Пероз I: Сасанид әулетінің шаһы және оның тұсындағы соғыстар мен ашаршылық

Кіріспе

V ғасырдағы Сасани империясы Иран шахы Перроз I – 459 жылдан 484 жылға дейін Иранның Сасани патшаларының патшасы (шаханшаһ). Ездегерд II-нің ұлы, ол ағасы және биліктегі патша Хормизд III-нің билігін даулап, екі жылдық күрестен кейін тақты басып алды. Оның билеуі соғыстар мен ашаршылықпен белгіленді. Билігінің басында ол батыста Кавказ Албаниясындағы көтерілісті сәтті басып, шығыста кидариттерді жойды. Сасани билігін Тохаристанға қысқа мерзімге кеңейтіп, Балхта өзінің суреті бар алтын монеталар шығарды. Сонымен қатар, Иран жеті жылдық ашаршылыққа ұшырады. Көп ұзамай ол кидариттердің бұрынғы қолдаушылары – хефталиттермен қақтығысты, олар бұрын оның таққа отыруына көмектескен болуы мүмкін. Ол хефталиттер тарапынан екі рет жеңіліп, тұтқынға алынды және жақында бағындырған жерлерін жоғалтты. 482 жылы Армения мен Иберияның батыс провинцияларында Вахан Мамиконян мен Вахтанг I басқаратын көтерілістер басталды. Перроз сол жердегі тәртіпсіздікті басуға үлкермей, 484 жылы Хорасанның шығыс аймағындағы Сасанидің маңызды қалалары – Нишапур, Герат және Марвты басып алған хефталиттермен үшінші соғыста жеңіліп қаза тапты. Сасани билігі әлсірегендігін пайдаланып, незак ғұндары Забулистан аймағын басып алды. Перроз Һиндстанның Синд аймағында ерекше алтын монеталар соққан соңғы шаханшаһ болды, бұл аймақтың сол кезде жоғалғанын көрсетеді. Зор атеист болғанымен, Перроз жаңа құрылған христиан діні – несториандыққа қолдау көрсетті және өлімінен аз бұрын оны Иран шіркеуінің ресми доктринасы деп жариялады. Перроздың хефталиттерге қарсы соғыстары заманауи және қазіргі тарихшылар арасында «ақылсыздық» деп сипатталды. Оның жеңілісі мен өлімі саяси, әлеуметтік және діни дүрбелең кезеңіне әкелді. Империя өзінің ең төменгі шегіне жетті; шаханшаһ енді хефталиттердің қарауында болды және оларға салық төлеуге мәжбүр болды, ал аристократия мен дін қызметкерлері елге үлкен ықпал мен билік жүргізіп, патша тағайындаушылар рөлінде әрекет ете алды. Магнаттар, әсіресе Сухра мен Шапур Михран, Перроздың інісі Баласты жаңа шаханшаһ етіп сайлады. Тәртіп Перроздың ұлы Кавад I тұсында қайта орнатылды, ол империяны реформалап, хефталиттерді жеңіп, Хорасанды қайта бағындырды. 560 жылы Перроздың немересі Хосров I оның құрметін өтеді, ол Бірінші түркі қағанатымен бірлесіп хефталиттерді жойды.

5th century Sasanian Empire shah of Iran

Peroz I was the Sasanian King of Kings (shahanshah) of Iran from 459 to 484. A son of Yazdegerd II , he disputed the rule of his elder brother and incumbent king Hormizd III , eventually seizing the throne after a two year struggle. His reign was marked by war and famine. Early in his reign, he successfully quelled a rebellion in Caucasian Albania in the west, and put an end to the Kidarites in the east, briefly expanding Sasanian rule into Tokharistan, where he issued gold coins with his likeness at Balkh. Simultaneously, Iran was suffering from a seven year famine. He soon clashed with the former subjects of the Kidarites, the Hephthalites, who possibly had previously helped him to gain his throne. He was defeated and captured twice by the Hephthalites and lost his recently acquired possessions. In 482, revolts broke out in the western provinces of Armenia and Iberia, led by Vahan Mamikonian and Vakhtang I respectively. Before Peroz could quell the unrest there, he was defeated and killed in his third war with the Hephthalites in 484, who seized the main Sasanian cities of the eastern region of Khorasan−Nishapur, Herat and Marw. Taking advantage of the weakened Sasanian authority in the east, the Nezak Huns subsequently seized the region of Zabulistan. Peroz was the last shahanshah to mint unique gold coins in the Indian region of Sindh, which indicates that the region was lost around the same period. Albeit a devout Zoroastrian, Peroz supported the newly established Christian sect of Nestorianism, and just before his death, it was declared the official doctrine of the Iranian church. Peroz's wars against the Hephthalites have been described as "foolhardy" in both contemporary and modern historiography. His defeat and death introduced a period of political, social and religious tumult. The empire reached its lowest ebb; the shahanshah was now a client of the Hephthalites and was compelled to pay tribute, while the nobility and clergy exerted great influence and authority over the nation, being able to act as king makers. The magnates—most notably Sukhra and Shapur Mihran—elected Peroz's brother, Balash, as the new shahanshah. Order would first be restored under Peroz's son Kavad I , who reformed the empire and defeated the Hephthalites, reconquering Khorasan. By 560, Peroz had been avenged by his grandson Khosrow I , who in collaboration with the First Turkic Khaganate, destroyed the Hephthalites.

Атауы

"Пероз" – орта парсы тілінен шыққан, "жеңісқанат" деген мағынаны білдіретін есім. Парфян тілінде Pērōž деп кездеседі, ал жаңа парсы тілінде Pīrūz (арабшаланған түрі: Fīrūz) деп аталады. Грек тілінде "Пероз" (Περόζης) деп транслитерацияланады. Грузин тіліне Pˊerozh/Pˊeroz есімі екі рет енгізілді: орта иран тілі (парфян/орта парсы) және жаңа парсы тілі арқылы. Армян тіліндегі "Пероз" (Պերոզ) жазуы орта парсы тіліндегі түпнұсқамен толық сәйкес келеді. "Пероз" есімі Сасанид әулетінің мүшелері тарапынан 3 ғасырда-ақ қолданысқа түскен, атап айтқанда Кушано-Сасанид билеушісі Пероз I Кушаншах қолданған.

Билікке көтерілу

457 жылы Пероздың әкесі Яздегерд II қайтыс болғанда, ол мұрагерді тағайындамаған және оның орнына – ортағасырлық тарихшы әл-Таалибиге сәйкес – бұл міндетті элита мен жетекші марзбандарға (маргрэвтерге) сеніп тапсырған. Ұзақ өтпей азаматтық соғыс басталды; Яздегерд II-нің үлкен ұлы Хормизд III Солтүстік Ирандағы Рей қаласында өзін патша деп жариялады, ал Пероз империяның солтүстік-шығыс бөлігіне қашып, таққа ие болу үшін әскер жинауға кірісті. Ағаларының анасы, патшайым Денаг, империяның астанасы Ктесифоннан уақытша регент ретінде билік жүргізді. Шығыс деректеріне сәйкес, Пероз Хормиздге қарағанда таққа лайықтырақ еді, оны «әділ емес» деп сипаттаған. Тек анонимді «Кодекс Спрингер 30» дерек көзі Хормиздты «батыл және жақсы» деп сипаттайды, ал Перозды «дін ілімінде білімді» дейді. Екі бауыр да көршілес шығыс аймақтағы Тохаристан/Бактрияның күштерінің қолдауын алуға тырысты. Бұл аймақты сол кезде кедарлықтар және олардың бірқатар жергілікті қарауындағылар, мысалы, хепталиттер бақылап отырды. Бактрия тілінде (Тохаристан тілі) сақталған үш замандас хатқа сәйкес, Роб қаласының (Кабул мен Балх арасында) жергілікті билеушісі Кирдир Варахранға «Хормизд арқылы даңқты» және «Перозға адал» деген құрметті атақтар берілген, бұл оның екі бауырдың да тарапына адал болғанын көрсетеді. Қазіргі заманғы армян тарихшылары Элише мен Ғазар Парпецидің айтуынша, Перозды Иранның жеті ұлы үйінің бірі – Михран әулеті қолдаған, ал кейінірек парсы деректері Пероздың хепталиттерге қашып, олардың көмегін сұрағанын хабарлайды. Алайда, қазіргі тарихшылар бұл нұсқаны «аңызға толы» және «шамадан тыс қиялдауға берілген» деп бағалайды. Қазіргі заманғы тарихшылар Парванех Пуршариати, Шапур Шахбази және Майкл Боннер армян нұсқасын жоғары бағалайды, соңғысы парсы есебінің де қандай да бір шынайылықты қамтитындығын айтады, Пероз Михрандықтар арқылы хепталиттерден көмек алған. Элише мен Ғазар Пероздың Хормиздке қарсы күресі туралы екі түрлі мәлімет береді. Біріншісі бойынша, Перозға Михрандық ұстазы Рахам Михран көмектесті, ол 459 жылы Хормиздты тұтқынға алып, өлімге кесті, содан кейін Перозды шаханшах деп жариялады. Ғазар да осыған ұқсас мәлімет береді, тек Михранның аты Аштад Михран деп аталады, ол Пероздың ұстазы емес, асырап алған әкесі болған.

When Peroz's father Yazdegerd II died in 457, he had reportedly not designed a successor and instead—according to the medieval historian al Tha'alibi—entrusted the task to the elite and the leading marzbans (margraves). Civil war soon followed; Yazdegerd II's eldest son Hormizd III declared himself king at the city of Ray in northern Iran, while Peroz fled to the northeastern part of the empire and began raising an army in order to claim the throne for himself. The brothers' mother, queen Denag, temporarily ruled as regent of the empire from its capital, Ctesiphon. According to eastern sources, Peroz was more worthy for the throne than Hormizd, who they refer to as "unfair". Only the anonymous source known as the Codex Sprenger 30 describes Hormizd as the "braver and better", while describing Peroz as "more learned in religion". Both brothers seemingly attempted to gain the support of the powers of the neighbouring eastern region of Tokharistan/Bactria in their struggle. The region was then controlled by the Kidarites, along with some of their local vassals, such as the Hephthalites. According to three contemporary letters in the Bactrian language (the language of Tokharistan), the local ruler of the city of Rob (between Kabul and Balkh) Kirdir Warahran, is given the honorific titles of "glorious through Hormizd" and "true to Peroz", which seemingly indicates that he shifted his allegiance between the two brothers. According to the contemporary Armenian historians Elishe and Ghazar Parpetsi, Peroz was notably supported by the House of Mihran, one of the Seven Great Houses of Iran, while later Persian sources instead report that Peroz fled to the Hephthalites and enlisted their help. This version, however, has been called "legendary" and "somewhat fanciful" by modern historians. The modern historians Parvaneh Pourshariati, Shapur Shahbazi and Michael Bonner prefer the Armenian version, with the latter suggesting that the Persian account may yield some authenticity, with Peroz enlisting Hephthalite aid through the Mihranids. Elishe and Ghazar give two slightly different accounts of Peroz's struggle against Hormizd. According to the former, Peroz was aided by his Mihranid tutor Raham Mihran, who in 459 captured and executed Hormizd, and then crowned Peroz as shahanshah. The same account is given by Ghazar, with the exception that the Mihranid is named Ashtad Mihran, and was not the tutor, but rather foster father of Peroz.

Кавказдық Албаниядағы көтеріліс және ашаршылық

Пероз бен Хормизд III арасындағы династиялық күрес кезінде Кавказ Албаниясының Арсакид патшасы Вахе II жағдайдың тұрақсыздығынан пайдаланып, тәуелсіздік жариялады. Ол ғұндарға Дербент қаласына кіруге рұқсат берді және олардың көмегімен иран әскеріне шабуыл жасады. Пероз ғұндарға Дариал қақпасы арқылы өтуге рұқсат берді, содан кейін олар Албанияны тонады. Екі патша келісімге келді: Вахе II Пероздың әпкесі – анасы мен қызын Перозға қайтарып береді, ал ол әкесінен мұра ретінде алған 1000 отбасын алады. Вахе II 462 жылы тақтан бас тарды, Албания 485 жылға дейін патшасыз қалды, содан кейін Пероздың інісі және мұрагері Балаш Вахаган III-ті таққа отырғызды. Пероз сондай-ақ 451 жылғы армян көтерілісінен кейін әкесі түрмеге қамаған армян аристократтарының бір бөлігін босатты. Алдыңғы жылы (461) Иран ауыр құрғақшылыққа ұшырады, бұл 467 жылға дейін жалғасқан кең ауқымды ашаршылыққа әкелді.

Византия империясымен қарым-қатынастар

Перроздың билігінің басында Иран мен Византия арасындағы шиеленіс күшейе бастады. 460-шы жылдардың ортасында византиялықтар өздерінің генералы Ардабурийдің иран сарайымен жасырын хат алмасып, Перузды византиялықтарға шабуыл жасауға үндегенін, сондай-ақ әскери қолдау және, болжамды түрде, барлау ақпаратын ұсынғанын анықтады. Ардабурийдің хаттары ұсталып, византия императоры Лео I-ге тапсырылды, ол оны қызметтен шеттетуге және Константинополь астанасына шақыруға бұйрық берді. Ардабурийдің тағдыры белгісіз. Лео ирандықтардың бұл әрекетіне жауап ретінде олармен шекарасын нығайтты, оның ішінде Сириядағы Каллиник қаласын бекітті. 387 жылғы византия-иран бейбіт шартынан бері екі империя да Кавказды солтүстік далалардан келген көшпелі шабуылдардан қорғауда ынтымақтастық етуге міндеттенді. Ирандықтар бұл міндеттің басты бөлігін өздеріне алды, ал византиялықтар белгілі бір уақыт аралығында алтыннан шамамен үлес қосты. Византиялықтар бұл төлемді өзара қорғанысқа жасалған үлес деп қарастырды, бірақ ирандықтар оны Византияның Иранға тәуелді екенін көрсететін құрмет деп санады. Иранның Ардабуриймен жасаған келісіміне жауап ретінде Лео төлемдерді тоқтатты. Бірнеше келіссөз жүргізілгеніне қарамастан, мәселе шешілмеді. Византиялықтар сондай-ақ 363 жылғы шарт бойынша Иранға берілген Нисибис қаласын қайтаруды талап етті. 474 жылы византия императоры Зенон билікке келгенге дейін шиеленіс күшейе берді. Ол Иранға төлемдерді қайта бастады және Перузды хефталиттердің тұтқындығынан босатып алды. Дегенмен, 480-ші жылдардың басында соғысқа жақын қалып келді, себебі Сасанилердің кейбір тәуелділері екі жылдық құрғақшылықтан зардап шеккендіктен византиялық территорияға шабуыл жасады. Шекарада орналасқан ирандық генерал Қардаг Накораган тайлық шабуылшыларды тез арада басып тастады және византиялықтармен бейбітшілік орнатты.

Early in Peroz's reign, tensions began to rise between Iran and Byzantium. In the mid 460s, the Byzantines discovered that their general Ardaburius had been secretly corresponding with the Iranian court, urging Peroz to attack the Byzantines, with the promise of military support and presumably also intelligence. Ardaburius's letters were intercepted and given to Byzantine emperor Leo I , who had him removed from office and summoned to the capital, Constantinople. Ardaburius's fate is not known. Leo responded to the Iranian activity by reinforcing his borders with them, which included the fortification of Callinicum in Syria. Since the Byzantine–Iranian peace treaty of 387, both empires had agreed that they were obligated to cooperate in the defense of the Caucasus against nomadic attacks from the northern steppes. The Iranians took the major role in this, while the Byzantines contributed roughly of gold at irregular intervals. The Byzantines saw this payment as a contribution to their mutual defense, but the Iranians saw it as tribute which established Byzantium as a subordinate of Iran. Since the foundation of the Sasanian Empire, its rulers had demonstrated the sovereignty and power of their realm through collection of tribute, particularly from the Byzantines. Retaliating for Iran's plot with Ardaburius, Leo stopped the payments. Repeated negotiations failed to resolve the issue. The Byzantines also appealed for the return of the city of Nisibis, which had been ceded to Iran as part of a treaty in 363. Tensions continued to increase until the accession of the Byzantine emperor Zeno in 474, who resumed payment to Iran and also ransomed Peroz from captivity by the Hephthalites. Regardless, war almost erupted in the early 480s, when some Tayy clients of the Sasanians made incursions into Byzantine territory due to suffering from a two year drought. The Iranian general Qardag Nakoragan, who was stationed at the frontier, quickly pacificed the Tayy raiders and ensured peace with the Byzantines.

Кидариттермен соғыс

Шапур II билегеннен бастап, Иран шығыста "Иран ғұндары" деп аталатын көшпелі шабуылшылармен күресуге мәжбүр болды. Олар Шапур II және оның Кушано-Сасани тұтқындарынан Тохаристан мен Гандараны, ал соңында Шапур III-тен Кабулды тартып алды. Археологиялық, нумизматикалық және сигиллографиялық деректер гунндардың Сасанилермен салыстырылатын мәдениетке ие болғанын көрсетеді. Олар Сасани империясының монеталарын үлгі етіп алып, сияқты Ирандық императорлық символиканы және титулдарын тез қабылдады. Заманауи тарихшы Ричард Пэйн былай дейді: "Ирандық деректердегі жойқын ксионандардан немесе римдік тарихшылардың қарақшы варварларынан өзгеше, Ираннан кейінгі Орталық Азиядағы ғұн патшалықтары қалаларға негізделген, салық жинаған, идеологиялық жаңашылдық мемлекеттер болды, ал патшалардың патшалары оларды құлату үшін күшті күреске түсті". 451 жылы Армениядағы көтерілістен кейін армян атты әскерінің жоғалуы Сасанилердің шығыс жауларын бақылауда ұстау әрекеттерін әлсіретті. Сасанилердің күш-жігері 5 ғасырдың басында Кидариттердің араласуымен бұзылды, олар Яздегерд I, Бахрам V және/немесе Яздегерд II-ді оларға салық төлеуге мәжбүр етті. Бұл Иран қазынасына қиындық тудырмаса да, намыстың ісі болды. Яздегерд II ақырында салық төлеуден бас тартты, бұл Кидариттердің 464 жылы Перозға қарсы соғыс жариялауына себеп болды. Пероздың соғысуға жеткілікті күші болмады, сондықтан ол Византия империясынан қаржылық көмек сұрады, бірақ олар бас тартты. Одан кейін ол Кидариттердің патшасы Кунхаспен бейбітшілікке келісіп, оған қарындасын әйел ретінде ұсынды, бірақ орнына төмен статустағы әйелді жіберді. Біраз уақыттан кейін Кунхас Пероздың алдауын біліп, оны алдап, әскерін күшейту үшін әскери сарапшыларды жіберуді сұрады. 300 әскери сарапшы Балағамға (болжам бойынша Балх) Кунхас сарайына келгенде, олар өлтірілді немесе мүсіндері бұзылды және Пероздың жалған келісіміне байланысты хабармен Иранға қайтарылды. Осы кезде Пероз Гефталиттермен және басқа да ғұндармен, мысалы, шығыс Тохаристанның Кадаг билеушісі Мехамамен одақтасты. Олардың көмегімен ол 466 жылы Кидариттерді жеңіп, Тохаристанды қысқа мерзімге Сасанилердің бақылауына алды және Балхта алтын монеталар шығарды. Алтын монетаның стилі негізінен Кидариттердің монеталарына негізделген, ал монетада Пероз екінші тәжін киген күйі бейнеленген. Монетадағы жазу оның аты мен титулын бактрий тілінде көрсетті. Келесі жылы (467) Иран елшілігі Константинопольге сапар шегіп, Кидариттерге қарсы жеңіс туралы хабарлады. 468 жылы Қытайдың Солтүстік Вэй династиясына жіберілген Иран елшілігі де осылай болған болуы мүмкін. Кидариттер Гандарада және, мүмкін, Согдияда билік етуді жалғастырды. Ақырында оларды Гандарадағы Алхандар, ал Согдиядағы Гефталиттер басып алды. Бактрий жылнамаларында айтылғандай, Мехама кейіннен "патшалардың патшасы Пероздың атақты және гүлденген губернаторы" лауазымына көтерілді. Алайда, Тохаристанда билік бос орын пайда болды, бұл Мехамаға автономияға ие болуға немесе тіпті тәуелсіздікке қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Since the reign of Shapur II , Iran had to deal with nomadic invaders in the east known as "Iranian Huns" and made up of Hephthalites, Kidarites, Chionites and Alkhans. They seized Tokharistan and Gandhara from Shapur II and his Kushano Sasanian clients, and eventually Kabul from Shapur III Archaeological, numismatic, and sigillographic evidence demonstrates that the Huns ruled a realm just as refined as that of the Sasanians. They swiftly adopted Iranian imperial symbolism and titulature, such as imitating Sasanian imperial coinage. The modern historian Richard Payne states: "Far from the destructive xyonan of the Iranian accounts or the marauding barbarians of the Roman historians, the Hun kingdoms of post Iranian Central Asia were city based, tax raising, ideologically innovative states the kings of kings found themselves hard pressed to unseat." The loss of the Armenian cavalry contingent after the revolt of Armenia in 451 weakened Sasanian efforts to keep their eastern enemies in check. The Sasanian efforts were disrupted in the early 5th century by the Kidarites, who forced Yazdegerd I , Bahram V , and/or Yazdegerd II to pay them tribute. Although this did not trouble the Iranian treasury, it was nevertheless humiliating. Yazdegerd II eventually refused to pay tribute, which would later be used as a justification for the war that the Kidarites declared against Peroz in 464. Peroz lacked enough manpower to fight, and therefore asked for financial aid from the Byzantine Empire, which declined. He then offered peace to the king of the Kidarites, Kunkhas, and offered his sister in marriage, but sent a woman of low status instead. After some time Kunkhas found about Peroz's deception, and in turn attempted to trick him, by requesting him to send military experts to strengthen his army. When a group of 300 military experts arrived at the court of Kunkhas at Balaam (possibly Balkh), they were either killed or disfigured and sent back to Iran, with the information that Kunkhas did this due to Peroz's false treaty. Around this time, Peroz allied himself with the Hephthalites and other Huns, such as Mehama, the ruler of Kadag in eastern Tokharistan. With their help, he finally vanquished the Kidarites in 466, and brought Tokharistan briefly under Sasanian control, issuing gold coins at Balkh. The style of the gold coin was largely based on the Kidarite coins, and displayed Peroz wearing his second crown. The legend of the coin displayed his name and title in Bactrian. The following year (467), an Iranian embassy journeyed to Constantinople, where the victory over the Kidarites was announced. An Iranian embassy sent to the Chinese Northern Wei dynasty in 468 may have done the same. The Kidarites continued to rule in Gandhara, and possibly Sogdia. They were eventually conquered by the Alkhans in Gandhara, and by the Hephthalites in Sogdia. According to Bactrian chronicles, Mehama was subsequently promoted to the position of "governor of the famous and prosperous king of kings Peroz". However, a power vacuum followed in Tokharistan, which allowed Mehama to gain autonomy, or possibly even independence.

Хефталиттермен бірінші және екінші соғыс

Пероздың гефталиттермен соғысы туралы екі заманауи дереккөз хабарлайды – византиялық тарихшы Прокопийдің есебі және Сириялық мәтін, Псевдо Иошуа Стилиттің шығармасы. Дегенмен, екі дереккөз де қателерге және жіберілген мәліметтерге толы. Псевдо Иошуаның сөзіне қарағанда, Пероз гефталиттермен үш рет соғысқан, бірақ олар туралы аз ғана айтады. Прокопийдің баяндамасы, егжей-тегжейлі болғанымен, тек екі соғысқа тоқталады. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар ол үш рет гефталиттермен соғысқанын жақтайды. Кидариттердің құлауынан кейін, олардың бұрынғы бағыныштылары – Шығыс Тохаристанға орналасқан гефталиттер, биліктегі бос орынды пайдаланып, Тохаристанның барлық аймағына билігін кеңейтті. Олардың астанасы, ең болжамдысы, Шығыс Тохаристанның Қундуз қаласының жанында орналасқан, ортағасырлық ғалым әл-Бируни оны Вар Вализ деп атаған. Гефталит патшасы көбінесе Ахшунуар деп аталады, ирантанушы Ходадад Резаханидің пікірінше, бұл атау гефталит патшалары қолданған титул болған, ортағасырлық Орталық Азиядағы Ихшид және Афшин сияқты басқа титулдарға ұқсас. Гефталиттердің таралуын тоқтату үшін Пероз 474 жылы оларға шабуыл жасады, бірақ Гурган шекарасына жақын тұтқынға алынды. Зенон оны босатып, Сасанидтер мен гефталиттер арасындағы жақсы қарым-қатынасты қалпына келтіруге көмектесті. Прокопийдің мәлімдемесіне сәйкес, Ахшунуар Перозды босату үшін оның алдында бас иіп құрмет көрсетуін талап еткен. Діни басшыларының кеңесімен Пероз таңертең Ахшунуармен кездесіп, оған сәжде ететіндей болды, бірақ іс жүзінде күн шығысы алдында, яғни күн құдайы Митраға сәжде етті. 470-ші жылдардың соңында немесе 480-ші жылдардың басында Пероз екінші жорықты бастады, ол оның жеңілісімен және тағы да тұтқынға алынуымен аяқталды. Ол күміс драхмадан отыз түйе жүкті төлеуге уәде берді, бірақ тек жиырмасын ғана төлей алды. Қалғанын жинап ала алмағандықтан, 482 жылы ең кіші ұлы Кавадты осы қарызды төлегенге дейін гефталиттер сарайына кепіл ретінде жіберді. Пэйн былай деп жазады: «Бұл сомалар кейінгі антикалық дипломатиялық жәрдемақылармен немесе мемлекеттік кірістермен салыстырғанда шамалы болды. Бірақ Иран сарайынан гунндарға сыйлық жеткізіп бара жатқан керуен туралы хабарлар Иран мен Жерорта теңізі аймақтарында, тіпті Галлиядағы Сидоний Аполлинариске дейін тарады». Осыдан кейін Ахшунуар қанатты, үш айлы тәж киген өзінің монеталарын соқты, бұл Пероздың үшінші тәжі еді, гефталит патшасы өзін Иранның заңды билеушісі деп санағанын көрсетеді. Пероз өзінің халқынан он түйе күміс жинау үшін салымын енгізіп, үшінші жорықты бастамас бұрын Кавадты босатуды қамтамасыз етті.

Peroz's war with the Hephthalites is reported by two contemporary sources—the account of the Byzantine historian Procopius and the Syriac text of Pseudo Joshua the Stylite. However, both sources are marred by errors and oversights. According to Pseudo Joshua, Peroz fought three wars with the Hephthalites, but he only briefly mentions them. Procopius' report, although detailed, has only two wars. Many modern historians agree that he fought the Hephthalites three times. With the fall of the Kidarites, their former subjects–the Hephthalites, who were based in eastern Tokharistan–took advantage of the power vacuum, extending their rule over all of Tokharistan. Their capital was most likely near the city of Kunduz in eastern Tokharistan, which the medieval scholar al Biruni calls War Waliz. The Hephthalite king is often given the name of Akhshunwar, which according to the Iranologist Khodadad Rezakhani was probably a title used by the Hephthalite kings, similar to other contemporary Central Asian titles such as Ikhshid and Afshin. In order to halt the Hephthalite expansion, Peroz attacked them in 474, but was ambushed and captured near the border of Gurgan. He was ransomed by Zeno, who helped him restore good relations between the Sasanians and the Hephthalites. According to Procopius, Akhshunwar demanded that Peroz prostrate before him in exchange for his release. Following the advice of his priests, Peroz met Akhshunwar at dawn and pretended to prostrate before him, while in reality he was doing it before the rising sun, i. e. Mithra, the sun god. In the late 470s or early 480s, Peroz launched a second campaign, which ended in his defeat and capture once more; he offered to pay thirty mule packs of silver drachms in ransom, but could only pay twenty. Unable to raise the rest, he sent his youngest son, Kavad, to the Hephthalite court in 482 as a hostage until this balance was paid. Payne notes that "The sums involved were modest in comparison with late antique diplomatic subsidies or state revenues. But rumors of a caravan delivering tribute from the Iranian court to the Huns spread across the Iran and the Mediterranean worlds, as far as Sidonius Apollinaris in Gaul." After this, Akhshunwar minted coins of himself wearing a winged, triple crescent crown, which was the third crown of Peroz, indicating that the Hephthalite king considered himself to be the legitimate ruler of Iran. Peroz imposed a poll tax on his subjects to raise the ten mule packs of silver, and secured the release of Kavad before he mounted his third campaign.

Армения мен Ибериядағы көтерілістер

Кавказдық Албаниядан басқа, Кавказдағы екі тағы бір ирандық провинция – Армения мен Иберия да зороастрийлік Сасанидтер билігіне наразылық білдірді. Арменияда Яздегерд II-нің христиандық аристократияны бюрократияға интеграциялау саясаты, оларды зороастризмге көшуге мәжбүрлеуі, 451 жылы әрмен әскери басшысы Вардан Мамиконян бастаған кең ауқымды көтеріліске әкелді. Сасанидтер Аварайр шайқасында көтерілісшілерді жеңгенімен, көтерілістің салдары сезіліп, жағдай шиеленісе берді. Осы уақытта Перуз Иберияда Гугарк аймағының билеушісі Варскенді жақсы көрді. Гугарк Михранидтерінің өкілі Варскен христиан болып дүниеге келді, бірақ 470 жылы иран сарайына барғанда зороастризмге көшіп, христиандық Иберия монархиясына адал болуын Сасанид империясына ауыстырды. Оның адалдығы үшін оған Албанияның вице-корольдігі және Перуздың қызы сыйланды. Иранға деген қолдауын білдіре отырып, ол отбасын, тіпті әйелі Шушаникті (Варданның қызы) зороастризмге көндіруге тырысты, оны соңында өлтірді, осылайша оны шейіт етті. Варскеннің саясаты Иберия патшасы Вахтанг I-ге ұнамады, ол оны өлтіріп, 482 жылы Иранға қарсы көтерілді. Сол кезде әрмендер Варданның жүйсі Вахан Мамиконян басшылығымен көтеріліске шықты. Сол жылы Арменияның марзбаны Адур Гушнасп Вахан әскерлерінен жеңіліп, қаза тапты. Перуз Карен әулетінен шыққан Зармихр Хазарвукст басқаруымен әскерді Арменияға, ал Сасанид әулеті Михран басқарған тағы бір әскерді Иберияға жіберді. Жазда Михранның ұлы Шапур Михран басқарған әскер Акесгада армян-иберия әскерін жеңіп, Сахак II Багратуни мен Ваханның бауыры Васакты өлтірді, ал Вахтанг Византия бақылауындағы Лазикаға қашты. Шапур Михранның Ибериядағы әскерге басшылық етуі Перуздың әкесі Михранды өзінің ефталиттерге қарсы соғысына шақыруын көрсетеді. Вахан қалған әскерімен Тайк тауларына қайтып, партизандық соғыс жүргізді. Шапур Михран Арменияда Сасанидтер билігін қалпына келтірді, бірақ Ктесифонға шақырылды, нәтижесінде Вахан Арменияның астанасы Двинге қайта бақылау орнатты, онда ол бекінді. 483 жылы Двинге қоршау салып, ирандық күштер Зармихр Хазарвукст басшылығымен келді. Сан жағынан кем болған Вахан ирандықтарға күтпеген шабуыл жасап, Маку маңындағы Нерсеапате шайқасында жеңіске жетті. Вахан тағы да Византия шекарасына жақын тауларға қашып кетті. Ол ирандықтар оны қуалап, шабуыл жасамайды деп үміттенді, Византиямен қақтығысқа түспеу үшін. Алайда, түнгі жорыштан кейін Зармихр Хазарвукст әрмен лагеріне шабуыл жасап, бірнеше ханшайымдарды тұтқындады. Вахан мен оның көптеген әскерлері тауларға қайта шегінді. Соғыстың барысын өзгерткен күтпеген оқиға болды: 484 жылы Перуздың ефталиттермен соғыста қаза табуы ирандық әскердің Армениядан кетуіне себеп болды. Перуздың інісі және мұрагері Балаш Ваханмен бейбіт келісімге келді және оны [[Хазарбет (министр)]] етіп тағайындады, кейіннен Арменияның марзбаны қызметіне көтерді. Вахтанг та Иберияда билігін қайта орнатты.

Besides Caucasian Albania, the two other Iranian provinces in the Caucasus—Armenia and Iberia—were also dissatisfied with Zoroastrian Sasanian rule. In Armenia, Yazdegerd II's policy of integrating the Christian nobility into the bureaucracy by forcing them to convert to Zoroastrianism had resulted in a large scale rebellion in 451, led by the Armenian military leader Vardan Mamikonian. Although the Sasanians defeated the rebels at the Battle of Avarayr, the impact of the rebellion was still felt, and tensions continued to grow. Meanwhile, in Iberia, Peroz had favoured Varsken, the viceroy (bidaxsh) of the Armeno Iberian frontier region of Gugark. A member of the Mihranids of Gugark, Varsken was born a Christian, but when he travelled to the Iranian court in 470, he converted to Zoroastrianism and shifted his allegiance from the Christian Iberian monarchy to the Sasanian Empire. As a reward for his conversion, he was given the viceroyalty of Albania and a daughter of Peroz in marriage. Espousing his pro Iranian position, he attempted to force his family to convert to Zoroastrianism, including his first wife Shushanik (a daughter of Vardan), whom he eventually killed, which made her a martyr. Varsken's policies were unacceptable to the Iberian king Vakhtang I , who had him killed and then revolted against Iran in 482. Almost simultaneously, the Armenians rebelled under the leadership of Vahan Mamikonian, a nephew of Vardan. In the same year, the marzban of Armenia, Adhur Gushnasp was defeated and killed by Vahan's forces, who installed Sahak II Bagratuni as the new marzban. Peroz sent an army under Zarmihr Hazarwuxt of the House of Karen to Armenia, while another army led by the Sasanian general Mihran, of the Mihranid family, was sent to Iberia. During the summer, an army led by Shapur Mihran, the son of Mihran, inflicted a defeat on a combined Armenian Iberian army at Akesga, resulting in the death of Sahak II Bagratuni and Vahan's brother Vasak, while Vakhtang fled to Byzantine controlled Lazica. The role of Shapur Mihran in command of the army in Iberia implies that Peroz may have recalled his father, Mihran, to participate in his Hephthalite war. Vahan retreated with the rest of his forces to the mountains in Tayk, from where they engaged in guerrilla warfare. Shapur Mihran restored Sasanian rule in Armenia, but was summoned to the court in Ctesiphon, resulting in Vahan regaining control of over the Armenian capital of Dvin, where he fortified himself. In 483, Iranian reinforcements arrived under Zarmihr Hazarwuxt, who laid siege to Dvin. Heavily outnumbered, Vahan mounted a surprise attack on the Iranians, defeating them at the Battle of Nerseapate, near Maku. Vahan retreated to the mountains once more, close to the Byzantine border. He hoped that the Iranians would not pursue and attack him there, in order to avoid risking a conflict with the Byzantines. However, after a night march, Zarmihr Hazarwuxt attacked the Armenian camp and managed to capture several princesses. Vahan and most of his men withdrew further into the mountains. An unexpected turn of events changed the tide of the war: Peroz's death in 484 during his war with the Hephthalites caused the Iranian army to withdraw from Armenia. Peroz's brother and successor, Balash, made peace with Vahan, and appointed him as [[Hazarbed (minister) and later as marzban of Armenia. Peace was likewise made in Iberia, where Vakhtang was able to resume his rule.

Үшінші соғыста Хефталиттермен және өлім

Аристократия мен дін қызметкерлерінің кеңесіне қарамастан, Пероз Гурган қаласында Хефталиттерге қарсы үшінші жорыққа дайындалды. Газар өз әскерлерінің жорыққа қарсылығын айта келіп, ирандық күштердің Хефталиттермен кездесу перспективасынан көтеріліске дейін әлсірегенін мәлімдеді. Пероз өзінің бауыры Баласты империяны басқаруға тағайындап, 484 жылы зор әскермен Хефталиттерге қарсы жорықты бастады. Ахшунуар Пероздың жорығы туралы естіген соң, өзінің орынбасарын мына хабармен жіберді: "Біз сізбен жазбаша, мөрмен келісім жасадық және маған қарсы соғыс жасамауға уәде бердіңіз. Екі тараптың да жаушыл ниетпен кесіп өтпеуі тиіс ортақ шекараны белгіледік." Пероздың атасы Бахрам V Окс өзенінің жанында шекара белгісі ретінде тұрғызған мұнараны Пероз бұзды. Бұл оқиғаны Динавари (896 жылы қайтыс болған) және әл-Табари (923 жылы қайтыс болған) екеуі де баяндады. Соңғысы Пероздың мұнараны елу піл мен үш жүз адамға байлап, әскерлерінің алдынан сүйреп өткенін, ал өзі мұнараның артынан келіп, атасының бейбітшілік шартын бұзбағанын көрсеткенін айтты. Ахшунуар Перозбен тікелей шайқасқа түскімдегендіктен, шайқас алаңына үлкен ор қазып, оны бұталар мен кеспе ағаштармен жасырып, күштерін оның артына орналастырды. Ахшунуардың әскеріне шабуыл жасаған Пероз бен оның әскері орға құлап, қаза тапты. Ирандықтар олардың денелерін таба алмады. Қаза тапқан ирандықтардың арасында Пероздың төрт ұлы немесе бауырлары сияқты көптеген көрнекті аристократтар болды. Шайқас орны белгісіз; қазіргі заманғы тарихшы Клаус Шипманның сөзіне қарағанда, ол бүгінгі Ауғанстанда, мүмкін Балх маңында болған. Псевдо Иошуа Перозды жаушыл көзқараспен бейнелейді, Пероз ордан қашып құтыла алған болуы мүмкін, бірақ кейін таудың жарығында аштықтан немесе орман ішінде жабайы жануарлар өлтіріп жеген болуы мүмкін деп болжайды.

Салдары

Шығыс аймақтағы негізгі Сасанид қалалары – Хорасан-Нишапур, Герат және Мару қазір Хефталиттер билігінде болды. Перроздың сүйіктілері, оның ішінде қызы Перроздухт пен дін қызметкерлері Ахшунуарға тұтқынға түсті. Перроздухт Ахшунуарға үйленді, одан қыз туды, кейін ол Перроздың ұлы Кавад I-ге үйленді. Перроздың жеңілісінен кейін, шегініп келе жатқан әскерді қууға тыйым салатын заң шығарылды деп айтылады. Оның Хефталиттерге қарсы соғыстары заманауи және қазіргі тарихшылар еңбегінде «ақылсыздық» деп сипатталған. Оның жеңілісі мен өлімі саяси, әлеуметтік және діни дауылдар кезеңін бастады. Империя өзінің ең төменгі шегіне жетті: шахшах енді Хефталиттердің қарауында болды және оларға салық төлеуге міндетті болды; ал ақсүйектер мен дінбасылар елге үлкен ықпал мен билік жүргізіп, патша тағайындаушылар рөлінде әрекет ете алды. Пайнның сөзіне сүйенсек, «Сасанидтер тарихындағы ешбір оқиға [Иран империясының] мақтанышын осылай анық түсірмеді, ал замандастары патшалар патшасының ақымақтығына таң қалды». Сасанидтердің шығыста әлсіреуін пайдаланып, Незак ғұндары Забулистан аймағын басып алды. Перроз Һиндстанның Синд аймағында ерекше алтын монеталар соққан соңғы шахшах болды, бұл аймақтың сол кезде жоғалғанын көрсетеді. Ирандық саяхатшы Сухра жылдам жаңа әскер жинап, Хефталиттердің одан әрі табысқа жетуіне кедергі келтірді. Карен әулетінен шыққан Сухраның отбасы мифологиялық кейіпкерлер Карен мен Тустан тарағанын мәлімдеді, олар Иранның патшасы Новзарды Турандық Афрасиаб өлтіргеннен кейін құтқарып қалды, бұл жағдайды Пейн «Пероздың өліміне тым ұқсас» деп атады. Ирантанушы Эхсан Яршатердің пікірінше, ортағасырлық парсы дастаны «Шахнаме» («Патшалар кітабы») -нда сипатталған кейбір иран-туран шайқастары Пероз бен оның ізбасарларының Хефталиттерге қарсы соғыстарына негізделген. Перроздың інісі Баласты Ирандық саяхатшылар, әсіресе Сухра мен Шапур Михран шахшах етіп сайлады. Кавад I тұсында тәртіп орнатылды, ол империяны реформалады және Хорасанды қайта басып алып, Хефталиттерді жеңді. Перроздың немересі Хосров I оның өлімінен кек алды, ол Бірінші түркі қағандығымен бірлесіп, 560 жылы Хефталиттерді жойды. Баһрам I-ден бастап Сасанид патшалары негізінен Иранның оңтүстігіндегі Гундешапурда тұрды, себебі оның Иран жотасы мен Месопотамия жазығының арасындағы ыңғайлы орны болды. Тигр мен Евфрат өзендерінің су тасқынына байланысты шахшахтың резиденциясы Пероз тұсында Ктесифонға көшірілді.

The main Sasanian cities of the eastern region of Khorasan−Nishapur, Herat and Marw were now under Hephthalite rule. Peroz's retinue, including his daughter Perozdukht and his priests, were captured by Akhshunwar. Perozdukht was married to Akhshunwar, and bore him a daughter, who would later marry Peroz's son Kavad I Due to Peroz's defeat, a law was allegedly made that forbade pursuit of a withdrawing army. His wars against the Hephthalites have been described as "foolhardy" in both contemporary and modern historiography. His defeat and death introduced a period of political, social and religious tumult. The empire reached its lowest ebb: the shahanshah was now a client of the Hephthalites and was compelled to pay tribute; while the nobility and clergy exerted great influence and authority over the nation, being able to act as king makers. According to Payne, "No other event in the history of the Sasanian dynasty so clearly vitiated the pretensions of [the Iranian Empire], and contemporaries were aghast at the foolhardiness of the king of kings." Taking advantage of the weakened Sasanian authority in the east, the Nezak Huns seized the region of Zabulistan. Peroz was the last shahanshah to mint unique gold coins in the Indian region of Sindh, which indicates that the region was lost around the same period. The Iranian magnate Sukhra quickly raised a new army and prevented the Hephthalites from achieving further success. A member of the House of Karen, Sukhra's family claimed descent from the mythological heroes Karen and Tus, who had saved Iran after its king Nowzar had been killed by the Turanian Afrasiab, which Payne calls "in circumstances too similar to those of Peroz's death for the resemblance to be coincidental." According to the Iranologist Ehsan Yarshater, some of the Iranian–Turanian battles that are described in the medieval Persian epic Shahnameh ('The Book of Kings') were seemingly based on the Hephthalite wars of Peroz and his successors. Peroz's brother, Balash, was elected as shahanshah by the Iranian magnates, most notably Sukhra and Shapur Mihran. Order was restored under Kavad I, who reformed the empire and defeated the Hephthalites, reconquering Khorasan. Peroz was avenged by his grandson Khosrow I , who in collaboration with the First Turkic Khaganate destroyed the Hephthalites in 560. Since Bahram I , the Sasanian monarchs had primarily resided in Gundeshapur in southern Iran, due to its convenient position between the Iranian plateau and the Mesopotamian plain. Due to the increasing importance of the Tigris Euphrates floodplains, the main residence of the shahanshah was moved to Ctesiphon after Peroz.

Дін саясаты

Перроз, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризмді ұстанды. Әл-Табаридің айтуынша, Пероз «әділ билік пен мақтауға лайық мінез-құлық көрсетті және сондай-ақ ізгіленді», Шипманның пікірінше, бұл оның зороастризм дінінің басшыларының талаптарына бойын билеуі мүмкін екенін көрсетеді. Пероз тұсында Зурванизм ағымы зороастризмнің ішінде қабылданбады, бірақ ол өзінің министрі (вузург фрамадары) ретінде Зурванит Михр Нарсехті сақтап қалды. Пероз кезінде иран күнтізбесі реформаланды; Жаңа жыл (Норуз) және Фравардин айының қосымша күндері Адур айына көшірілді. Пероз әкесінен өзгеше, Кавказ албаниялықтары мен армян халқын зороастризмге көндіруге тырыспады. Бірақ, Пероз билігінде христиандар мен яһудилерге қарсы қуғын-сүргін болғаны туралы хабарлар тарады. Яһудилердің мәліметтері бойынша, қуғын-сүргіннің себебі ирандықтардың діншілдігі болса, ирандықтар яһудилерді зороастризм дінінің қызметкерлерін қорлағандықтан айыптайды. Қазіргі заманғы тарихшы Якоб Нойснер ирандықтардың мәліметтерінде де шындық болуы мүмкін екенін айтады, яһудилердің осы әрекеттері екінші ғибадатхананың қиратылуынан кейін 400 жыл өткен соң келетін Мәсіхті күтулерімен байланысты болуы мүмкін (рабилер бұл оқиғаны 68 жылға, яғни 468 жылға жатқызады). Ол сондай-ақ, яһудилер Мәсіх келгенде елдің яһуди мемлекетіне айналатынына үміттенген болуы мүмкін екенін қосты. Қазіргі заманғы тарихшы Эберхард Сауэрдің пікірінше, Сасанид патшалары тек қана саяси мақсаттары үшін басқа діндерді қуғынға түсірген. Пероз ирандық христиан шіркеуінің ресми доктринасы ретінде несториандық христиан ағымын қолдады. 484 жылы, Пероз қайтыс болғанға дейін, Гундешапурда кеңес өтті, онда несториандық шіркеудің ресми доктринасы деп жарияланды.

Құрылыс жобалары

Пероз көптеген қалалар құрғаны үшін танымал. «Албан елінің тарихы» бойынша, Пероз өзінің вассалы, Кавказ албаниясының патшасы Вахе II-ге «Пероз қаласы» немесе «Гүлденген Пероз» деген мағына беретін Перозпат қаласын салуды бұйырған. Дегенмен, бұл күмәнді, себебі Пероз Вахе II-нің 460-шы жылдардың ортасындағы көтерілісін басып тастағаннан кейін Кавказ Албаниясы Корольдігін жойған болатын. Қала, көрінеу, Кавказ Албаниясындағы биліктегі әулетті қуғаннан кейін Пероздың өзі салған. Оның орналасқан жері қауіпсіз болғандықтан, ол ирандық марзбандардың жаңа резиденциясына айналды. Пероз сондай-ақ Адурбадағанда Шахрам Перозды (Ардабил); Райға жақын Рам Перозды; ал Гурган мен Дербент арасында Роушан Перозды құрды. Ибериядағы Болниси Сиони базиликасы – ондағы Сасанидтердің күшейіп келе жатқан ықпалының куәсі. Ол 478/479 жылдары елдің оңтүстік бөлігінде, Гугарк Михранидтерінің жергілікті бақылауына өткен жерде салынды. Базиликаның иконографиясы ирандық ерекшеліктерді көрсетсе, оның ежелгі грузин тілінде жазылған жазуында Пероз туралы айтылады:

Базилика Пероздың тапсырысымен салынбаған болса да, Болниси Сиониді салғандар Сасанидтердің сарайлық құрылыстарынан шабыттанған болуы мүмкін. Пероздың билеу кезеңі Горганның Ұлы қабырғасының аяқталуының соңғы мүмкін мерзімін көрсетеді, оның құрылысы 4-ші ғасырдың соңында басталған. Кейін қабырғаға қосымша бекіністер салынды, мүмкін, Кавад I мен Хосров I билік еткен кезде. Каспий теңізінен Пишкамарға дейін созылған қабырға сол кездегі ең ірі құрылыс болды және ежелгі және орта ғасырлардағы әскери инфрақұрылымға жасалған ең ірі ирандық инвестиция еді.

Ақша және императорлық идеология

Пероздың монеталарында сасанидтердің дәстүрлі титулы шаханшах ("Патшалардың патшасы") қалдырылмаған, тек "кей Пероз" ("Патша Пероз") аталымының екі аспектісі ғана бейнеленген. Пероздың бір мөрі дәстүрлі титулдың әлі де қолданылғанын көрсетеді, бұл монеталар сасанид монархтарының толық ресми титулатурасын нақты көрсетпейтінін білдіреді. Пероздың әкесі Яздегерд II бірінші рет қолданған мифологиялық каяниялық атау [[Кей (тақ)]]-дің пайда болуы сасанид империясының саяси көзқарасының өзгеруіне байланысты. Алғаш батысқа бағытталған империя, енді шығысқа бет бұрды. Бұл өзгерістер Яздегерд I мен Бахрам V тұсында басталып, Пероз I мен оның әкесі тұсында ең жоғары деңгейге жетті. Бұл өзгерістің себебі шығыс шекарасындағы тайпалардың агрессиясы болуы мүмкін. Хунн тайпаларына қарсы соғыс ирандық каяниялық билеушілер мен олардың турандық жауы арасындағы мифтік бәсекелестікті оятқан болуы мүмкін, бұл "Жас Авеста" кітабында көрсетілген. Иран мен оның шығыс жауы арасындағы осы қақтығыс турандықтарға қарсы соғыста иран мифтік патшалары қолданған "кей" аталымын қабылдауға әкелген болуы мүмкін. Осы кезеңде сасанидтер аңыздар мен эпостық мәтіндерді жинаған болуы мүмкін, соның ішінде иран батыр патшасы Ферейдун (Ортаңғы парсы тілінде Фредон) туралы аңыз, ол өз патшалығын үш ұлына бөліп берді: үлкен ұлы Салм батыс империясын, Римді алды; екінші ұлы Тур шығыс империясын, Туранды алды; ал кіші ұлы Ирадж империяның орталық бөлігі, Иранды алды. Сасанидтер каяниялықтардың аңыздарынан әсер алып, өздерін Ферейдун мен Ираджтың мұрагерлері деп санаған болуы мүмкін. Сондықтан сасанидтер "кей" аталымын қабылдап, осы аймақтарға құқықтарын жариялаған болуы мүмкін. Пероз монеталарында үш түрлі тәж бейнеленген. Біріншісі – діңгек, ортасында тік тік тісті ою-өрнегі бар тәж және алдыңғы жағында жарты айы бар корымбос. Екінші тәж біріншісіне ұқсас, бірақ тік тік тісті ою-өрнегі тәждің артқы жағына дейін созылған. Үшінші тәжге екі қанат қосылған, бұл жеңіс құдайы Веретрагнаға сілтеме. Пероз бен Шапур II – алтын монеталарды тұрақты түрде соққан жалғыз екі сасанид монархы. Австриялық тарихшы және нумизмат Николаус Шиндель алтын монеталар көбінесе күнделікті өмірде қолданылмағанын, оның орнына шаханшахтың жоғары дәрежелі ирандық магнаттарына сыйлық ретінде берілгенін, әсіресе мерекелер кезінде берілгенін айтқан.

On Peroz's coinage the traditional Sasanian titulature of shahanshah ("King of Kings") is omitted, and only the two aspects of kay Pērōz ("King Peroz") are displayed. One of Peroz's seals demonstrates that the traditional titulature was still used, which indicates that coins do not with certainty display the full formal titulature of the Sasanian monarchs. The use of the mythological Kayanian title of [[Kay (title), first used by Peroz's father Yazdegerd II, was due to a shift in the political perspective of the Sasanian Empire. Originally disposed towards the west, this now changed to the east. This shift, which had already started under Yazdegerd I and Bahram V, reached its zenith under Peroz I and his father. It may have been triggered by the aggression of the tribes on the eastern frontier. The war against the Hunnic tribes may have awakened the mythical rivalry existing between the Iranian Kayanian rulers and their Turanian enemies, which is demonstrated in the Younger Avesta. This conflict between Iran and its eastern enemies may have resulted in the adoption of the title of kay, used by the Iranian mythical kings in their war against the Turanians in the east. It is probable that it was during this period that legendary and epic texts were collected by the Sasanians, including the legend of the Iranian hero king Fereydun (Frēdōn in Middle Persian), who divided his kingdom between his three sons: his eldest son Salm received the empire of the west, Rome; the second eldest Tur received the empire of the east, Turan; and the youngest, Iraj, received the heartland of the empire, Iran. Influenced by these tales of the Kayanians, the Sasanians may have believed themselves to be the heirs of the Fereydun and Iraj, and so possibly considered both the Byzantine domains in west and the eastern domains of the Hephthalites as belonging to Iran. The Sasanians may therefore have been symbolically asserting their rights over these lands by assuming the title of kay. Peroz depicted himself with three different crowns on his coins. The first consists of a diadem, a crown with crenellations in the middle, and the korymbos, with a moon crescent at the front. The second crown is similar to the first, with the exception that crenellations have been extended to the back of the cap. On the third crown, two wings are added, which is a reference to Verethragna, the god of victory. Peroz and Shapur II were the only two Sasanian monarchs to regularly mint gold coins. The Austrian historian and numismatist Nikolaus Schindel has suggested that gold coins were generally not used in daily lives, but instead used as a form of donation given to high ranking Iranian magnates by the shahanshah, seemingly during festivities.

Парсы әдебиетінде

Перроз 13 ғасырлық ирандық тарихшы Ибн Исфандияр баяндаған аңызға толы романтикалық оқиғаның бір бөлігі болып табылады. Оқиға Пероздың ғашық болған әдемі әйел туралы армандауымен басталады. Содан кейін Перроз өзінің жақын досы және Михран әулетінен шыққан Михрфурузды оны табуға жібереді. Михрфуруз сол әйелді табады және оның Михранид әскербасы Аштад Михранның қызы екенін анықтайды. Пероз оған үйленеді және оның тілегі бойынша Табаристан жерінде Амол қаласын салады.

Ежелгі шығармалар

Газар Парпетси, Армения тарихы. Прокопий, Соғыстар тарихы.