Кіріспе

Француз жеңіл жаяу әскер танкісі FCM 36 немесе Char léger Modèle 1936 FCM, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін француз әскері үшін жобаланған жеңіл жаяу әскер танкісі. Оның экипажы екі адамнан тұратын, 37 мм-лік қысқа түйін қаруымен және 7,5 мм-лік осьтік пулеметпен жабдықталған. FCM 36 1934 жылдан бастап ескірген Renault FT-ні алмастыру мақсатындағы бағдарлама аясында әзірленді. Оның өндірісі бәсекелес үлгілерге қарағанда қымбат болғандықтан, жүз дана ғана өндіруге рұқсат берілді. Ол дизельдік қозғалтқыш және дәнекерленген көлбеу броняны кеңінен пайдалану сияқты бірнеше жетілдірілген технологияларды қамтыды. 1940 жылы осы типтегі танктар 503e Groupement de Bataillons de Chars құрамына берілді, олар Седан қаласы маңындағы неміс әскерінің маңызды шабуылына қарсы сәтсіз шабуыл жасады.

Даму

1933 жылы «Хотчкисс» компаниясы арзан, жаппай өндірілетін жеңіл жаяу әскер танкісін жасауды ұсынды. Осы ұсынысқа жауап ретінде француз әскері француз өнеркәсібінің барлығын балама жобалар ұсынуға шақырды. Ақырында, бәсекелестікке қатысқан үш прототип өндіріске шығарылды: Hotchkiss H35, Renault R35 және FCM 36. Тулон қаласында орналасқан «Forges et Chantiers de la Méditerranée» (FCM) 1921 жылы он дана ірі «Char 2C» танкісін құрастырған және «Char B1» танкісін әзірлеуге қатысқандықтан, танк өндірісінде бұрыннан тәжірибе жинаған. «Char B» танкісінің жүріс бөлігін жасаған инженер Буроға, кемежайдың үлкен электрлік дәнекерлеу мүмкіндіктерін толық пайдалана отырып, заманауи танк дизайнын жасау тапсырылды. 1934 жылғы наурыз айында ол әскер тарапынан мақұлданған ағаштан жасалған макетті ұсынды. 1935 жылғы 2 сәуірде прототип екі пулеметпен жабдықталған мұнарасымен бірге Винсенн комиссиясына тапсырылды. Комиссия көлікке өте риза болды, әсіресе дәнекерленген көлбеу бронясы мен дизельді қозғалтқыштың қолданылуының арқасында үлкен қашықтыққа жүруге мүмкіндік болатындығына. Ол көрсетілген 9 тоннадан сәл ауыррақ, 10 168 килограмм салмаққа ие болды. Алайда, прототип механикалық проблемаларға байланысты сынақтан өткізілмеді. Бірінші бағалау 9 маусымда аяқталғаннан кейін ол өндірушіге қайта жіберілді. Шындығында, FCM әлі прототипті сынап көрмеген еді; қазір бұл жұмыс жасалды және көптеген кемшіліктер анықталды. Нәтижесінде, көлік жаңа және жеңіл корпус, мұнара конфигурациясы, жүріс бөлігі және тізбегімен толықтай қайта жасалды. Қозғалтқыш бөлімінің қақпағы енді ауыстыруды жеңілдету үшін бұрандалармен бекітілді. 10 қыркүйекте ол қайтадан Винсеннге жіберілді, бірақ 23 қазанда жүріс бөлігін күшейту үшін қайта жіберілді. 19 желтоқсанда ол 1936 жылдың 14 мамырына дейін сынақтан өтті. Содан кейін, жаңа техникалық талаптарға сәйкес, броняның қалыңдығы 30 мм-ден 40 мм-ге дейін арттыру шартымен мақұлданды. Бұл негізгі броняның үстіне 10 мм-лік қосымша бронь пластинасын дәнекерлеу арқылы жасалды, бұл сериялық көліктерде сақталған ерекшелік. Прототип енді Commission d'Infanterie назарына ұсынылды, ол 9 шілдеде оны барлық бәсекелестердің арасында ең жақсы деп жариялады, әсіресе 17 маусымда оның газға толыққанды төзімді екендігі дәлелденгендіктен, сол кезде өте қажетті сапа деп есептелді.

Өндіріс

Тіпті үлгі бекітілгенге дейін, Германия Рейн облысын қайта әскерилендіргендіктен, 26 мамырда бір данасына 450 000 франктан 100 Char léger Modèle 1936 FCM машинасына шұғыл түрде тапсырыс берілді. Сериялық өндірістегі көліктер 37 мм-лік зеңбірекпен жабдықталуы керек еді. Hotchkiss H35 және Renault R35 да өндіріске енгізілетін болады, ал осы бәсекелес үлгілер әлдеқайда арзан болғандықтан, француз жеңіл жаяу әскері танктерінің көп бөлігін құрайтын еді. Үшінші, қымбат үлгіні бірлесіп өндірудің себебі оның даму әлеуеті болды. FCM 36 ең жетілген француз танкысы ретінде қарастырылды және одан әрі жетілдіру үшін сынақ алаңы ретінде қызмет етуі керек еді. Бұл сериялық өндірісті бастауға асықпауды білдірді. Өндіріс орындары тек 1936 жылдың желтоқсанынан бастап дайындала бастады, ал нақты өндіріс бір жылға кейінге шегерілді, алдымен күшті қозғалтқыш пен жеңіл табанды жаңа үлгіні сынап бақты. Тек күтілген нәтижелерге қол жеткізбегеннен кейін ғана бастапқы үлгі өндірілді, ал алғашқы партия 1938 жылдың 2 мамырында жеткізілді. 1938 және 1939 жылдары 30 057 нөмірлі машинада бірнеше өзгерістер сынақтан өтті, оның ішінде жаңа табан, ілмек және қозғалтқыш, бірақ олардың ешқайсысы қолданыстағы машиналарға енгізілмеді. 1938 жылдың 12 мамырында және 1939 жылдың 3 ақпанында әрқайсысы жүз машинадан қосымша тапсырыс берілді. Алайда, бастапқы тапсырыстың соңғы машинасы, сериялық нөмірі 30 100, 1939 жылдың 13 наурызында жеткізілген кезде, FCM бағаны кем дегенде 900 000 франкқа дейін көтермесе, өндірісті тоқтатуға мәлімдеді, бұл өндіріс шығындарының нақты құны еді. Сондай-ақ, FCM Char B1 өндірісінің жоғарылауына байланысты, 1940 жылдың қыркүйегіне дейін FCM 36 өндіруге мүмкіндік жоқ екенін көрсетті. Осы жағдайларды ескере отырып, Бас инспектор Жакомет корпустың өндірісін тоқтатуға рұқсат берді. FCM мұнарасы барлық жеңіл танктер үшін стандартты болуы жоспарланған, өйткені ескі стандартты APX R мұнарасы бастапқыда өндірісте үлкен кешігулерге тап болды; 1350-ден кейін оны ауыстыру туралы бұрынғы ұсыныс кейінге шегерілді; бірақ APX R мұнарасы 2000-нан кейін өндірісті тоқтату туралы шешім қабылданды, өйткені ол FCM мұнарасына қарағанда ауыр (1552-1287 кг) және сапасы нашар болды, өйткені оның құйма болаттары тым жұмсақ немесе тым қатаң болды. Алайда, бұл мәселе 37 мм-лік ұзын зеңбіректі енгізу жоспарланғандықтан күрделіленді, өйткені сынақтар FCM типіндегі дәнекерлеулерді күшті кері соққыдан жарылуын болдырмау үшін нығайту қажет екенін көрсетті; нәтижесінде, қазіргі машиналар жаңа зеңбірекпен жабдықталмайтын еді.

Сипаттама

FCM 36 ұзындығы 4,46 м, биіктігі 2,20 м, ені 2,14 м, экипажы екі адамнан тұратын шағын көлік болды. Оның салмағы 12,35 тоннаны құрады. Бронясы көптеген панельдерден тұрады, олар пірамида тәрізді пішінде электрмен дәнекерленген, бұл оқ түсірілгенде қорғанысқа түсіп қалуын болдырмау және еңіс броня қағидасын толыққанды іске асыру үшін жасалған. Мұндай конфигурация сол кезде бірегей болды. Бұл жоғарғы тізбек және серікпелерді қамтиды, олар зигзаг тәрізді броньды пластиналармен қоршалған. Қозғалтқыш бөлімі – қозғалтқышқа оңай қол жеткізуді қамтамасыз ететін жалғыз бұрандалы броня. Броняның сапасы жоғары болғандықтан, тік сызықтан 30-45 градусқа бұрышталған 40 мм қалыңдық, шамамен 45-55 мм-ге тең келеді, бұл сол кездегі стандартты танкке қарсы қаруларды, тіпті қару идеалды түрде орналасқанда да, үнемі жеңуге жеткілікті. Еңкейген броня оқтардың сыртқа қарай домалап өтуіне мүмкіндік береді. Бұл типтегі көлік сол кезеңдегі француз танктерінің ішінде дизельді қозғалтқышы бар жалғыз танк болды, бұл көлікке 217 литрлік отын багынан 225 километрге дейін жүруге мүмкіндік берді. Басқа жағынан, ол француздық жобалау стандарттарына сәйкес келді. Француз танктері әдетте неміс, британдық немесе кеңестік танктерінен баяу болды. V 4 91 ат күші бар Berliet дизелі көліктің ең жоғары жылдамдығына мүмкіндік берді. Серікпесі де қарапайым болды, әр жағында сегіз доңғалақ және оларды серпіп тұратын сегіз тік спиральды серікпеден тұрды. Танк екі метрлік орды кесіп өте алады, 70 см биіктіктегі кедергіні немесе 80% еңісті көтере алады. Қару-жарақ та өте шектеулі: 7,5 мм Châtellerault MAC31 пулеметінен басқа, стандартты қысқа L/21 37 мм SA 18 зеңбірегі орнатылған, оқ-дәрісінің бронебойғыш қасиеті өте нашар.

Пайдалану тарихы

FCM 36-ның өте аз саны өндірілгендіктен, тек шектеулі бірліктер ғана осы типпен жабдықталады. Дегенмен, олар 1940 жылғы Франция шайқасының маңызды оқиғасына қатысты: 14 мамыр күні Хайнц Гудерианның XIX армия корпусы Мёз өзенін кесіп өтуі. 1939 жылдың наурыз және сәуір айларында екі батальон құрылды. Жеңіл танктермен жабдықталған батальондардың арасында ерекше, осы бөлімшелер Bataillon de Chars Légers немесе BCL деп аталды: 4e және 7e BCL, әрқайсысы 45 FCM 36 танкін алды. Олардың штатында 39 адам (13 адамнан тұратын үш рота), 6 адамнан тұратын материалдық рота және 5 танк жүргізушілерді оқытуға пайдаланылды. Қалған он танктың сегізі жүргізушілерді оқытуға қолданылды, біреуі неміс Теллер минасының тиімділігін сынау кезінде жойылды, ал біреуі сынақтар үшін зауытта қалды. 1939 жылдың 25 тамызында жарияланған мобилизациядан кейін BCL атауы Bataillons de Chars de Combat деп өзгертілді. 7e BCC 503e Régiment de Chars de Combat құрамына, ал 4e BCC 502e RCC құрамына қосылды. 1939 жылдың қыркүйегінде Германияға қарсы соғыс жарияланғаннан кейін, екі FCM 36 батальоны 3e BCC және R 35 бөлімімен бірге 503e Groupement de Bataillons de Chars құрамына біріктірілді, бұл Екінші армияның броньдық резерві болды. 1940 жылдың 13 мамырында неміс жаяу әскері Седан қаласының маңында Мёз өзенінен көпір басын өткен кезде, FCM 36 батальондарына сол күні кешке қарсы шабуыл жасап, оны талқандауға бұйрық берілді, олар жаяу әскер полкімен ынтымақтасып жұмыс істеді, өйткені өздерінің жаяу әскер бөлімшелері болған жоқ. Түнде Бульсон маңындағы француздың соңғы қорғаныс шебінің күйреуінен және одан кейін туған шатасудан кейін, алға жылжу 14-і күні таңертең басталды, алғашқы неміс танктері понтондық көпірлер арқылы өтуге кіріскенде. Неміс броньдық авангарды мен 7e BCC Балсон маңында шайқасты. Француз танктері неміс броньдық машиналарын бірнешеуін жойды, бірақ олардың әлсіз қарулары 30 мм бронясы бар Panzerkampfwagen III-ке қарсы тиімді болмады, алайда соңғысы FCM 36 бронясын бұзуда да қиындықтарға тап болды, себебі вольфрам ядролы APCR снаряды әлі қолжетімді болған жоқ. Екі тарап та мүмкіндігінше жақын қашықтықта қатысты, қарқынды шайқас жүрді. Ақырында, FCM 36-ның қосымша бронясы жеткіліксіз болды, ал пластиналар арасындағы дәнекерленген жерлер, соның ішінде шассиден жоғары орналасқан төменгі мұнара бұрыштары, әлсіз нүктелер болып, тесілді. 7e BCC 36 танктың 26-сын қалдырып, кері шегінуге мәжбүр болды. 7e BCC сәтсіз аяқталғаннан кейін, 4e BCC шабуылы тоқтатылды. Батальон 15 мамырда Стоннға шабуыл жасап, қорғады, бірақ кейбір шығындарға ұшырап, осы маңызды позициядан ығыстырылды. 23 мамырға дейін ол 3 DIM құрамына қосылды. Екі батальон да қазір материалдық және оқу бөлімшелерінен санын толықтыру үшін резервте сақталды. Fall Rot кезінде олар 9 және 10 маусымда Эна өзенінің бойындағы неміс жаяу әскерлеріне қарсы сәтті қарсы шабуылдар жасады. Кейін олар француз армиясының шегінуін қамтамасыз етуге тырысты, неміс танктерімен болған шайқаста 45 танктың көп бөлігін жоғалтты.

Неміс тілінде

Немістер 37 FCM 36 танкін жаулап алды, оларға Panzerkampfwagen 737 FCM (f) әкімшілік белгісін берді. 1940 жылдың мамыр және маусым айларында бірнеше бөлімдерде қолдан жасалған пайдаланудан кейін, олар оларды жеке түрде қолданбады. 1943 жылы он танк 75 мм PaK 40 танкіге қарсы зеңбірегімен Marder I танк жойғыштары ретінде қайта жабдықталды және ресми түрде 7,5 см PaK40(Sf) auf Geschützwagen FCM(f) деп аталды. Бұл машиналар 1944 жылы Нормандия шайқасында 21-ші танк дивизиясымен қолданылды. 1942 жылы он екі танк өздігінен жүретін артиллерияға айналдырылды, 10,5 см leFH 16/18 (Sf) auf Geschuetzwagen FCM (f) ретінде қайта жабдықталды.

Соғыстан кейінгі

Бір FCM 36 Сомюрдегі Танк мұражайында сақталған. Ол қызмет етуге жарамды күйге келтірілді.