Кіріспе
YHWH құдай есімінің дауыстылауы, Ехоба сөзінің латыншасы (/dʒ//ɪ/'/h//oʊ//v//ə/) – еврей тіліндегі Yəhōwā, тетраграмматонның (YHWH) бір дауыстылуы, еврей Киелі кітабында/Ескі өсиетте Израиль Құдайының жеке аты. Яһуди дінінде тетраграмматон יהוה Құдайдың жеті есімінің бірі саналады, ал христиан дінінде Құдай есімінің бір түрі. Ғалымдардың пікірінше, Тораның (б.з.д. 6 ғасыр) түзету кезеңінде тетраграмматонның тарихи дауыстылуы Яхве болғанға ұқсайды. Бұл тарихи дауыстылу жоғалды, себебі екінші храмдық иудаизмде, б.з.д. 3-2 ғасырларда тетраграмматонды айтудан қашынылып, оның орнына «Адонай» («Менің Раббым») қолданыла бастады. Масореттер Адонайдың еврей дауысты белгілерін тетраграмматонға қосты, нәтижесінде пайда болған форма шамамен 12 ғасырда Ехоба деп транслитерацияланды. Иехоуа және Ехоба сөздерінің түбірлері алғаш рет 16 ғасырда пайда болды. Уильям Тиндаль шығу кітабының 6:3-ін аударғанда Ехоба дауыстылуын алғаш рет қолданды, және ол кейбір ерте ағылшын аудармаларында, соның ішінде Женева Библиясы мен Жаңа патшалық нұсқасында кездеседі. АҚШ Католик епископтар конференциясы тетраграмматонды дұрыс айту үшін «атының жазылу және айтылу формаларын өзгертетін дауыстыларды (мысалы, «Яхве» немесе «Ехоба») қосу қажеттігін» мәлімдейді. Ехоба Ескі өсиетте кеңінен қолданылатын аудармаларда кездеседі, мысалы Америкалық стандартты нұсқа (1901) және Янгтың сөздік аудармасы (1862, 1899); Жаңа әлем аудармасы (1961, 2013) Ескі және Жаңа өсиеттерде Ехобаны қолданады. Көптеген негізгі ағылшын тіліндегі аудармаларда Ехоба сөзі кездеспейді, олардың кейбіреулері Яхве қолданса, ал көпшілігі тетраграмматонды білдіру үшін «Раббы» немесе «Құдай» сөздерін қолданады.
the word Jehovah
Jehovah (/dʒ//ɪ/'/h//oʊ//v//ə/) is a Latinization of the Hebrew Yəhōwā, one vocalization of the Tetragrammaton (YHWH), the proper name of the God of Israel in the Hebrew Bible/Old Testament. The Tetragrammaton יהוה is considered one of the seven names of God in Judaism and a form of God's name in Christianity. The consensus among scholars is that the historical vocalization of the Tetragrammaton at the time of the redaction of the Torah (6th century BCE) is most likely Yahweh. The historical vocalization was lost because in Second Temple Judaism, during the 3rd to 2nd centuries BCE, the pronunciation of the Tetragrammaton came to be avoided, being substituted with Adonai ('my Lord'). The Hebrew vowel points of Adonai were added to the Tetragrammaton by the Masoretes, and the resulting form was transliterated around the 12th century CE as Yehowah. The derived forms Iehouah and Jehovah first appeared in the 16th century. The vocalization of the Tetragrammaton Jehovah was first introduced by William Tyndale in his translation of Exodus 6:3, and appears in some other early English translations including the Geneva Bible and the King James Version. The United States Conference of Catholic Bishops states that in order to pronounce the Tetragrammaton "it is necessary to introduce vowels that alter the written and spoken forms of the name (i. e. "Yahweh" or "Jehovah")." Jehovah appears in the Old Testament of some widely used translations including the American Standard Version (1901) and Young's Literal Translation (1862, 1899); the New World Translation (1961, 2013) uses Jehovah in both the Old and New Testaments. Jehovah does not appear in most mainstream English translations, some of which use Yahweh but most continue to use "Lord" or "" to represent the Tetragrammaton.
Айтуға
Көптеген ғалымдар Ехоба есімінің еврей әріптері יהוה (ЙХВХ, кейіннен латын әліпбиінде ЙХВХ) мен Адонай дауысты әріптерінің бірігуінен пайда болған гибридтік форма екеніне сенеді. Бірқатар зерттеушілер ежелгі дәуірдің соңында семит және грек тілдеріндегі мәтіндер мен артефакттарда Яхвеға ұқсас тетраграмматон қолданылған болуы мүмкін екенін айтады. Ал басқалары христиандық және бейдін мәтіндерінде Яхве деп айтылғанын көрсетеді. Кейбір қараит яхудилері, Ехоба аудармасын жақтағандықтан, раббилік дәстүр бойынша айтылмағандықтан יהוה-ның бастапқы айтылуы уақыт өте келе жоғалғанын, бірақ басқа еврей есімдерінің ағылшынша транскрипциялары, мысалы, Ешуа, Еремия, Ишая немесе Иса, қалыпты қолданыста қабылданатынын мәлімдейді, тіпті олардың бастапқы айтылуы белгісіз болуы мүмкін. Олар сондай-ақ, "ағылшынша Jehovah, Yhovah-ның ағылшынша түріне айналған" және "YHVH" деп төрт еврей дауыссызын сақтайды (ағылшын тіліндегі "J" дыбысының қосылуымен) дейді. Кейбір зерттеушілер тетраграмматонның бастапқыда үш буынды болғанын ескере отырып, Ехоба Яхвеге қарағанда артықшылықты деп санайды, сондықтан қазіргі формалар да үш буынды болуы керек. Бір мақаласында ол: "Ехоба, Яхведі Иеремия, Еремияны бұрмалағандай бұрмаламайды. Ишая мен Еремияның жазғандары олардың құқығына күмән келтіруге мүмкіндік бермейді" деді. Деннио Ехоба формасының варварлық емес, ағылшын тілінде дұрыс қолдану үшін ғасырлар бойы қажетті мағыналар мен ассоциацияларды жинағандықтан, ағылшын тіліндегі ең жақсы форма екенін дәлелдеді. Б.з.б. 3-2 ғасырларда қалыптасқан яһуди дәстүріне сәйкес, тетраграмматон жазылады, бірақ айтылмайды. Оқылғанда, мәтінде (Yəhōwā) кездесетін Құдайдың есімін алмастыратын сөздер қолданылады. 19 ғасырдың еврей ғалымы Вильгельм Гесениус ұсынғандай, масореттер "Адонай" (Тәңір) және "Елохим" (Құдай) есімдерінің орнына дауыстыларды қосып, осы алмастырушыларды қолдану керектігін көрсеткен. Адонайдың алдында немесе артында יהוה тұрса, масореттер тетраграмматонға Елохимның дауысты белгілерін қойып, тетраграмматонның басқаша айтылуын (Yĕhōvī) тудырды, ол Елохим деп оқылды. Осы ойға сүйене отырып, кейбір зерттеушілер (Jehovah) түрін "гибридтік форма" деп сипаттады, тіпті "филологиялық мүмкін емес" деді. Жаңа заман аудармашылары тетраграмматонның орнына Адонайды (немесе грек және латын тілдеріндегі Кύριος және Dominus сөздерін) оқымай, тетраграмматонның төрт еврей әрпін дауысты белгілермен біріктірді, нәтижесінде Jehovah пайда болды. Бұл форма алғаш рет 1278 және 1303 жылдарға дейінгі жұмыстарда қолданылды және Тиндалдің және басқа протестант аудармаларында қабылданды. 1560 жылғы Женевалық Киелі кітапта тетраграмматон алты рет Ехоба деп аударылды, төрт рет жеке есім ретінде, ал екі рет жер атауы ретінде қолданылды. 1611 жылғы "Король Джеймс нұсқасында" Ехоба жеті рет кездеседі. 1885 жылғы "Ағылшын тіліндегі қайта қарастырылған нұсқасында" Ехоба атауы он екі рет кездеседі. 1901 жылғы "Американдық стандартты нұсқасында" еврейше יהוה сөзін ағылшынша "Je ho'vah" деп аударуды таңдады, бұл "Король Джеймс" нұсқасында жиі қолданылатын "the" сөзінің орнына қолданылды. Ол 1771 жылғы "Маған бағыт-бағдар бер, уа, Ұлы Ехоба" гимні сияқты христиан әндерінде де қолданылады.
Даму
Ең кең таралған теория – еврей сөзі (адонай) дауысты белгілерімен жазылған. Адонайдың дауыстыларын пайдаланып, ауыздық әріп «алефтің» астындағы «хатф патах» әрпі «йодтың» астындағы «шеваға» айналады, «холам» бірінші «хеттің» үстіне, ал «қамац» – «вавтың» астына қойылып, (Жаратқан Ие) сөзі жасалады. Егер екі атау, және , бірге келсе, біріншісі «йодтың» астында «хатф сеголмен» және екінші «хеттің» астында «хриқпен» белгіленеді, яғни , бұл «адонайды» қайталамау үшін оны «элохим» деп оқу керектігін көрсетеді. Сөздерді осылай жазу себебі, «Q're perpetuum» туралы білмеу болған, нәтижесінде «Yehowah» транслитерациясы және одан туындаған түрленімдер пайда болды. «Жаратқан Ие» есімін «грамматикалық тұрғыдан мүмкін емес» деп мойындаған заманауи ғалымдардың бірі – Эмиль Г. Бұл сөз дәстүрлі «Масорет мәтінінде» 6,518 рет кездеседі, сондай-ақ (Жаратқан Ие) 305 рет кездеседі. «Ехоба» атауының «масореттер» қолданған «қаре» – шеткі жазбаның дауыстыларын енгізу арқылы пайда болғанына сеніледі. Оқылатын мәтіннің (қаре) әріптері жазылған мәтіннің (кетиб) әріптерінен өзгеше болған жағдайларда, «кетибтің» дауыстыларын қолданып оқылғанын көрсету үшін оны шетке «қаре» деп жазатын. Көп кездесетін кейбір сөздер үшін шеткі жазба алынып тасталды, осыған байланысты «q're perpetuum» деп аталады. Мұндай жиі айтылатын жағдайлардың бірі – Құдайдың есімі. Құдайдың есімін айтуға қорқып, оны «сөзбен жеткісіз» деп санағандықтан, Киелі кітап пен діни кітаптардың «кетибінде» (ЙХВХ) кездескен кезде оны (адонай, «Менің Ием [көпше түрде, құрметпен]») немесе егер «адонай» оның жанында болса, (элохим, «Құдай») деп оқу керек еді. Бұл комбинациялар тиісінше (Ехова) және (Ехови) сөздерін тудырады. сондай-ақ , немесе тіпті деп жазылып, «ха Шем» («аты») деп оқылады. Ғалымдар оның неге «адонай» сияқты дәл сол дауысты белгілеріне ие емес екендігі туралы толық келісімге келмейді. Есімді «элохим» деп оқу керек болған жағдайларда «құрама хатф сеголдің» қолданылуы, «құрама хатф патахты» «адонай» деп оқуды көрсету үшін қолдану керек деген пікірге әкелді. Алайда, «патахты» қолданбау Вавилондық жүйемен сәйкес келеді, онда құрама түрлер сирек кездеседі.
Ағылшын тіліне кіріспе
Ехоба дегенге ұқсас дауыстылықты қолданатын ең ерте латын мәтіні 13 ғасырға дейін сақталған. Brown Driver Briggs Lexicon сөздігінде Ехоба атауы 1520 жылы Галатинус қолданғанға дейін белгісіз болғандығы айтылған. Ағылшын тілінде ол 1530 жылы Германияда жарық көрген Уильям Тиндальдің «Бес кітап» («Мұсаның бес кітабы») аудармасында пайда болды. Тиндаль «Iehouah» деп жазған; сол кезде «I» мен «J» және «U» мен «V» әріптерінің айырмасы болмаған. Тиндаль Құдайдың есімі туралы былай деп жазды: «IEHOUAH [Ехоба] – Құдайдың есімі; ешбір жаратылыс осылай атала қоймайды. Бұл «Өзінен туған, ешкімге тәуелді емес» деген сөзді білдіреді. Сонымен қатар, үлкен әріптермен жазылған жерлердің барлығында (баспада қателік болмаса) еврейше Iehouah, яғни «Сенсің» немесе «Ол бар» деп жазылған». Бұл есім 1651 жылы Рамон Мартидің Pugio fidei еңбегінде де кездеседі. Ехоба есімі (алғашқыда Iehouah деп аударылған) 1535 жылғы Ковердейлдің аудармасынан басқа, протестанттардың ағылшын тіліндегі барлық ерте Киелі кітаптарында қолданылған. Рим католиктерінің «Дуай-Реймс» Киелі кітабында «Теңеу» деген сөз қолданылған. «Король Яковтың аудармасында» кейбір жерлерде «jehovah» деген есім қолданылса, тетраграмматонның орнына көбінесе «the» деген сөз қолданылған. Iehouah түрі 1537 жылы Джон Роджерстің «Матфей кітабында», 1539 жылы «Ұлы кітапта», 1560 жылы «Женева кітабында», 1568 жылы «Бишоп кітабында» және 1611 жылы «Король Джеймс» аудармасында кездеседі. Жақында, Ехоба 1885 жылғы «Қосымша нұсқасында», 1901 жылғы «Американдық стандартты нұсқасында» және 1961 жылғы «Жаңа дүние аудармасында» (Куәгерлердің Киелі кітабы) қолданылған. «Шығу» кітабының 6:3–6 аяттарында «Король Яковтың аудармасында» Ехоба сөзі келсе, 1952 жылғы «Қайта қарастырылған нұсқасы», 1971 жылғы «Жаңа американдық стандартты аудармасы», 1978 жылғы «Жаңа халықаралық нұсқасы», 1982 жылғы «Король Яковтың жаңа нұсқасы», 1989 жылғы «Жаңа қайта қарастырылған стандартты аудармасы», 1991 жылғы «Жаңа ғасыр аудармасы» және 1995 жылғы «Қазіргі заманғы ағылшын аудармасы» тетраграмматонды «» немесе «Иеміз» деп аударады. Ал 1985 жылғы «Жаңа Иерусалим кітабы», 1987 жылғы «Күшейтілген кітап», 1996 жылғы (2007 жылы қайта қарастырылған) «Жаңа өмір аудармасы» және 2004 жылғы «Holman христиандық стандартты кітабы» Yahweh түрін қолданады.
Еврей тіліндегі дауыстылар
Қазіргі заманғы Еврей тілі грамматикасы бойынша нұсқаулықтар, мысалы, Дуэйн А. Гарретттің "Классикалық Еврей тілінің заманауи грамматикасы" еңбегінде, қазір басылған Еврей кітаптарында кездесетін Еврей дауысты белгілері біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының екінші жартысында, мәтіндер жазылғаннан кейін ұзақ уақыттан соң ойлап табылды делінеді. Бұл туралы Гезениустің "Еврей грамматикасы" және Годвиннің "Кабала энциклопедиясында" көрсетілген, тіпті Еврей тіліне қатысты нұсқаулықтар "ғылыми мифтерді" таратуда деп айтатындар да осымен келіседі. "Jehovist" ғалымдары, көбінесе 20 ғасырға дейін, /dʒ//ə/'/h//oʊ//v//ə/ құдайдың есімінің түпнұсқалық айтылуы деп санайды және Еврей дауысты белгілері мен екпіндерінің ежелгі жазба авторларына белгілі болғанын, ал Киелі кітаптар мен тарих олардың Еврей тіліне бастапқы статусы екенін дәлелдейді. Нехемия Гордон сияқты қараит яһудилерінің кейбір өкілдері осы көзқараспен келіседі. Дауысты белгілерінің және Йехова айтылуының көнелігін Михаэлис, Драх, Стиер, Уильям Фулк (1583), Иоганн Буксторф, оның ұлы Иоганн Буксторф II және Джон Оуэн (17 ғасыр); Питер Уитфилд және Джон Гилл (18 ғасыр), Джон Монкрифф (19 ғасыр), Иоганн Фридрих фон Майер (1832) сияқты түрлі ғалымдар қорғады. Томас Д. Росс 1833 жылға дейін Англияда осы мәселе бойынша болған пікір таласын зерттеді. Г. А. Риплингер, Джон Хинтон, Томас М. Строуз дауысты белгілерінің нақтылығын жақтап сөйлейді.
Кейінгі пайда болудың жақтаушылары
Еховистер еврей тілінде дауысты белгілер оқу мен түсіну үшін қажет деп мәлімдегеніне қарамастан, қазіргі еврей тілі (жас балаларға арналған кітаптардан, кейбір формальды поэзиядан және жаңа иммигранттарға арналған еврей тілінің бастауыш оқулықтарынан басқа) дауысты белгілерсіз жазылады. Тораның қолжазбаларында дауысты белгілер жоқ, ал ежелгі еврей тілінде дауысты белгілер болған емес. 1946 жылы табылған және б.з.д. 400 жылдан б.з. 70 жылына дейінгі кезеңде жазылған Өлі теңіздің құпия жазбалары Тора немесе Бесқұтабтың, сондай-ақ Еврей Киелі кітабының басқа бөлімдерінің мәтіндерін қамтиды және түпнұсқа еврей мәтіндері дауысты белгілерсіз жазылғандығын көрсететін құжаттық дәлел ұсынады. Менахем Мансурдың «Өлі теңіздің құпия жазбалары: колледж оқулығы және оқу нұсқаулығы» атты еңбегінде, қазіргі еврей Киелі кітаптарындағы дауысты белгілер 9-10 ғасырларда жасалғандығы айтылады. Гиллдің еврей дауысты белгілері Езра заманында немесе тіпті еврей тілінің пайда болуынан бері қолданылып келген деген пікірі 19 ғасырдың басындағы зерттеуде айтылған. Зерттеу келесі тұжырымдарды ұсынады: Еврей тілін оқуды үйрену үшін дауысты белгілердің қажеттігі туралы пікір Самариялық Киелі кітап мәтіні оларсыз оқылатынымен және еврей тіліне жақын басқа семит тілдерінде дауысты белгілердің жоқтығымен жоққа шығарылады. Синагогтағы құлшылықта қолданылатын кітаптарда дауысты белгілер болған емес, сондықтан олар әріптерден айырмашылығы, қасиетті деп есептелмеген. Qere Kethib шеткі жазбаларындағы баламалы мәтіндер тек әріптерде кездеседі, дауысты белгілерде емес, бұл олардың кейінірек қосылғанын немесе егер олар бұрыннан болса, маңызды емес деп саналғанын көрсетеді. Каббалисттер өздерінің құпияларын тек әріптерден ғана алды және егер олар болса, дауысты белгілерді мүлдем назарға алмады. Еврей Киелі кітабының ежелгі аудармаларында (Septuagint, Targum, Синоптың Акиласы, Симмах, Теодотион, Иероним) бірнеше жағдайда әріптер дауысты белгілерімен көрсетілгеннен өзгеше дауыстылармен жазылған, бұл олар аударған мәтіндерде дауысты белгілер болмағанын көрсетеді. Оригеннің еврей мәтінін грек әріптеріне транслитерациялауында да осыған ұқсас жағдай орын алды. Иероним Хабаққұқ 3:5-тегі сөз туралы айтады, бұл сөз қазіргі Масореттік мәтінде үш дауыссыз әріптен және екі дауысты белгіден тұрады, ал ол үш әріптен және ешқандай дауысты белгіден тұрады. Иерусалим Талмудында да, Вавилон Талмудында да (сөздердің мағынасы туралы раввиндердің пікірталастары туралы барлық жазбаларында), Филонда да, Иосиф Флавийде де, Мәсіхтен кейінгі бірнеше ғасырлар бойы өмір сүрген христиан жазушыларының ешқайсысы да дауысты белгілер туралы ешқандай сілтеме жасамайды.
The argument that vowel points are necessary for learning to read Hebrew is refuted by the fact that the Samaritan text of the Bible is read without them and that several other Semitic languages, kindred to Hebrew, are written without any indications of the vowels. The books used in synagogue worship have always been without vowel points, which, unlike the letters, have thus never been treated as sacred. The Qere Kethib marginal notes give variant readings only of the letters, never of the points, an indication either that these were added later or that, if they already existed, they were seen as not so important. The Kabbalists drew their mysteries only from the letters and completely disregarded the points, if there were any. In several cases, ancient translations from the Hebrew Bible (Septuagint, Targum, Aquila of Sinope, Symmachus, Theodotion, Jerome) read the letters with vowels different from those indicated by the points, an indication that the texts from which they were translating were without points. The same holds for Origen's transliteration of the Hebrew text into Greek letters. Jerome expressly speaks of a word in Habakkuk 3:5, which in the present Masoretic Text has three consonant letters and two vowel points, as being of three letters and no vowel whatever. Neither the Jerusalem Talmud nor the Babylonian Talmud (in all their recounting of Rabbinical disputes about the meaning of words), nor Philo nor Josephus, nor any Christian writer for several centuries after Christ make any reference to vowel points.
Ерте заманғы аргументтер
XVI және XVII ғасырларда «Ехоба» есімінің жазылуына қатысты түрлі пікірлер айтылды, олардың жақтастары мен қарсылары болды.
Ехобаны жоққа шығаратын сөйлеулер
АвторДискурсКомментарииДжон Дрюзиус (Johannes Van den Driesche) (1550–1616) Тетраграмматон, sive de Nomine Die proprio, quod Tetragrammaton vocant (1604) Дрюзиус: «Галатин бірінші бізді осы қателікке бастады [ ] Мен бұрын [оны] оқыған ешкімді білмеймін». Алайда, 1698 жылғы Дрюзиус басылымының редакторы Порчет де Сальватицис еңбегінде одан бұрынғы оқылымды біледі. Джон Дрюзиус екеуі де Құдайдың есімін дұрыс көрсетпегенін жазды. Сикстин Аммама (1593–1659) De nomine tetragrammato (1628) Сикстин Аммама – Франкер университетінің еврей тілі профессоры және Дрюзиус шәкірті. Луи Каппель (1585–1658) De nomine tetragrammato (1624) Льюис Каппель еврей тіліндегі дауысты белгілер түпнұсқа еврей тілінің құрамына кірмегенін тұжырымдады. Бұл пікірге Джон Буксторф ағасы және оның ұлы қарсы шықты. Джеймс Алтингиус (1618–1679) Exercitatio grammatica de punctis ac pronunciatione tetragrammati.
Ехобаны қорғайтын баяндамалар
АвторСөзКомментарийлерНиколас Фуллер (1557–1626) Диссертация де номин יהוה (1626 жылға дейін) Николас – еврей тілін зерттеуші және теолог болған. Джон Буксторф (1564–1629) Диссерто де номин JHVH (1620); Тиберия, сиве Commentarius Masoreticus (1664) Джон Буксторф ағасы еврей дауысты әріптерінің кеш пайда болуы (масореттердің ойлап табуы) туралы Элия Левитаның пікірлеріне қарсы болды, бұл Луи Капель мен оның ұлы, Иоганнес Буксторф II кіші арасындағы пікір қақтығысына әкеп соқты. Иоганн Буксторф II (1599–1664) Трактат де пункторум origine, antiquitate, et authoritate, oppositus Arcano puntationis revelato Ludovici Cappelli (1648) Әкесінің Ехоба есімінің айтылуы, демек еврей дауысты әріптерінің құдайлық шабыттан туындағаны туралы аргументтерін жалғастырды. Томас Гатакер (1574–1654) De Nomine Tetragrammato Dissertaio (1645) Пуритандардың естеліктеріне қараңыз. Джон Лейсден (1624–1699) Ехоба есімін қорғау үшін үш диссертация жазды.
Сөйлеулердің түйіндемесі
Уильям Робертсон Смит осы сөздерді қорытындылап, «Сөздің нақты айтылуы қандай болса да, оның Йәһуә емес екеніне күмән жоқ» деген қорытындыға келді. Дегенмен, ол өзінің сөздігінде және еврей есімдерін аударғанда Йәһуә есімін жиі қолданады. Мысалы, Ишая [Йәһуәнің көмегі немесе құтқаруы], Йехошуа [Йәһуә – көмекші], Йеху [Йәһуә – Ол]. Смит «Йәһуә» деген жазбада былай дейді: «Йәһуә (, әдетте дауысты белгілерімен; бірақ екеуі бірге келгенде, біріншісі тік нүктемен, яғни дауысты белгілерімен, мысалы, Обадия 1:1, Хабақұқ 3:19:» Бұл тәсіл 1967 жылғы «New Compact Bible Dictionary (Special Crusade Edition)» және 1947 жылғы «Peloubet's Bible Dictionary» сияқты көптеген қазіргі басылымдарда да қолданылады.
Басқа қолданылу
Орта ғасырлардан кейін, протестанттық реформацияға дейін және одан кейін Еуропадағы кейбір шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар "Жаһве" есімінің түр-түрімен және туысқан сөздермен безендірілді. Мысалы, Плимут (Ұлыбритания) қалалық кеңесінің гербінде латынша жазу бар: Turris fortissima est nomen Jehova (ағылшын тілінде, "Жаһве есімі – ең мықты мұнара"), бұл жазу кейбір христиан әндерінің мәтіндерінен, мысалы, "Басшылық ет, уа, ұлы Жаһве" әнінен алынған. Бұл форма кейбір анықтамалық кітаптарда және романдарда да кездеседі, католик авторы Фултон Оурслердің "Көзге көрінген ең ұлы оқиға" романында бірнеше рет айтылады. Кейбір діни топтар, әсіресе Жаһве куәгерлері және "Кинг Джеймс ғана" қозғалысының жақтастары, Жаһвені Құдайдың жалғыз есімі ретінде қолданып келеді. Мормондық ілімінде "Жаһве" Исаның дүниеге келмес бұрынғы есімі деп саналады; сондықтан Көне өсиеттегі "the" деген сөздер өлімге дейінгі Исаға сілтеме ретінде түсіндіріледі, ал Құдай Әке, ол жеке тұлға ретінде қарастырылады, кейде "Елохим" деп аталады. "Жаһве" есімі Мормон кітабында 2 Нефи 22:2 және Морони 10:34 аяттарында екі рет кездеседі.
Lyrics of some Christian hymns, for example, "Guide me, O thou great Jehovah", include "Jehovah". The form also appears in some reference books and novels, appearing several times in the novel The Greatest Story Ever Told, by Catholic author Fulton Oursler. Some religious groups, notably Jehovah's Witnesses and proponents of the King James Only movement, continue to use Jehovah as the only name of God. In Mormonism, "Jehovah" is thought to be the name by which Jesus was known prior to his birth; references to "the " in the KJV Old Testament are therefore understood to be references to the pre mortal Jesus, whereas God the Father, who is regarded as a separate individual, is sometimes referred to as "Elohim". "Jehovah" is twice rendered in the Book of Mormon, in 2 Nephi 22:2 and Moroni 10:34.