Кіріспе

Сот төрелігін бұзған жағдайларды тергейтін заңды орган, сол аттас Жаңа Зеландия органы.

Қылмыстық істерді қарау комиссиясы (CCRC) – Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда сот төрелігін бұзған жағдайларды тергейтін заңды орган. Ол 1995 жылғы Қылмыстық шағымдар заңының 8-тармағымен құрылды және 1997 жылдың 31 наурызында жұмысын бастады. Комиссия өз құзыреті шегінде, егер сот үкімді күштен шығаруға немесе жазаны жеңілдетуге нақты мүмкіндік бар деп шешсе, істі апелляциялық сотқа қайтару өкілеттігіне ие жалғыз орган болып табылады. 1997 жылдан бері ол жылына орташа есеппен 33 істі апелляцияға жіберді.

Жауапкершілік

1997 жылдың 31 наурызынан 2017 жылдың 30 қыркүйегіне дейін комиссия 634 істі апелляциялық соттарға қайта жіберді, яғни әр сегіз жұмыс күніне шамамен бір іс (төмендегі іс-қағаздарының статистикасын қараңыз). Бұл шағымдар осы кезеңде жабылған 21 780 істен түсті, яғни комиссия қараған өтініштердің шамамен 2,91%-ы апелляцияға жіберілді. Комиссия жіберген істердің шамамен 66,1%-ы апелляциялық сотта сәтті аяқталды. Комиссия апелляцияға жіберген істер көбінесе қылмыстық құқық бұзушылықтарының ең ауыр түрлеріне жатады; 25%-дан астам шағымдар адам өлтіруге, шамамен 12%-ы зорлауға, ал 8%-ы тонауға қатысты. Қалғандары басқа да түрлі қылмыстарға байланысты, көбінесе ауыр және айыптама беруді талап ететін қылмыстар. 1995 жылғы Қылмыстық шағымдар туралы заң комиссияны Crown Court және әкімшілік соттардағы сотталғандарға қатысты өтініштерді қарауға міндеттейді. Сауалға 47 жазбаша ұсыныс келіп түсті және 14 адам ауызша куәлік берді. Комиссия – Әділет министрлігінен ақшалай грант түрінде қаржыландырылатын тәуелсіз, ведомстволық емес мемлекеттік орган. Оның кеңсесі Бірмингем қаласында орналасқан, штаттық қызметкерлер саны 90-ға жуық, сонымен қатар комиссарлар да бар. 2016–2017 жылдарға арналған бюджеті шамамен 5,4 миллион фунт стерлингті құрады. Шотландияның өз құқықтық жүйесі және жеке Шотландиялық ҚҚКК-сі бар.

Өмірбаян

CCRC құрылғанға дейін сотқа шағым түсірген іс бойынша жалғыз мүмкіндік – тікелей Ішкі істер министріне немесе Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысына жүгіну болатын. Осы лауазымды тұлғалар ғана сотқа істі қайта қарауға бұйрық бере алатын. Бұл өкілеттік тек айыптама бойынша қаралатын істерге ғана қатысты және 700-ге жуық өтініштің ішінде жылына шамамен төрт-бес іс қаралатын. Сондай-ақ, министр тек өтініш берушілердің немесе олардың өкілдері көтерген мәселелерді қарастыра алатын, ал одан әрі тергеу жүргізуге немесе шағымданудың жаңа негіздерін іздеуге құқығы болмаған. Көптеген сын-ескертпелердің бірі – полицияға жауапты тұлғаның өзі сот үкімін күштен шығаруға немесе шығармауға қатысты шешім қабылдауы мүмкін болды. 1970 жылдары бірнеше адамның сот үкімі кейіннен заңсыз деп танылды: Гилфорд төрттігі (1974), Бирмингем алтылығы (1975), Магуайр жеттігі (1976) және Джудит Уорд (1974). Бұл істерде жалған мойындаулар, полиция қызметкерлерінің заңсыз әрекеттері, ақпаратты жасыру және сенімсіз сараптамалық куәліктер орын алды. Осы істерді тергеу және қылмыстық қудалау кезінде шешім қабылдауға әсер еткен қосымша фактор – олардың көпшілікке танымал болуы, нәтижесінде айыптауларды алу және қоғамның сенімін қайта орнату үшін қысым көрсету. Осы істерде қылмыстық сот жүйесіндегі кемшіліктер анықталғаннан кейін 1991 жылы Қылмыстық сот жөніндегі корольдік комиссия құрылды. Комиссияның мандатына сот төрелігінің қателіктерін қарау және тергеу үшін қажетті өзгерістерді қарастыру кірді, сондай-ақ шағымдану құқығы толыққаннан кейін осы мәселелерді қарау және тергеу үшін қажетті өзгерістерді қарастыру кірді. Дәлелдер екі жыл бойы жинақталды. Корольдік комиссия 1993 жылдың шілдесінде есебін жариялады. Ол (Сэр Джон Мэйдің Гилфорд және Вулвичтегі жарылыстарға қатысты тергеу кезінде білдірген пікірін қабылдап) істерді сотқа қайтару шаралары сот және атқарушы биліктің конституциялық бөлінуіне қайшы келеді деген қорытындыға келді. Корольдік комиссияның ұсыныстары 1995 жылғы Қылмыстық шағымдар туралы заңға әкелді, ол Қылмыстық істерді қарау комиссиясын құрды. Боб Воффинден 2010 жылы The Guardian газетінде CCRC-нің кейбір істерді "құлатылған іс" деп санауын тоқтатуы керек деп жазды, мысалы, тек үкім өзгертілген жағдайларда немесе балама айыптамалар күшіне енген жағдайларда. Ол сондай-ақ комиссияның жетістіктерін жеке тұлғалар емес, істер бойынша санауына және CCRC-нің салыстырмалы түрде маңызды емес айыптамаларды жоюына қарсы болды. Комиссияның бұл сынға жауабы – жоғарыда айтылғандай, 600-дан астам іс бойынша статистикалық мәліметтерге сүйену болды, оған сәйкес, 25%-дан астам іс кісі өлтіруге, 12%-ы зорлауға, 8%-ы тонауға қатысты, ал қалғандары басқа да қылмыстардың қоспасынан тұрады, олардың көпшілігі ауыр және тек айыптама бойынша қаралатын қылмыстар. Воффинден өзі жұмыс істеген бірқатар істер, мысалы Сион Дженкинс және Барри Джордж, CCRC-нің нәтижесінде құлатылды. Джеймс Ханратти ісі бойынша Воффинден CCRC-ге істі апелляциялық сотқа жіберу үшін сәтті үгіт жүргізді, бірақ жаңа ДНК-тестілері оның кінәлі екенін дәлелдеді және оның шағымын қабылдамауға себеп болды. 2024 жылға қарай CCRC соңғы үш жылда сот төрелігінің 100-ден астам қателігін жоюға көмектесті. Алғашқы басқару органы 15 комиссия мүшесінен тұратын кеңестен құралды. Алғашқы төраға – сэр Фредерик Кроуфорд. Көптеген адамдардың пікірінше, комиссия үкіметке тәуелсіз және мемлекеттік ұйым емес. Ол полициядан, соттардан, үкіметтен және кез келген саяси органдардан тәуелсіз. 2003/2004 жылдары CCRC Әділет министрлігінен 7 миллион фунт стерлинг, ал 2009/2010 жылдары 6,5 миллион фунт стерлинг алды. 2017/2018 жылы оның кірісі 5,6 миллион фунтқа дейін төмендеді. Комиссияға келіп түскен өтініштердің саны артты, 2003/2004 жылдары 885 болса, 2017/2018 жылдары 1439-ға жетті. Заңдық көмекті қысқарту және дәлелдерді жарияламау сот қателіктерінің тәуекелін арттырды, сондықтан комиссия бұрынғыдан да қажет. Осыған қарамастан, 2023 жылға қарай CCRC-нің мақсаты – өтінішті алғаннан кейін 12 ай ішінде кем дегенде 85% іс-шараны аяқтау. Бұл мақсат бұрын 36 апта болған, бірақ 2021/2022 жылы бұл мақсатқа сәтті және тұрақты түрде қол жеткізілгендіктен қайта қарастырылды. CCRC-ге байланысты ақталғанға дейін қайтыс болған басқа да адамдар, мысалы Дерек Бентли, өлімнен кейін ақталды. Пошта ісіне қатысты сотталған азамат CCRC жұмысына байланысты "Мен CCRC мен менің бұрынғы әріптестерім үшін жасаған жұмысына ризамын. Егер сіз де осындай жағдайға тап болсаңыз, яғни сіз қате сотталған болсаңыз, олармен байланысуға шақырамын" деді. Оксфорд университетінің әлеуметтік ғылымдар факультеті Барри Джорджтан басқа, 2005 жылы қателікпен депортациядан құтылған заңдық пана іздеушілер мен босқындардың тобы "Қылмыстық істерді қарау комиссиясының арқасында сот қателіктерінен сақталды" деп атап өтті. 2011 жылғы Retrial by TV: The Rise and Fall of Rough Justice атты құжаттық фильмінде, Rough Justice бағдарламасының құрылуына үлес қосқаны үшін мақталып, Жоғарғы сот судьясы Мистер Әділет Свини комиссия "әрине, жүйеге құндылық қосатын кеңейтім, өйткені ол сот қателіктерін анықтау және түзету үшін тәуелсіз, жауапты және үздіксіз қауіпсіздік желісін қамтамасыз етеді" деді. CCRC сияқты органның идеясы ұзақ уақыттан бері JUSTICE ұйымымен жақталып келді, ол Rough Justice үшін шабыт пен қолдау болды. Комиссарлар өздерінің "әрекетсіздік танытқаны" туралы айыптамаларға қарсы шығып, олардың өтініш берушілерді сотқа жіберуге жиі рұқсат бергенін, тіпті олардың кінәлі болуын күдіктенген жағдайда да, бұл туралы бұрынғы комиссар Эван Смит 2011 жылы былай деді: "Комиссияда болған төрт жарым жыл ішінде мен толыққанды түрде кінәсіз деп есептеген екі адамды ғана кездестірдім. Сотқа қайтаруға жіберген барлық басқа да істерде мен тек олардың сот үкімі қауіпсіз емес деп ойладым. Мен жеке өзі кінәлі деп есептеген адамдарды да қайтаруға жібердім". Осыған дейін Бристоль университетінің Әділетсіздік жобасының қолдаушылары CCRC мен апелляциялық сотты "күдіксіздік туралы талаптарды қабылдамау" деп айыптады және олар "қылмыстық қудалаудан зардап шеккендердің кінәсіздігін немесе кінәлі екенін анықтауға тырыспады" деді. 2000 жылдан 2010 жылға дейін CCRC комиссары болған сот қателіктеріне қарсы күрескен белсенді Дэвид Джессел CCRC-нің кінәсіздікке қатысты емес деген мәлімдемелерді "қателік" деп сипаттады.