Саяси партиясыз ашық алғашқы сайлау жүйесі

Кіріспе

Алғашқы сайлаудың түрі

Партиялық емес жалпы алғашқы сайлау – бір уақытта бір сайланған лауазымға барлық кандидаттардың, саяси партиясына қарамастан, бір-бірімен жарысатын алғашқы сайлау. Ал партиялық сайлауларда кандидаттар саяси партиялар бойынша бөлінеді. Партиялық емес жалпы алғашқы сайлау екі кезеңді/қосымша сайлау жүйелерінен (мысалы, Луизианадағыдай, "жанголд праймериздері" деп те аталады) бірнеше жағынан өзгеше. Партиялық емес жалпы алғашқы сайлаудың бірінші кезеңі ресми түрде "алғашқы сайлау" деп аталады, ал екінші кезеңі – "жалпы сайлау". Бірінші кезеңде бір кандидат көпшілік дауыс жинаса да, екінші кезең міндетті түрде өткізілуі керек. Сонымен қатар, бірінші кезеңге дейін кандидаттарды партиялық түрде іріктеуге жеке процедура қарастырылмайды. Саяси партияларға өздерінің ішкі механизмдерін (мысалы, партиялық алғашқы сайлаулар немесе съездер) қолданып, кандидаттар тізімін қысқартуға рұқсат етілмейді. Мүмкін, бір саяси партиядан бірнеше кандидат жалпы сайлауға өтуі мүмкін. Көбінесе жалпы сайлауға екі кандидат өтеді, мұндай жағдайда бұл "ең жақсы екі кандидатты сайлау" деп аталады. Егер жалпы сайлауға екіден астам кандидат іріктелсе, онда бұл "ең жақсы төрт кандидатты сайлау" немесе "ең жақсы бес кандидатты сайлау" деп аталуы мүмкін. Бұл жүйе "жанголд праймериздері" деп те танылады. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жүйе орташа көзқарастарды ұстанатын кандидаттардың сайлану ықтималдығын арттырады, өйткені жеңіске жету үшін екі партиялық жүйеде екі партияның да сайлаушыларына үндеу қажет болуы мүмкін. Дегенмен, барлық алғашқы сайлауларда көпшілік дауыс беру қағидасы қолданылады және дауыстардың бөлінуіне ұшырауы мүмкін: бір партиядан көп кандидат қатысса, сол партияның жеңілу ықтималдығы артады. Калифорния штатындағы алғашқы сайлаулар бойынша жүргізілген зерттеулер орташа көзқарастарды ұстанатын кандидаттардың санының және партиялық емес сайлаушылардың қатысу деңгейінің жоғарыламағанын көрсетті. "Ең жақсы екі кандидатты сайлау" жүйесі Вашингтон және Калифорния штаттарындағы барлық алғашқы сайлауларда, президенттік сайлаулардан басқа қолданылады. Ал Аляска штаты 2022 жылы Аляска штатының жалпы округіндегі арнайы сайлауда балама дауыс беру жүйесін қолдана отырып, "ең жақсы төрт кандидатты сайлау" жүйесін қолдана бастады. Луизиана штатындағы алғашқы сайлау да ұқсас жүйеде өтеді: бірінші кезеңде ең жақсы екі кандидат іріктелсе, екінші кезеңде осы екеуінің арасынан таңдау жасалады. Айырмашылығы, Луизианадағы бірінші сайлау жалпы сайлау болып саналады, ал екіншісі – бірінші кезеңде дауыстардың көп бөлігін ешбір кандидат жинамаған жағдайда өткізілетін қосымша сайлау.

A nonpartisan blanket primary is a primary election in which all candidates for the same elected office run against each other at once, regardless of the political party. Partisan elections are, on the other hand, segregated by political party. Nonpartisan blanket primaries are slightly different from most other elections systems with two rounds/a runoff, also known as "jungle primaries" (such as the Louisiana primary),
in a few ways. The first round of a nonpartisan blanket primary is officially the "primary." Round two is the "general election." Round two must be held, even if one candidate receives a majority in the first round. In addition, there is no separate party nomination process for candidates before the first round. Also, political parties are not allowed to whittle down the field using their internal techniques (such as party primaries or conventions). It is entirely possible that multiple candidates of the same political party advance to the general election. In most cases, two winners advance to the general election, in which case it is also called a top two primary. If more than two candidates are selected for the general election, it may be known as a top four primary or top five primary. It is also known as a jungle primary. This system theoretically elects more moderate candidates, since winning might require appealing to voters of both parties in a two party system. However, all primaries use plurality voting and are susceptible to vote splitting: the more candidates from the same party that run in the primary, the more likely that party is to lose. Research on California's primaries have shown no increase in moderate candidates, and no increase in turnout among nonpartisan voters. The top two system is used for all primaries in Washington and California except presidential primaries, and Alaska began using a top four primary system in the 2022 Alaska's at large congressional district special election using ranked choice voting. The so called Louisiana primary is similar, with a first round to pick the top two candidates and a second round to choose between these two. The difference is that the first election is the general election, whereas the second is a later "runoff" election that is held if no candidate wins more than half of the vote in the first round.

Партияның кандидаты және дауыс беру туралы хабарлама

Партиялық емес жалпы алдын ала сайлау, жалпы алдын ала сайлаудан өзгеше. Олардың ұқсастығы – сайлаушылардың бірінші кезеңде кез келген саяси партиядан үміткерге дауыс бере алуында. Партиялық жалпы алдын ала сайлау шамамен 65 жыл бойы Вашингтонда және қысқа мерзімге Калифорнияда қолданылды. Дегенмен, 2000 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Калифорния Демократиялық партиясы Джонсқа қарсы» ісінде жалпы алдын ала сайлауды конституцияға қайшы деп шешті, себебі ол саяси партияларды олар қолдамаған үміткерлермен байланыстыруға мәжбүр етті. Партиялық емес жалпы алдын ала сайлауда жалпы сайлауға өтетін үміткерлерді анықтауда партиялық басымдық ескерілмейді, осы себепті 2008 жылғы «Вашингтон штатының Гранжы Вашингтон штатының Республикалық партиясына қарсы» шешімінде Жоғарғы Сот оны конституциялық деп тапты. Бас судья Джон Робертс 2008 жылғы шешіммен келісіп, былай деді: «Егер бюллетень мұнда тізімделген үміткерлердің үміткерлер «ұсынып отырмын» деп мәлімдеген партиялардың үміткерлері немесе мүшелері екеніне немесе олармен қандай да бір байланыста екеніне ешқандай ақылға қонымды сайлаушы сенбесе, I-872 алдын ала сайлау жүйесі конституциялық талаптарға сай келуі мүмкін». Партиялық лауазымға үміткерлердің әрқайсысы өзі ұнататын саяси партияны атауға құқылы. Бюллетеньдерде үміткердің таңдауы партияның оны ұсынғанын немесе қолдағанын, немесе партияның үміткерді мақұлдағанын немесе онымен байланыста екенін білдірмейтін ескертулер болуы керек. Кейіннен сотқа шағымдану әрекеттері төменгі сатыдағы соттар тарапынан қабылданбады. 2012 жылдың 1 қазанында АҚШ Жоғарғы Соты Вашингтон Либертариандық партиясы мен Вашингтон штатының Демократиялық партиясының шағымдарын қараудан бас тартты. Вашингтон штатының Республикалық партиясы бұрын апелляциялық процестен бас тарған еді.

Америка Құрама Штаттары

Вашингтон мен Калифорнияда екі жеңімпазды көпшілік дауыспен партиялық емес жалпы алдын ала сайлау жүзеге асырылады. Бұл жоспар Техас және басқа штаттардағы қосымша сайлауларда қолданылады, бірақ алдын ала сайлауларда емес. Сонымен қатар, 1983 жылы Демократиялық партиядан Республикалық партияға ауысқаннан кейін, 5 қаңтарда Демократтық партиядан депутаттығынан кеткен, ал 12 ақпанда өткен қосымша сайлауда өзінің орнына Республикалық партиядан үміткер болып, сәтті жеңіске жеткен бұрынғы АҚШ сенаторы Фил Граммның мысалы бар. Орегон штатында да осыған ұқсас заңды қабылдауға әрекеттер жасалды. Алайда, Орегон Сенаты 2007 жылдың мамырында оны қабылдамады және ол 2008 жылдың қарашасындағы референдумда 65-ші нұсқа ретінде сәтсіз аяқталды. Орегон сайлаушылары 2014 жылдың қарашасында 90-шы нұсқа ретінде оны қайтадан жеңді, бұл ретте бұрынғы Нью-Йорк қаласының мэрі Майкл Блумберг 2,1 миллион доллар, ал бұрынғы Enron атқарушы директоры Джон Д. Арнольд 2,75 миллион доллар көмектеседі. Мэриленд штаты ең үздік екі алдын ала сайлауды қарастырды, оны жаңылысқан түрде ашық алдын ала сайлау деп атады, мысалы, 2019 жылғы 26-шы заң жобасында. FairVote және Common Cause сияқты бірнеше ұйымдар мен тәуелсіз сайлаушылар куәліктер берді, онда Кондорсе жүйелері, пропорционалды өкілдік және бір ауыстырылатын дауыс туралы мәлімдемелер және ең үздік екінің орнына ең үздік үш немесе одан да көп алдын ала сайлау сайлаушыларға жеткілікті таңдау мүмкіндігін бермейтіні туралы алаңдаушылықтар айтылды. Флорида сайлаушылары 2020 жылы ең үздік екі алдын ала сайлауды қабылдауға бағытталған түзетуді қабылдамады.

Аляска

2020 жылы Аляскадағы сайлауда сайлаушылар 2-шараны бекітті, ол партиялық іріктеулерді бір жалпы, партиялық емес іріктеумен, яғни ең көп дауыс алған төрттік іріктеумен алмастырады. Ең көп дауыс алған 4 кандидат бас сайлауға өтеді, онда басылымды дауыс беру жүйесі қолданылады. Бұл жүйе президенттік сайлаудан басқа барлық штаттық және федералдық сайлауларда қолданылатын болады.

Калифорния

Калифорнияның жалпы бастауыш жүйесі 2000 жылы «Калифорния Демократиялық партиясы Джонсқа қарсы» ісінде конституциялық емес деп танылды. Ол саяси партияларды өздері мақұлдамаған кандидаттармен байланысуға міндеттеді. Содан кейін 2004 жылы Калифорнияға партиялық емес жалпы бастауыш жүйені енгізуге бағытталған 62-ұсыныс, дауыс берушілердің 46% дауысымен қабылданбады. Бірақ, 2010 жылдың маусым айында 53,7% дауыспен шамамен бірдей заң жобасы – 14-ұсыныс қабылданды. 14-ұсынысқа сәйкес, Калифорниядағы штаттық және конгресске кандидаттар, партиялық бағыттарына қарамастан, партиялық емес жалпы бастауышқа қатысады. Алайда, кандидат өзі тіркелген партияның бюллетеніндегі басты партияны таңдауы тиіс. Маусым айындағы бастауыш сайлаудан кейін ең көп дауыс жинаған екі кандидат қарашадағы жалпы сайлауға өтеді. Бұл президенттік бастауыш сайлауға, жергілікті органдарға немесе судьялар мен мемлекеттік білім беру министрі сияқты партиялық емес лауазымдарға қатысты емес. Калифорнияның мемлекеттік хатшысы қазір бұл жүйені «Ең үздік екі кандидат» деп атайды.

Федералды сайлау

2012 жылғы жалпы сайлау Калифорнияда 14-қадаммен бекітілген бейтарап алдын ала сайлау жүйесін қолданған алғашқы арнайы емес сайлау болды. Осының нәтижесінде сегіз конгресс округінде бір партиядан екі кандидатқа жалпы сайлау өтті: 15-ші, 30-шы, 35-ші, 40-шы, 43-ші және 44-ші округтерде екі демократ, ал 8-ші және 31-ші округтерде екі республикашыл. 2014 жылғы жалпы сайлауда сегіз конгресс округінде бір партиядан екі кандидатқа жалпы сайлау өтті: 17-ші, 19-шы, 34-ші, 35-ші, 40-шы және 44-ші округтерде екі демократ, ал 4-ші және 25-ші округтерде екі республикашыл. 2016 жылғы жалпы сайлауда АҚШ Сенаты сайлауында екі демократ өзара жарысты, ал жеті конгресс округінде екі демократ өзара жарысты: 17-ші, 29-шы, 32-ші, 34-ші, 37-ші, 44-ші және 46-шы округтер. Екі республикашылдың өзара жарысқан сайлауы болған жоқ.

Калифорнияның 15-ші конгресс округі, 2012

15-ші округ Шығыс шығанағында орналасқан және Хейвард пен Ливермор қалаларын қамтиды. 1973 жылдан бері 13-ші округтің және оның бұрынғы округтердің өкілі болған демократ Пит Старк, алғашқы сайлауда жеңіске жеткеніне қарамастан, жалпы сайлауда әріптесі, демократ Эрик Суолвеллге қайта сайлану үшін басықетіп жеңілді.

Вашингтон (штат)

Калифорния мен Аляскамен бірге Вашингтонда әр сайлаушыға әр лауазымға кез келген партияның кандидаттарын таңдауға мүмкіндік беретін ашық алғашқы сайлау жүйесі болды. Мұндай жүйені АҚШ Жоғарғы Соты «Калифорния Демократиялық партиясы Джонсқа қарсы» (2000) ісінде конституциялық емес деп таныды, өйткені ол саяси партияларды өздерінің қалауынша кандидаттарды қолдауға мәжбүр етті. 2008 жылдың 18 наурызында АҚШ Жоғарғы Соты «Вашингтон штатының Гренджі Вашингтон штатының Республикалық партиясына қарсы» ісінде Вашингтонның 872 бастамасы конституциялық деп шешті. Бұл ашық алғашқы сайлаудан өзгеше, ол партиялық тиесілікті ресми түрде ескермейді, бірақ кандидаттарға өздерінің партиялық бағытын білдіруге рұқсат береді. Алайда, сот шағымдағы негізгі мәселелерді қарастырмас бұрын қосымша дәлелдер күтуді жөн көрді және істі төменгі соттарға қайтарды. Бұл федералдық, штаттық және жергілікті сайлауларға қатысты, бірақ президенттік сайлауларға қатысты емес. Вашингтонда сайлаушылардың партиялық тіркелуі жоқ, және кандидаттар өздерін белгілі бір ірі немесе ұсақ партиямен байланыстыруға міндетті емес. Кандидаттар өздері ұнататын партияны сайлау бюллетенінде 16 таңбаға дейін сипаттауға құқылы. Кейбір кандидаттар Демократиялық партия немесе Республикалық партия сияқты белгілі бір ірі партияға басымдық беретінін көрсетеді, ал басқалары бюллетеньді «Жаңа салықтарға қарсы партия» немесе «Лосось йога партиясы» сияқты хабарлама жіберу үшін пайдаланады. Бұл «басымдық» болғандықтан, партия мүшелігін жариялау емес, кандидаттар партияның келісімінсіз партиялық тиесілігін білдіре алады немесе белгілі бір партия үшін баламалы терминдерді қолдана алады. 2008 жылы губернаторлыққа кандидат Дино Росси «GOP партиясы» деп басымдық білдірді, бірақ ол танымал республикашыл.

Вашингтонның 4-конгресс округі, 2014 жыл

4-аудан – Орталық Вашингтондағы көптеген округтерді қамтитын, негізінен ауылдық және Три-Сити және Якима аймақтарымен үлкен аудан. 1995 жылдан бері 4-ауданды өкілдік еткен республикашыл Док Хейстингс зейнеткерлікке шықты. Басымдық дауыс берудің нәтижесінде жеңіске жеткен екі кандидат – Рон Пол қолдаған «Шай партиясының» өкілі Клинт Дидье және Кристин Грегуар мен Джей Инсли басқарған Вашингтон штатының Ауыл шаруашылығы департаментінің бұрынғы директоры, сондай-ақ бұрынғы штаттық депутат Дэн Ньюхаус болды. Ұсынылған сайлауда Ньюхаус тартысты бәсекеде жеңіске жетті.

Талдау

Бұл мақсат – көпшілік партияның бірнеше үміткеріне екінші турға өтуге мүмкіндік беру болғамен, сыншылар бұл азшылық партияда да орын алуы мүмкін екенін атап өтеді. Азшылық партия аз үміткер тіркесе, дауыс бөлшектенбегендіктен, олар да екінші турға өтуі мүмкін. Партиялық емес жалпы сайлауда екі үміткері бар және халық қолдауының 41% ғана бар партия, сайлаушылар өздерінің партиясы үшін үміткерлер арасында дауыстарын тең бөліп берсе, үш үміткері бар және 59% халық қолдауы бар партияны жеңе алады. Мысалы, Вашингтон штатында 2016 жылы өткен мемлекеттік қазынашы лауазымына арналған алғашқы сайлауда демократтар көпшілік дауыс жинады, бірақ жалпы сайлауға өте алмады:

Үміткер | Партия | Дауыс | Нәтиже
------- | -------- | -------- | --------
Дуэйн Дэвидсон | Республикалық | 322,374 (25.09%) | Екінші турға өтті
Майкл Уэйт | Республикалық | 299,766 (23.33%) | Екінші турға өтті
Марко Лиас | Демократиялық | 261,633 (20.36%) | Жеңілді
Джон Пол Комерфорд | Демократиялық | 230,904 (17.97%) | Жеңілді
Алек Фискен | Демократиялық | 170,117 (13.24%) | Жеңілді

Саяси ғылым профессоры Тодд Донован 2012 жылы «Калифорния саясаты және саясат» журналында «Ең үздік екі алғашқы сайлау: Калифорния Вашингтоннан не үйрене алады?» деген мақала жариялады. Донован «Ең үздік екі» идеясын қолдаған жалғыз сарапшы куәгер болды және «Ең үздік екі» жүйесіне қарсы соттағы шағымда оның пікірі қолдау тапты. Оның ғылыми еңбегінде: «Вашингтон штаты заң шығарушы органының партиялық құрылымы жаңа алғашқы сайлау жүйесінен өзгеше әсер көрмеген». Донован мынадай қорытынды жасады: «Барлық нәтижелердің жиынтығы партиялық алғашқы сайлауда сайланған заң шығарушы органнан ерекшеленбейтін және басқаша жұмыс істемейтін заң шығарушы органға әкелмеді». Вашингтонда үлкен партиялар бастапқыда партиялық заң шығарушы және округтік әкімшілік лауазымдарға партиялық мақұлдаудың баламалы тәсілін қолданды. Бұл партияның бір ресми үміткерінің алғашқы сайлауға қатысатынын қамтамасыз ететін еді, бұл партия ішіндегі дауыс бөлшектенуінің қаупін азайтуға бағытталған. Алайда, заң мүдделік топтардың, саяси әрекет комитеттерінің, саяси партиялардың, еңбек одақтарының, редакциялық алқалардың немесе басқа да жеке ұйымдардың кандидатураларын немесе мақұлдауларын бюллетеньге басып шығаруға рұқсат бермейді. Партиялық бағытты көрсету, партиялық тиесіліктен өзгеше, үміткерлердің өз бейімділіктерін бұрмалауына немесе сайлаушыларды шатастыруына мүмкіндік береді. 2008 жылы Вашингтон губернаторының үміткері партиялық бағытын «G.O.P.» деп көрсеткен, «Республикалық» емес. Халық арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, халықтың 25% екі терминнің бірдей мағынаны білдіретінін білмеген. Калифорния штатында 2012 жылы өткен «джунгли» праймериздері туралы қосымша зерттеулер «джунгли» праймериздерінің көптеген сайлаушылардың қарсы партияға дауыс беруіне әкелмейтінін көрсетті. Көптеген сайлаушылар стратегиялық себептермен қарсы партияға дауыс берді. Сонымен қатар, бір партиядан ең жоғары екі үміткердің болуы екінші турда сайлаушылардың қатысуын төмендетуі мүмкін екендігіне қатысты дәлелдер бар. Саяси поляризацияны азайту тұрғысынан, бұл дұрыс емес сияқты. Қарсы партияға дауыс берудің жетіспеуіне байланысты, көпшілік партияның радикалды үміткері екінші партияның орташа үміткерін жеңіп алуы мүмкін. Жүйенің мақсаты көпшілік партиядан орташа үміткерді іріктеу болғамен, егер орташа үміткер болмаса, орташа үміткер танымал болмаса немесе сайлаушылар қай үміткердің орташарақ екеніне сенімді болмаса, бұл орындалмайды.

Political science professor Todd Donovan published an article in 2012 for the California Journal of Politics & Policy called "The Top Two Primary: What Can California Learn from Washington?" Donovan was the only expert witness in favor of the top two idea, for the as applied court challenge of Top Two. His academic paper states, "The partisan structure of Washington's legislature appears unaltered by the new primary system." Donovan concluded, "The aggregate of all this did not add up to a legislature that looked different or functioned differently from the legislature elected under a partisan primary." In Washington, major parties originally used an alternate process of party endorsement for partisan legislative and county administrative positions. This would ensure that one official party candidate will be in the primary, theoretically reducing the risk of intra party vote splits. However, the law does not allow nominations or endorsements by interest groups, political action committees, political parties, labor unions, editorial boards, or other private organizations to be printed on the ballot. The indication of party preference as opposed to party affiliation opens the door for candidates to misrepresent their leanings or otherwise confuse voters. In 2008, a Washington gubernatorial candidate indicated party preference as "G. O. P." instead of Republican. A public poll found that 25% of the public did not know that the two terms mean the same thing. Further research on California's 2012 jungle primaries suggests that a jungle primary does not tend to lead to large amounts of crossover votes. Most voters who crossed over did so for strategic reasons. Furthermore, there is evidence that having the top two candidates from the same party could lead to a drop in voter participation in the second round. With regards to reducing political polarization, this does not seem to hold true. Due to lack of crossover votes, an extreme candidate from the majority party can still win over a moderate from the other party. Though the intention of the system is to get a moderate from the majority party, this will not happen if there is no moderate, if the moderate lacks name recognition, or if voters are unsure of which candidate is more moderate.