филиалдарында қолма-қол ақшаға айналдыруға болатын вексельдерді енгізді. Бұл жаңа әдіс бастапқыда Сиюэчэн компаниясының ішкі операциялары үшін жасалған болса да, оның үлкен танымалдылығына байланысты 1823 жылы иесі бояу бизнесінен толығымен бас тартып, компанияны арнайы ақша жөнелту фирмасы – Rishengchang Piaohao ретінде қайта ұйымдастырды. Келесі отыз жылда Шаньси провинциясында, оның ішінде Пиньяо, сондай-ақ Ци, Тайгу және Юци округтерінде он бір пиаохао құрылды. XIX ғасырдың соңына қарай, Қытайдың көп бөлігін қамтыған 475 филиалы бар отыз екі пиаохао жұмыс істеді, ал Шаньсидің орталық аймағы Цин Қытайының де-факто қаржы орталығына айналды. Осы банк мекемелері, вексельдік банктер немесе пиаохао, Шаньси банкі деп те аталатын, себебі олардың көп бөлігі Шаньси саудагерлеріне тиесілі болды. Барлық пиаохао жекеменшік немесе серіктестік ретінде ұйымдастырылды, мұнда меншік иелері шексіз жауапкершілікке ие болды. Олар провинциялар аралық ақша аударымдарымен, кейіннен мемлекеттік қызметтермен айналысты. Тайпин көтерілісі кезінде астана мен провинциялар арасындағы көлік жолдары үзілген кезде пиаохао мемлекеттік салық кірісін жеткізуге қатысты. Пиаохао провинциялық үкіметтерге қаржы беру, шетелдік қарыздарды ұйымдастыру, банкноттар шығару және аймақтық қазынашылықты басқару арқылы өсті. XVI ғасырдың соңынан бастап Жібек жолы коммерциялық мақсаттар үшін жарамсыз болып, тоқырап қалды. Императорлық Ресей мен Цин әулеті арасындағы сауда жолы "Шай жолы" деп аталды, ал 1727 жылы Кяхта шартына қол қойылғаннан кейін Кяхта, Зулухайту және Нерчинск сауда бекеттері қытайлармен сауда жасауға ашылды, бірақ тек Кяхта ғана маңызды сауда орталығы болды және Қытайға және Қытайдан барлық тауарлар осы қала арқылы өтті. Бастапқыда, императорлық Ресей мемлекеті Қытаймен жасалған табысты саудаға толық монополияны сақтап тұрды, сонымен қатар Цин әулетінің үкіметі барлық экспортталатын тауарлардың алдын ала тексеруін астанасы Пекинде талап етті, бұл саясат екі ел арасындағы сауданың минималды деңгейде болуын білдірді. Бірақ 1755 жылы Цин әулетінің үкіметі алдын ала тексеруден бас тартты. Екатерина II 1762 жылы Кяхта қаласын жеке орыс саудагерлеріне ашқаннан кейін сауда тағы да өркендеді.

There is still no consensus on the details of origin of Shanxi Banks. Most scholars believe that the Shanxi banks are a native innovation from China, while some western scholars (initially proposed by Randall Morck) hypothesize a potential influence from Russia or Britain. Rishengchang was estimated to be founded during the Qing dynasty in 1823. However, the exact founding year remains controversial, some scholars argue it was found in 1797 or 1824. To deal with the transfer of large amounts of cash from one branch to another, the company introduced drafts, cashable in the company's many branches around China. Although this new method was originally designed for business transactions within the Xiyuecheng Company, it became so popular that in 1823 the owner gave up the dye business altogether and reorganized the company as a special remittance firm, Rishengchang Piaohao. In the next thirty years, eleven piaohao were established in Shanxi province, including Pingyao and neighboring counties of Qi County, Taigu, and Yuci. By the end of the nineteenth century, thirty two piaohao with 475 branches were in business covering most of China, and the central Shanxi region became the de facto financial centres of Qing China. The Chinese banking institutions of draft bank or piaohao were also known as Shanxi banks because they were owned primarily by Shanxi merchants. All piaohao were organised as single proprietaries or partnerships, where the owners carried unlimited liability. They concentrated on interprovincial remittances, and later on conducting government services. From the time of the Taiping Rebellion, when transportation routes between the capital and the provinces were cut off, piaohao began involvement with the delivery of government tax revenue. Piaohao grew by taking on a role in advancing funds and arranging foreign loans for provincial governments, issuing notes, and running regional treasuries. From the late 16th century, the Silk Road had become nearly impassable making it desolate for commercial purposes. The trade routes between imperial Russia and the Qing dynasty was known as the "Tea Road" and following the signing of the Kyakhta Treaty in the year 1727 the trading posts of Kyakhta, Zuluhaitu, and Nerchinsk were opened to trade with the Chinese, though only Kyakhta ever saw any significant trade and basically all goods from and to China went through the city. Initially, the imperial Russian state maintained a complete monopoly on the lucrative trade with China, furthermore the government of the Qing dynasty required a prior preclearance of all exported goods in its capital city of Beijing, this policy initially meant that trade between the two countries was minimal. But in the year 1755, the government of the Qing dynasty dispensed with preclearance. Trade saw another boom when Catherine the Great had opened up the city of Kyakhta to private Russian merchants in the year 1762.

Қазіргі заманғы пиаохаоға Ресей мен Ұлыбританияның ықпалы болуы мүмкін

Шаньси саудагерлері Ресейге енген кезде, императорлық Ресейдегі банктер салымдар қабылдады, несиелер берді, түрлі валюталармен операция жасады және саудагерлерге бір-біріне қаражат аударуға мүмкіндік берді, бірақ олар негізінен тек өздері ұнатып, жақсы көретін дворяндарға ғана несие берді, бұл аталған себептің сенімділігін арттырды. Шаньси саудагерлерінің жағдайына қатысты тағы бір мүмкін түсіндірме – 1640 жылдары Шаньси провинциясында қайта пайда болған Мин әскерлерінің аймақтың саудагерлеріне жеке күзетшілер ретінде қызмет етуі. Бұл, Миннен Цинге өту кезеңінде заң үстемдігінің әлсіреген тұсында, осы провинциядан шыққан саудагерлерге ерекше артықшылық берді. Ұқсас гипотеза бойынша, 1640 жылдары жасырынып жүрген Мин әскерлері өздерінің дағдыларын коммерция саласына жұмсаған. Шаньсидің жергілікті халқы Цин әулеті кезінде императорлық емтиханның жоғары деңгейлерінде көрінбегенімен, әулеттің 19 ғасырдағы пиаохао қызметтеріне деген ынтасы бұл гипотезаны біршама күмәндетеді. Шаньси провинциясының қаржылық қуатының ең сенімді түсіндірмесі – Шиечи көліндегі тұз өндіріс орындары коммерциялық белсенділікті дамытты, нәтижесінде банктер қажет болды. Мемлекеттік тұз монополиясы, императорлық үкіметтің бақылауында, Хан әулетінен бастап Мин әулетінің екінші жылына дейін, яғни 1370 жылға дейін, аз ғана үзілістермен сақталды. 1370 жылы Мин әскері өздерінің тұз құқықтарын, янь-ин деп аталатын, бастапқыда тек Шиечи көлінде ғана ақшаға айналдыра алатын, Ұлы Қытай қорғанында орналасқан әскерлерге азық-түлік жеткізу үшін төлеуге қолданды. Шаньси саудагерлері осы пайдалы бизнесті басталысынан бері жүргізгендіктен, Мин мемлекетінің монополиясының бір бөлігін иеленді және императорлық үкімет тұз монополиясынан жалпы тиімділіктің артуының нәтижесінде көбірек кіріс алған болуы мүмкін. Бұл саясат Шаньси саудагерлеріне пайда әкелді және олар өздері үшін мол байлық жинақтауға жете алды. Шаньси саудагерлерінің өркендеуіне қатысты бұл гипотеза, қазіргі Шаньси провинциясын құрайтын аймақ Мин әулетінің билігіне дейін маңызды сауда орталығы болмаған деген деректермен сәйкес келеді.

While the Shanxi merchants entered Russia, banks in imperial Russia took deposits, they made loans, exchanged different currencies, and let merchants and traders transfer funds to each other, though they primarily only made loans to noblemen they favoured. which gave this proposed reason more credence. Another plausible explanation for the position that Shanxi merchants had is based on defecting 1640s Ming soldiers reappearing in the Shanxi province acting as private security to the region's merchants, this gave the merchants from this province a distinct edge under waning rule of law during the transition from Ming to Qing. A similar hypothesis proposes that hiding 1640s Ming soldiers were redirecting their talents to commerce. While locals from Shanxi were oddly absent from the top rank imperial exam records during the Qing dynasty, the dynasty's 19th century enthusiasm for the services of the piaohao asperses this hypothesis somewhat. The most plausible explanation of the financial prominence of the province of Shanxi states that its salt works at Xiechi Lake fostered mercantile activity that would ultimately need banks. A state salt monopoly held by the imperial government persisted, with only a few minor interruptions, from the Han dynasty until the year 1370 during the second year of the Ming dynasty. In 1370 the army of the Ming began using its salt rights, known as yan yin, which were initially redeemable only at the Xiechi Lake, to pay for transporting provisions to Chinese soldiers stationed on the Great Wall. As the Shanxi merchants were handling this lucrative business from its very beginnings, they managed to get a piece of the Ming state's monopoly and the imperial government quite likely netted more revenues of the salt monopoly because of higher overall efficiency. This policy that benefited the Shanxi merchants remained in effect long enough for them to accumulate a substantial amount of wealth for themselves. This hypothesis regarding the rise of the Shanxi merchants also accords with evidence that the region comprising the current Shanxi province was not an important commercial centre until the reign of the Ming dynasty.