Кіріспе
Қытай азаматтығының тарихы мен ережелері
Қытайдың материктік Қытай, Гонконг және Макаодағы азаматтық заңдарында адамның Қытай Халық Республикасының (ҚХР) азаматтығын иелену шарттары нақты көрсетілген. Бұл талаптарды реттейтін негізгі заң – Қытай Халық Республикасының 1980 жылғы 10 қыркүйекте күшіне енген Азаматтық туралы заңы. Шетел азаматтары Қытайдың кез келген бөлігінде тұрақты түрде тұрса немесе олардың жақын туыстары Қытай азаматтары болса, азаматтыққа өтініш бере алады. Тайвань аймағының тұрғындары Қытай азаматтары болып есептелмейді, бірақ ҚХР Қытай Республикасы (ҚР) бақылайтын аймақтарға қатысты талаптары болғанымен, Тайваньдықтар Қытайға кіру үшін жарамды виза алуы тиіс. Қытайдың материктік бөлігі, Гонконг және Макао ҚХР басқаруында болғанымен, қытай азаматтарының осы үш аумақта автоматты түрде тұру құқығы жоқ; әр аймақ жеке иммиграциялық саясатты ұстанады. Қытай азаматының сайлау құқығы мен еркін қозғалу құқығы оның тұрғылықты жеріне байланысты, ол материктік Қытайда хуку арқылы, ал екі арнайы әкімшілік аймақта – тұруға құқық арқылы анықталады. Қытай заңдары бірнеше азаматтықты алуды қиындатса да, Гонконг пен Макао тұрғындарының көпшілігі осы аймақтардың бұрынғы еуропалық отарлары болғандықтан британдық немесе португалдық ұлттығына ие. Қытай азаматтары өз еркімен шетел азаматтығын алған жағдайда, олар автоматты түрде Қытай азаматтығынан айырылады.
nationality law in mainland China, Hong Kong, and Macau
Chinese nationality law details the conditions by which a person holds nationality of the People's Republic of China (PRC). The primary law governing these requirements is the Nationality Law of the People's Republic of China, which came into force on September 10, 1980. Foreign nationals may naturalize if they are permanent residents in any part of China or they have immediate family members who are Chinese citizens. Residents of the Taiwan Area are not considered Chinese citizens, even though the PRC's extant claim over areas controlled by the Republic of China (ROC), Taiwanese still need to obtain a valid visa in order to enter China. Although mainland China, Hong Kong, and Macau are all administered by the PRC, Chinese citizens do not have automatic residence rights in all three jurisdictions; each territory maintains a separate immigration policy. Voting rights and freedom of movement are tied to the region in which a Chinese citizen is domiciled, determined by hukou in mainland China and right of abode in the two special administrative regions. While Chinese law makes possessing multiple citizenships difficult, a large number of residents in Hong Kong and Macau have some form of British or Portuguese nationality due to the history of those regions as former European colonies. Chinese nationals who voluntarily acquire foreign citizenship automatically lose Chinese nationality.
Цин саясаты
XIX ғасырдың ортасына дейін Қытайға қатысты ұлттық мәселелер өте сирек кездесіп, жекелеген жағдайларда қарастырылатын. Дәстүрлі құқық бойынша, қытай азаматының балалары әкесінің ұлттығын мұраға алатын, бірақ азаматтықтан бас тарту немесе шетелдіктерді натурализациялау ережелері нақты айқындалмаған. Императорлық Қытай азаматтарының шетелге саяхаттауына қатаң шектеулер қойылған, ал халықаралық сапарлар тек мемлекеттік міндеттер орындалуымен байланысты санкцияланған. Батыс империяларымен тең емес шарттар бойынша сауда қатынастарын ашуға және қытай азаматтарының шетелге көшіп кетуіне мүмкіндік беруге Цинь әулеті мәжбүр болғандықтан, ұлттық мәселелерге байланысты даулар көбейді. Шетелдіктерге үйленген әйелдер күйеулерінің ұлттығын қабылдаса, қытай ұлттығынан айырылатын. Ұлттық тегі қытай әкелерінен мұрагерлікпен берілуі мүмкін болғандықтан, еркектер үшін оны жоғалту қиынға соқты. Бұл ережелер 1907 жылы Нидерландыда қабылданған заңға жауап ретінде қабылданды, ол Голландияның Шығыс Индиясында туған барлық қытайларды голланд азаматы деп есептеді. Цинь ұлттығын анықтау үшін *jus sanguinis* принципі таңдалды, осылайша Цинь шетелдегі қытай халқына жасалған шетелдік талаптарға қарсы тұрып, әкелік желі арқылы шетелде тұратын азаматтарының адалдығын сақтай алды. "Қан тұқымы" деген мағына беретін xuètǒng (血统) деген қытай сөзі, адамның қытай тегін анықтайтын және осыған байланысты Цинь заңдарына сәйкес қытай азаматтығына ие болуға құқығы бар екенін көрсететін туыстық байланысты түсіндіру үшін қолданылды. 1909 жылғы заң Қытайда екі ұлттылыққа ие қытай азаматтарына шектеулер қойды. Сол кезде шетелдік мемлекеттер Қытайда тұратын өз азаматтарына қатысты экстратерриториялық құқықтарды жүзеге асырды. Шетелдік концессияда туылғандықтан басқа ұлттылыққа ие болған қытай азаматтары Цинь салықтарынан және Қытай шекарасындағы сот юрисдикциясынан босатылды. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін, азаматтықтан автоматты түрде шығарылуға қарсы қатаң саясат қабылданды; қытай азаматының шетелдік ұлттығы Цинь билігінің арнайы бекітуінсіз мойындалмайтын.
Қазіргі Қытай
Республикалық Қытайда ұлттық заң көбінесе өзгеріссіз қалды. Коммунистік революциядан кейін жаңа үкімет барлық республикалық дәуірдегі заңнаманы жойды, бірақ оларды алмастыру үшін бірден заңдар қабылдамады. Қытайдың материктік бөлігінде ресми ұлттық ережелер болған жоқ. Осы кезеңде үкімет ұлттық мәселелерді шешу үшін 1929 жылғы қағиданы бейресми түрде қолданды, сондай-ақ әкесінің ұлттығы болмаған жағдайларда анасының ұлттығын балаларына беруге рұқсат берді. ҚХР қос ұлттықты мойындамайды және 1950 жылдары Индонезия, Непал және Моңғолиямен жасалған шарттарында оның пайда болуын белсенді түрде ұстап отырды. 1980 жылы Ұлттық Халық Конгресі қазіргі ұлттық заңды қабылдағанда, шетелге қоныстанған және өз еркімен шетелдік ұлттықты алған қытай азаматтарының ұлттығын автоматты түрде жоятын қосымша талап қосылды.
Арнайы әкімшілік аймақтар
Гонконг 1842 жылдан 1997 жылы Қытайға берілгенге дейін Ұлыбританияның колониясы болды. Бастапқыда ол тек Гонконг аралынан тұрды, ал 1860 жылы Коулун түбегі мен Стоункаттерс аралы қосылды. Бұл аумақтар Опиум соғыстарынан кейін Цин әулеті Ұлыбританияға мәңгілікке берілді. Ұлыбритания колонияны одан әрі кеңейту үшін келіссөздер жүргізіп, 1898 жылы Қытайдан 99 жылға жалға алған (берілмеген) Жаңа аумақтарды қосты. Бұл жалға алу мерзімі аяқталар алдында, британдық және қытай үкіметтері Гонконгтың болашағын талқылап, 1984 жылы Қытай-Британ бірлескен декларациясына қол қойды. Гонконгтың барлық аумағы 1997 жылы Жаңа аумақтарды жалға алу мерзімі біткенде Қытайға берілді және Қытайдың егемендігімен арнайы әкімшілік аймақ ретінде басқарылатын болды. Макао 1557 жылы сауда бекеті ретінде құрылды және Мин әулеті оны Португалия Корольдігіне тұрақты жалға берді. Кейіннен 1887 жылғы Қытай-Португалия Пекин шарты бойынша бұл аумақ толыққанды берілді, бірақ 1999 жылы Қытайға қайтарылды. 1974 жылғы Гвоздика революциясынан кейін Португалия 1976 жылы Макаоны шетелдік провинция ретінде ресми түрде тастап, оны «Португалия басқаруындағы қытай аумағы» деп мойындады. Гонконгтың болашағы туралы келіссөздер аяқталғаннан кейін, Қытай мен Португалия 1986 жылы Макао мәселесін талқылай бастады және 1987 жылы Қытай-Португалия бірлескен декларациясына келісті. Макао 1999 жылы Қытайға берілді және Гонконг сияқты шарттармен басқарылатын болды. Сол кезде Гонконг тұрғындарының көпшілігі Британдық тәуелді аумақтардың азаматы (БТА) болса, ал Макао тұрғындарының көп бөлігі португалдық азаматтыққа ие болды. Дегенмен, Қытай осы аумақтарда туған барлық этникалық қытайларды қытай азаматы деп есептейді. Гонконгтың басқа Британдық тәуелді аумақтарымен байланысы жоқ БТА-лар 1997 жылдың 1 шілдесінде БТА мәртебесін жоғалтты. Бұрынғы этникалық қытай БТА-лары өз еріктерімен Британдық азаматтар (Теңіз арқылы) тізіліміне енсе, британдық азаматтығын сақтай алатын болды, ал португалдық азаматтығы бар Макао тұрғындарына барлық жағдайда осы мәртебені сақтап қалуға рұқсат берілді. Алайда, қытай билігі бұл адамдарды тек қытай азаматы деп қарастырады және Қытай аумағында болған кезде оларға британдық немесе португалдық консулдық көмек көрсетуден бас тартады. Гонконг пен Макао тұрғындарының көпшілігі екі азаматтықты сақтап қалғандықтан, Ұлттық Халық Конгресінің Тұрақты комитеті арнайы әкімшілік аймақтарда қолданылатын азаматтық заңнамаға екі «түсіндіру» енгізді. Бұл түсіндірулер шетелдік азаматтық алған Гонконг немесе Макао тұрғындарының азаматтығын жоймайды, егер олар мұны тікелей сұрамаса.
Тайваньның бақылауындағы аумақ
Қытай Республикасы (ҚР) 1912 жылдан 1949 жылға дейін материктік Қытайды басқарды. Қытай азамат соғысының соңына қарай Коммунистік партия Ұлттық үкіметті Тайваньға қайта шегінуге мәжбүр етті, содан кейін 1949 жылы Қытай Халық Республикасы (ҚХР) құрылды. Соғыс аяқталғаннан бері ҚР тек Тайвань аймағын ғана бақылап келеді. ҚХР мен ҚР екеуі де конституциялық тұрғыдан бір-бірінің бақылауындағы аумақтарға талапкер, сондықтан екі үкімет те бір-бірінің азаматтарын өздерінің азаматтарындай қарастырады.
Азаматтықты алу және жоғалту
Қытай Халық Республикасында туған адамдар, егер кем дегенде біреуі Қытай азаматы болса, туған кезден бастап Қытай азаматтығын автоматты түрде алады. Кем дегенде бір ата-анасы қытай азаматы болатын балалар, шетелде дүниеге келсе де, Қытай азаматтары болып саналады, егер олар туған кезде шетел азаматтығын алмаса және қытай ұлты бар ата-анасының біреуі шетелде тұрақты түрде тұруға немесе шетел азаматтығын алса, бұл ережеге қатысты емес. Азаматтық алуға берілетін өтініштерді Қытайдың Ұлттық көші-қон басқармасы қарастырады, ал Гонконгтағы Көші-қон департаменті мен Макаодағы Жеке сәйкестендіру бюросы осы процеске жауапкершілікті жүзеге асырады. Азаматтық алған адамдар барлық шетел азаматтықтарынан бас тартуға міндетті. Қытайда азаматтық алу өте сирек кездеседі. 2010 жылғы халық санауы бойынша, елдің 1,34 миллиардтан астам халқының арасында барлығы 1,448 адам ғана азаматтық алған. Гонконгта Қытай азаматтығын алу жиірек кездеседі; Көші-қон департаменті егемендік беру мен 2012 жыл аралығында 10 000-нан астам адамды азаматтандырды және 2016 жылдан бері жылына 1 500-ден астам өтініш қабылдауда. Қытай азаматтығынан бас тарту туралы мәлімдеме жасау арқылы одан бас тартуға болады. Сондай-ақ, Қытайдан тыс жерде тұратын және өз еркімен шетел азаматтығын алған адамдардың Қытай азаматтығы автоматты түрде жойылады. Гонконг және Макао тұрғындары, шетел азаматы болған жағдайда, егер өздерінің аумақтық көші-қон органдарына азаматтығын өзгерту туралы ресми мәлімдеме жасамаса, Қытай азаматтары болып қала береді. Қытай-португалдық тегі бар Макао тұрғындарына Қытай және Португалия азаматтықтарының арасынан таңдау жасау мүмкіндігі беріледі. Португалия азаматтығын таңдау туралы ресми мәлімдеме бергеннен кейін, бұл адамдар Қытай азаматтығынан айырылады. Қытайдың азаматтық заңнамасы екі азаматтықты мойындамаса да, қолданыстағы заңдық база және оның іс жүзіндегі іске асырылуы кейбір жағдайларда де-факто екі азаматтық болуына мүмкіндік береді: шетелде туған және туған кезде шетел азаматтығын алған балалар, әдетте, Қытай азаматтығын алмайды, бірақ дипломаттар, гуманитарлық қызметкерлер немесе шетелдегі студенттер сияқты уақытша тұратын Қытай ата-аналарынан туған балалар Қытай азаматы ретінде қарастырылады және де-факто Қытай мен шетел мемлекетінің азаматтары болып саналады. Басқа елде азаматтық алған қытай шенеуніктері Қытай азаматтығынан бас тарта алмайды, сондықтан Қытай мемлекеті оларды Қытай азаматы ретінде қарастырады.
Құқықтар мен шектеулер
Қытайдың материктік бөлігі, Гонконг және Макао бір ел болғанымен, қытай азаматтарының бәрінде осы үш аумақта еркін қозғалу құқығы жоқ. Әр аймақ өздерінің жеке иммиграциялық саясатын жүргізеді және сол аймақтан тыс жерден келген, тұрғын емес қытай азаматтарын кіргізбеуге немесе депортациялауға құқылы. Басқа елдерге сапар жасағанда, визасыз өту мүмкіндігі қытай азаматының қай жерде тұрақты түрде тұратынына қарай күрт өзгереді. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Қытайдың материктік бөлігінің тұрғындары 74 елге, Макао тұрғындары 144 елге, ал Гонконг тұрғындары 170 елге визасыз бара алады.
Қытай материгі
Hukou – Қытайдың ішкі көші-қонды реттейтін үй шаруашылығын тіркеу жүйесі. Азаматтарға туған кезде олардың отбасылық тіркеліміне сәйкес хуку (ауылдық немесе қалалық) жіктелуі беріледі. Адамның мемлекеттен алатын әлеуметтік қамтамасы хукумен байланысты; ауылдық хукуы бар адамдарға ауыл шаруашылығы үшін жері бар тұрғын үй учаскесі беріледі, ал қалалық тұрғындарға денсаулық сақтау, қоғамдық білім беру, жұмыссыздық жәрдемақысы және субсидияланған тұрғын үйді қоса алғанда, олардың орналасқан жерінде түрлі мемлекеттік қызметтер көрсетіледі. 1980 жылға дейін ауылдық хукудан қалалық хукуға көшу қатаң бақылауда болды және өте сирек кездесетін. Соңғы жылдары реформалар осы ережелерді жеңілдеткенмен, тіркеуді өзгерту талаптары аймаққа байланысты әр түрлі және ең ірі қалаларда өте қатаң болуы мүмкін. Сондай-ақ, қаладан ауылға көшу өте қиын, себебі ауылдық хукумен байланысты жер пайдалану құқығы бар. Шетелдік азаматтықты алған қытай азаматтары қытай азаматтығынан бас тартуға міндетті, бұл олардың хукуы жойылады дегенді білдіреді. Дегенмен, көптеген бұрынғы қытай азаматтары әлеуметтік артықшылықтарға байланысты өздерінің хукуларын жоюға құлшынбайды. Тиісті органдар арасындағы байланыс жеткіліксіз болғандықтан, мұндай тәжірибе тіпті осы адамдарға өздерінің хукуларын жоймағандықтары үшін қытай паспортын алып, қытай азаматтығын заңсыз түрде қайта алуға мүмкіндік береді. Қытайдың Қытай азаматтары Резиденттік сәйкестендіру картасына тіркелуі керек, Қытай Халық Республикасының паспортын алуға құқылы және жергілікті Халық Конгресіне немесе ауылдық комитетке тікелей сайлауда дауыс беруге құқылы. Гонконг пен Макаоға уақытша сапармен баратын Қытай тұрғындары жергілікті қоғамдық қауіпсіздік бюросынан екіталай жол жинағын алуы керек. Егер олар осы арнайы әкімшілік аймақтардың бірінде тұрақты тұруға ниеттенсе, біржолғы жол жинағын алу үшін мақұлдау қажет. Өз бетінше тұтқындау мен қамауға алуға қарсы конституциялық қорғауға қарамастан, Қытайдың құқық қорғау органдары кез келген азаматты ұстап алуға немесе кез келген азаматтың елден кетуіне тыйым салуға құқылы, тіпті ресми тұтқындау ордерлері немесе сот органдарынан нақты рұқсатсыз. Саяси қарсыластар мен олардың отбасы мүшелері ел ішінде жиі үй қамауына алынады. Қытай Коммунистік партиясы саяси диссиденттерге қатысты жеке бақылауды ел ішінде және тіпті шетелде, шетелдік юрисдикцияларда (шетелдік азаматтардың көмегімен) жүргізеді. Қытай билігі кейде Қытай азаматтарын ерекше тәртіппен ұстап алып, шетелде жүрген адамдарды ұрлап, Қытайға мәжбүрлеп қайтарады. Қытай үкіметі іс жүзінде жүргізген азаматтықтың ауқымына қатысты, Foreign Policy басылымының колумнисті Крис Ченг: "Егер сіз Қытай азаматтығын ұстаған немесе ұстауға мүмкіндігі болған болсаңыз, Пекин сізді Қытай азаматы емес деп шешпесе, сіз Қытай азаматысыз" деп мәлімдеді. Қытай үкіметі тарапынан қос азаматтықты тануға қатысты шектеулер Financial Times басылымының Юань Янь жазған жағдайларға ұқсас қарама-қайшылық жағдайларға әкелді, яғни 2015 жылы Қытай билігі жазушы Гуй Минхайды оның қосымша швед азаматтығына қарамастан, қытай азаматы ретінде қарады. Юань Ян жазушының Қытайдағы Қытай билігі тарапынан ұсталғанын қытай мемлекетінің ұлттық және азаматтық ұғымдарының аражігін "бұрмалап" көрсету үшін дәлел ретінде келтірді. Маноадағы Гавайи университетінің антропологы Кэтрин Х. Клейтон, қытай үкіметтерінің Цин дәуірінің соңынан бері мұра еткен позициясы арқылы, яғни Jus sanguinis-ті ұлттықтың негізі ретінде енгізген, "қытай мемлекеті jus sanguinis қағидасын тым кеңінен қолдануға бейім, яғни әлемдегі қытай тегіндес барлық адамды әлеуетті немесе нақты ұлттық субъектілер ретінде қарауға бейім" және ол "қытай ұлттылық туралы заң, әлемдегі көптеген ұлттылық туралы заңдар сияқты, негізінен оның аралас болуымен айқындалатын топқа орын бермейтінін" байқады. Бірақ олар Қытайда тұруға немесе жұмыс істеуге құқығы жоқ. Орталық үкімет қытай азаматтары болып табылатын тұрғындарға сапар мақсатында және егер олар материкте алты айдан астам уақыт тұруға немесе жұмыс істеуге ниеттенсе, тұруға рұқсат береді. Бұл аймақтарда тұруға құқығы бар қытай азаматтары Гонконг немесе Макао резиденті сәйкестендіру картасын алуға құқылы, Гонконг арнайы әкімшілік аймағының паспортын немесе Макао арнайы әкімшілік аймағының паспортын немесе Макаоның заң шығарушы Ассамблеясын иеленуі мүмкін.
Тайвань
Гонконг және Макао тұрғындарына ұқсас, Тайвань тұрғындарына қысқа мерзімді саяхаттар үшін Құрлыққа баруға рұқсаттар, ал егер олар алты айдан астам уақытқа Құрлықта тұруға немесе жұмыс істеуге ниеттенсе, тұруға рұқсаттар беріледі. Тайвань заңнамасы Тайвань билігінің арнайы рұқсатысыз Құрлық паспорты алған Тайвань азаматтарын ҚР азаматтығынан автоматты түрде айырып тастайды.