Кіріспе

Жойылып кеткен динозаврлар туысы

Jeholornis (мағынасы "Jehol құсы") – шамамен 122 және 120 миллион жыл бұрын Қытайда ерте креда кезеңінде өмір сүрген авиальдық динозаврлар туысы. Jeholornis қазбалары алғаш рет Қытайдың Хэбэй провинциясындағы Цзюфотанг формациясында (бұрынғы Рехе провинциясында, сондай-ақ Jehol деп аталғандықтан осылай аталды) табылды, ал қосымша үлгілер ескі Исиан формациясынан табылған. Jeholornis ұзын құйрықтары және аздаған кішкентай тістері болды, олардың денесі шамамен түркияның мөлшерімен тең болды, бұл оларды соңғы креда кезеңіне дейін белгілі ең ірі авиальдық динозаврлардың қатарына қосты. Олардың рационында цикада, гинкго және осыған ұқсас өсімдіктердің тұқымдары болды.

Сипаттама

Jeholornis салыстырмалы түрде ірі, базальді авиалан болған, ересектердің ұзындығы 75 см-ге дейін жететін, ал салмағы шамамен 2,27–9,1 кг (5–20 фунт) аралығында болған. Олардың бас сүйектері қысқа және биік, Epidexipteryx сияқты базальді паравиандарға және Incisivosaurus сияқты ерте овираптозаврларға ұқсас. Төменгі жақтары қысқа, жуан және төмен қарай иілген, бұл тұқымдарды жеуге бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін.

Қауырсын

Қанаттың қауырсын іздері тек екі мысалда ғана анықталды, LPM 0193 (J. prima) және (SDM 20090109.1 (J. palmapenis). Бірінші мысал ұшу қауырсындарының асимметриялық (демек, қазіргі ұшатын құстардағыдай аэродинамикалық) болғанын және 21 сантиметрге дейін жететінін, алқа мен қолының жалпы ұзындығынан артық екенін көрсетеді.

Жіктеу

Jeholornis кем дегенде үш түрді қамтиды: типтік түр, Jeholornis prima (ол табылған қазбалар жиынтығының Jehol тобына және құйрығының ерекше пішініне сілтеме жасай аталған) және екі аталған түр, 2012 жылы Jingmai O'Connor және әріптестері сипаттаған Jeholornis palmapenis және 2014 жылы Ulysse Lefèvre және әріптестері сипаттаған Jeholornis curvipes. J. palmapenis атауы құйрық қауырсындарының ерекше орналасуын көрсететін «алпамыша құйрық» деп аударылады. Чжоу мен Чжан бұл топтар үшін филогенетикалық анықтамалар бермеді, бірақ 2020 жылы Ван және әріптестері топологиялық анықтама берді, онда Jeholornithiformes «Je. prima-ны қамтитын, бірақ қазіргі құстарды қоспағандағы ең кең таралған клада» деп анықталды. Барлығы жеті түр ресми түрде сипатталған. Типтік үлгі Пекин қаласындағы Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтының қорында сақталады. Ол IVPP V13274 ретінмен тіркелген және 2002 жылы Nature журналында жарияланды. Екінші үлгі Ляонин провинциялық палеонтология музейінде сақталады және LPM 0193 ретінмен тіркелген. 2002 жылы «The Geological Bulletin of China» журналында жаңа түр ретінде, Shenzhouraptor sinensis деп жарияланды, бірақ Jeholornis prima-ның кіші синонимі болуы мүмкін. 2014 жылы жетінші үлгі, YFGP yb2 сипатталды және үшінші түрдің типтік үлгісі болды, J. curvipes. Алайда, 2014 жылы жасалған филогенетикалық талдау оның Jeholornis-ке қарағанда қысқа құйрықты avialan-дарға (Pygostylia) жақын болуы мүмкін екенін көрсетті. Shenzhouraptor Ji және әріптестерінің 2002 жылғы шілде айындағы «Қытай геологиялық бюллетені» журналындағы мақаласында, Jeholornis сипатталғанмен бірдей айда жарияланды. Shenzhouraptor-ды Jeholornis-тен ажырататын екі диагностикалық белгісі оның кішігірім мөлшері және тістерінің болмауы еді, бұл жасына және сақталу жағдайына байланысты болуы мүмкін. Басқа маңызды айырмашылық - құйрық омыртқаларының саны, бірақ 2003 жылы Чжоу мен Чжан бұл үлгіде бірнеше проксимальді құйрық омыртқаларының жоқ екенін көрсетті. Көптеген ғалымдар Jeholornis және Shenzhouraptor бір түрдің үлгілері деген қорытындыға келді. Алайда, екі атау да бірнеше күннің арасында жарияланды және қай атау ресми деп есептелуі керек деген дау туды. Jeholornis туралы мақала 2002 жылдың 25 шілдесінде жарияланды, бірақ ай сайын шығатын журналда жарияланған түрдің ресми атауында нақты дата көрсетілмеген. 2006 жылы Чжоу мен Чжан ICZN ай сайынғы журналдарға қарағанда осы журналдарға басымдық беретінін атап өтті және осы себепті Jeholornis-тің Shenzhouraptor-дан басымдығын дәлелдеді.

Диета

Jeholornis prima түрінің қазбасында егіннің ішінде диаметрі 8-10 мм шамасында 50-ден астам дөңгелек тұқым сақталған. Тұқымдар Carpolithes туысына жатады, сондықтан олардың қандай өсімдіктердің нақты тегін білдіретіні белгісіз. 2022 жылы Оксфорд университеті (Англия) мен Линьи университеті жүргізген зерттеу Jeholornis prima құсының жеміс жеуге бейімделген ең ерте белгілі құс екенін көрсетті. Бұл қасиет шамамен 135 миллион жыл бұрын өсімдіктер жаңа жеміс түрлерін дамыта бастаған кезде пайда болған болуы мүмкін. Кейбір құстар, мысалы Jeholornis, жемістерді жеу қабілетін дамытты және шамамен 120 миллион жыл бұрын бірлесіп эволюциялық қарым-қатынас пайда болды. Зерттеу барысында олар Jeholornis құсының тұқымдарды ғана емес, бүкіл жемісті жегенін анықтады. Ол бұрын сындырылмаған тұқымдарды шығарып, өсімдіктің таралуына және көбірек жеміс беретін өсімдіктерге айналуына көмектесетін, Jeholornis үшін қосымша тамақ көзіне айналатын еді.

Ұшу және тұрақтандыру қабілеті

Жолордның иық белдіктері жақсы дамыған және Археоптерикстен гөрі ұшу қабілеті жоғары болған болуы мүмкін. Жолордтың ұшу аппараты пішіні мен функциясы жағынан Конфуцийорниске өте ұқсас болды, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын, ал қолы қысқа әрі берік болды. Дегенмен, басқа базальды (орнитоторака емес) авиаландар мен терапод динозаврлары сияқты, Жолордтың иық сүйектері арқасының үстіне емес, денесінің қабырғаларына қарай бағытталған. Бұл иық белдігінің төмен орналасқанын білдіреді, ал 2006 жылғы Фил Сентердің зерттеуіне сәйкес, иықтың динозаврларға тән қозғалысын ғана жасауына мүмкіндік берген. Археоптерикс, Конфуцийорнис және Жолорд сияқты алғашқы авиаландар шын мәніндегі қанат қағу үшін қолдарын тік көтере алмаған, бірақ жартылай қуатты сырғанау немесе парашютпен секіру мүмкін болған. Жолордтың тырнақтарының қисықтығын зерттеу оның қонбақтап, ағаштарда тіршілік еткенін және уақытының көп бөлігін ағаштарда өткізгенін көрсетеді.