Кіріспе

Сасанид империясының патшасы 399–420 жылдары Яздгерд I (Яздгерд және Яздгирд деп те жазылады) – 399–420 жылдары Иранның патшаларының патшасы (шаханшаһ). Шапур III-тің ұлы, Бахрам IV өлтірілгеннен кейін оның орнын иеленді. Яздгерд I-дің көбінесе оқиғасыз өткен билеу кезеңі Сасанид тарихында жаңару дәуірі ретінде қарастырылады. Ол туған жергілікті дереккөздерде «Күнәкар» деп аталғанымен, Яздгерд соңғы ізашарларына қарағанда қабілеттірек болды. Ол Шығыс Рим империясымен жақсы қарым-қатынаста болды және Аркадий оған өзінің ұлы Теодосийдің қамқорлығын тапсырды. Яздгерд I яһудилермен және Шығыс шіркеуінің христиандарымен жасаған достық қарым-қатынастарымен белгілі, ол 410 жылы мойындады. Осы себепті яһудилер мен христиандар оны жаңа Ұлы Кир деп мақтады (Ирандық Ахеменид империясының патшасы, яһудилерді Вавилон тұтқындығынан босатқан). Патшаның діни, бейбіт саясаты ақсүйектер мен зороастрия дін қызметкерлеріне ұнамады, ол олардың билігі мен ықпалын шектеуге тырысты. Бұл амалы кері соқты, Яздгерд I солтүстік-шығыста ақсүйектердің қолынан қаза тапты. Ақсүйектер одан кейін Яздгердтің ұлдарының таққа отыруына бөгет қоюға тырысты; оның үлкен ұлы Шапур IV таққа отырғаннан кейін дереу өлтіріліп, оның орнына Хосров тағайындалды. Басқа ұлы Бахрам V араб әскерімен Сасанид астанасы Ктесифонға асығып жетіп, ақсүйектерді өзін шаһ ретінде мойындауға мәжбүр етті.

Этимология

Яздегерд есімі көне иран тіліндегі yazad / yazata (құдайлық болмыс) және karta (жасалған) сөздерінің қосындысы – "Құдай жасаған", оны ирандық Bagkart және грек Theoktistos есімдерімен салыстыруға болады. Ол басқа тілдерде Яздекерт (пахлави); Язд[е]герд (жаңа парсы); Яздегерд, Издегерд және Яздегер (сирия); Язкерт (армян); Издегер және Азгер (Талмудта); Яздейерд (араб) және Исидигердес (грек) деп белгілі.

Өмірбаян

Яздегерд I – Шапур III-нің ұлы болды. 399 жылы Яздегерд I-нің інісі Бахрам IV қаза тапқанда, оның орнын иеленді. Яздегерд I қыржынды кезеңдерден өткен империяны мұраға алды; оның алдыңғы үш билеушісі – Бахрам IV, Шапур III және Ардашир II – ақсүйектер тарапынан өлтірілген. Жоғары ақсүйектердің көп бөлігі Иран үстіртісінде орналасқан күшті парфяндық дворяндық отбасыларға (узурғандар деп аталатын) жатты. Сасанидтік феодалдық армияның тірегі болған олар көбінесе тәуелсіз болды. Сасанид шахтарының узурғандарға бақылауы аз болды, оларды шектеуге жасалған әрекеттер шах үшін әдетте қымбатқа түсті (бұл үш бұрынғы шахтың тағдырынан көрініп тұр). Парфяндық дворяндық Сасанид шахының жеке мүддесі үшін, адалдығы үшін және (болжам бойынша) арий, яғни ирандық туыстығын сезінуі үшін қызмет етті. Яздегердтің билігінің соңында күшті парфяндық Сурен әулеті шахтың ықпалды серіктесіне айналып, империя ісінде маңызды рөл атқарды. Сурен әулетінің билігі Яздегердтің немересі Яздегерд II билігінің соңына дейін гүлденді.

Шығыс Рим империясымен қарым-қатынастар

Яздегерд I билігі кезінде оның батыс көршілері, Шығыс Рим империясында жағдай тұрақсыз болды; остготтар Балқанды шапты, франктар көтеріліс бастады, азаматтық соғыс қайнап тұрды, ал шығыс провинциялары көтеріліс көтерді. Империяның әлсіздігін пайдаланудың орнына, Яздегерд I ирандықтардың ғұндардан жеңіске жеткеннен кейін құтқарылған римдік христиан тұтқындарын Рим жеріне қайтарды. Рим императоры Аркадий, шахтың жомарттығының арқасында, жас ұлы Теодосийдің мұрагерлігіне кепілдік беру үшін Яздегердтен көмек сұрады. Бұл оқиғаны тек 6 ғасырдың римдік тарихшысы Прокопий айтады, бірақ оның әріптесі, римдік тарихшы Ағафий бұл хабарламаның «римдік қара халық пен аристократияның аузында» болғанын, бірақ замандас көздерде кездеспегенін айтты. Дегенмен, Яздегерд I Теодосийдің қорғаушысы болуға келісіп, оған қауіп келтіруге тырысқандарға қарсы соғыс ашумен қорқытты. Прокопийдің сөзінше, «Аркадийдің бұйрықтарын адал түрде орындап, [Яздегерд] римдіктермен терең бейбітшілік орнатып, осылайша Теодосий үшін империяны сақтап қалды». Шах Теодосийді тәрбиелеу үшін «өте керемет және жоғары білімді кеңесші және ұстаз» Антиохты жіберді.

Өмірбаян

Яздегерд I, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризмді ұстанды. Оның алдыңғыларының бірі, қуатты Сасанид шаһы Шапур II, 340 жылдан 379 жылға дейін Иран христиандарын "Ұлы қуғын-сүргін" кезінде қатыгездікпен қудалаған деп есептеледі. Кейінгі шаһтар – Яздегерд I, Бахрам V, Яздегерд II, Перроз I, Хосров I және Хосров II – де Шығыс шіркеуін қудалаған деген аңыз бар, бірақ шіркеу тез кеңейді. Агиографиялық деректерге сәйкес, мұның себебі христиандарға зороастризм дінінің басшыларының тұрақты қарсылығы болды. Дегенмен, христиандарды қудалау соттың талаптарын орындамаған діни көшбасшыларға ғана шектелді. Шапур II діни көшбасшыларды мойынсұнбағандықтары үшін жазаласа да, оның өзі де, сарайы да христиан халқын тұтастай қудаламады; "Ұлы қуғын-сүргін" – шындықтан алыс аңыз. Қазіргі заманғы тарихшы Эберхард Сауэрдің пікірінше, Сасанид шаһы басқа діндерді тек қана саяси қажеттілік туғанда қудалаған. Шапур II-нің христиандарды өлтіруіне діни көшбасшылардың империяны басқаруға толыққанды қатысудан бас тартуы себеп болды. Осы мақсатқа Яздегердтің тұсында, діни қызметкерлердің басшылары патша сарайымен ынтымақтасуға келіскен кезде қол жеткізілді.

Иран шіркеуінің құрылуы

Яздегерд I билігі Ирандағы христиандар үшін маңызды кезең болды. Рим епископы Марутаның кеңесімен ол 410 жылы Шығыс шіркеуін мойындады; бұл Иран шіркеуінің құрылуына әкелді, ол 424 жылы Рим шіркеуінен тәуелсіздігін жариялады. Яздегердтің жарлығы Рим императоры Константин Ұлының 313 жылғы Милан жарлығының Сасанидтер нұсқасы деп есептеледі. Көп ұзамай Иран бюрократиясы аясында шіркеулер, шейіттерге арналған қасиетті орындар мен монастырлар салынды. Олар Сасанидтер астанасы Ктесифондағы сарайға жақын орналасқандығы, Яздегердтің келісімін көрсетеді (ол Шығыс Сириялық немесе Римдік дипломаттарды шіркеулердің негізгі демеушілері ретінде тағайындап, қаржыландырды). Оның жомарттығының бір көрінісі – христиандарға қайтыс болғандарын жерлеуге рұқсат беруі, өйткені зороастрийлер жердің тазалығын бұзады деп сенді. Бюрократиядағы христиан элитасының саны артты, бұл ағын империя 651 жылы құлағанға дейін жалғасты. Шемен Бар-Саббае және оның әріптестері сияқты діни басшылар Шапур II-нің императорлық бюрократияға қатысу туралы өтінішіне қарсы болғанмен, V ғасырда епископтар Иранның агенттері ретінде жұмыс істей бастады (зороастризмнен алшақтады). Яздегерд діни басшыларды пайдаланды, Ктесифон Католикосының Патриархын өзінің және ағасының (Парс облысының губернаторы, Оңтүстік Иран) арасында делдалдық жасау үшін жіберді. Тағы бір патриарх Яздегердтің Феодосийге елшісі болды. Шахтың христиан діні туралы көп білмегендігі және (Шапур II сияқты) империясының саяси және экономикалық мүмкіндіктерін арттыруға көбірек қызығушылық танытқандығы байқалады. Христиандарға көзжардымды қарым-қатынас жасағаны үшін олардың жылнамаларында ол "асыл жан" және Ирандық Әшенидтер империясын құрған Ұлы Кирдің екіншісі деп сипатталған.

Қуғын-сүргін

Яздагердтің билігінің соңында оның христиандарға көрсеткен төзімі олардың бейбақтығымен сынаққа түсті. Хузестанның Охрмазд Ардашир епископы Абда және христиан дін қызметкерлері мен жамағат тобы шамамен 419-420 жылдары зороастрийлік от ғибадатханасын қиратты; сот оларды жасаған істері үшін жауап беруге шақырды. Яздагерд Абдадан: «Сен осы адамдардың басшысы және жетекшісі болғандықтан, неге оларға біздің мемлекетімізді жек көруге, біздің бұйрығымызға басып кіруге және өз ықтиярларымен әрекет етуге рұқсат бересің? Біздің ата-бабаларымыздан мирас қалған қасиетті орындарымызды, от ғибадатханаларымыздың негіздерін бұзып, жоясыңдар ма?» – деп сұрады. Абда жауап беруге тартынса, оның ілесіндегі дін қызметкері: «Мен негізін бұздым және отты сөндірдім, өйткені ол Құдайдың үйі емес, ал от – Құдайдың қызы емес», – деп жауап берді. От ғибадатханасын қирату – «христиандық жеңісін» жариялаудың бір жолы болды. Абда от ғибадатханасын қайта құрудан бас тартты, соның салдарынан ол және оның серіктері өлім жазасына кесілді. Тағы бір жерде дін қызметкері киелі отты сөндіріп, сол жерде қасиетті дұға оқыды. Зороастрий дін қызметкерлерінің қысымына көнуге мәжбүр болған Яздагерд I христиандарға қатысты саясатын өзгертіп, оларды қуғынға салуға бұйрық берді. Бұл саясаттағы өзгеріске байланысты, Яздагерд Сурен әулетінен Михр Нарсехті өзінің министрі (вузург фрамадары) етіп тағайындады. Бұл қысқа мерзімді қуғын-сүргін Яздагерд I-дің христиандық көздердегі беделін түсірген жоқ, тіпті кейбіреулері оның іс-әрекеттерін ақтады.

Яһудилермен қарым-қатынас

Иран яһудилеріне Яздагерд I өте жомарттықпен және құрметпен қатысты, сондықтан олардың экзилархы оны Вавилон тұтқындығынан яһудилерді азат еткен жаңа Ұлы Кир деп атады. Яздагерд раббилерді жылы күлкімен қарсы алып, оларға Киелі кітаптан аяттар айтқаны хабарланса да, бұл мәлімет яһуди тарихшыларының баясындағы қиянаттың нәтижесі болуы мүмкін. Оның яһуди әйелінің аты Шушандахт болды, ол экзилархтың қызы еді. Оның әкесінің кім екені нақты белгісіз; ол Мар Кахана I, Мар Йемар немесе Мар Зутра болуы мүмкін. Орта парсы географиялық мәтіні «Шахрестанниха и Эраншахр» (Иранның провинциялық астаналары) Яздагердтің Шушандахттың тілегі бойынша яһудилерді Испаханға қоныстандырғанын және ол оның ұлы Бахрам V-нің анасы болғанын хабарлайды. Ирантанушы Эрнст Герцфельдтің сөзіне сәйкес, Хамадан қаласындағы Естер мен Мордехайдың мазары Естер мен Мордехайдың емес, Шушандахттың жерленген жері еді.

Жеке тұлға және ақсүйектермен және дін қызметкерлерімен қарым-қатынасы

Римдік дереккөздер Яздегерд І-ді епті, қайырымды және достық билеуші ретінде сипаттайды. Ол "бастапқыда" "асыл мінезімен" және "кедейлер мен зәрулердің" қорғаушысы ретінде танымал болды. Бірақ парсы және араб дереккөздері оны "күнәкар" (базехкар немесе безехгар) және "қуылған" (дабхр) деп атайды. Олар оны билігін теріс пайдаланып, ақсүйектерді және зороастрий дін қызметкерлерін қорқытып, басып тастаған монарх ретінде көрсетеді. Яздегердке деген осы жауалы көзқарас, оның римдіктерге деген бейбіт қатынасына және елдегі зороастрий емес азаматтарға (христиандар мен яһудилерге) діни төзімділігіне байланысты. Діни қызметкерлердің Яздегердке деген қарсылығы, оның діни азшылықтарды достықпен басқаруын қабылдамаған бірнеше зороастрий дін қызметкерлерін өлімге кесіп жіберуіне себеп болды. Өзінің ізашарының тағдырын жақсы білген Яздегерд І ақсүйектерге сенім артып, олардың патша билігінің есебінен артық ықпалға ие болуына жол бермеді; сондықтан ол ақсүйектер мен дін қызметкерлерімен келіспеушілікке түсті. Дегенмен, Яздегерд өзінің соңғы ізашарларынан гөрі қабілетті болды, және оның билігі Сасанид тарихында жаңару дәуірі ретінде қарастырылады.

Монеталар және императорлық идеология

Яздегерд I монеталарында Ардашир II қолданған күмбез тәрізді тәжді, екі мерлон мен жоғарғы жарым айды біріктіріп киген бейнеленген. Оның билігі Сасани империясының саяси көзқарасының өзгеруін білдіреді, ол (бастапқыда батысқа бейім болған) шығысқа қарай жылжиды. Бұл өзгерістің себебі Иранның шығысындағы жауымдас тайпалар болуы мүмкін. Ирандық ғұндармен соғыс мифологиялық Иранның Кайяния билеушілері мен олардың Турандық жаулары арасындағы мифтік бәсекелестікті қайта оятқан болуы мүмкін, бұл жас авеста мәтіндерінде көрсетілген. Яздегерд монеталарына дәстүрлі "Ирандықтар мен ирандық емес халықтардың патшасы" атағымен қатар, "Рамшахр" (өзінің мемлекетіндегі бейбітшілікті сақтаушы) атағы да қосылды. Орта парсы батырлық поэмасы "Аядгар и Зариран" (Зарердің өсиеттері) атағын соңғы Кайяния монархы (Виштаспа) қолданған, және ол 10 ғасырдағы зороастриялық "Дэнкард" еңбегінде де кездеседі. Сасанидтер империяның соңына дейін Кайяния идеологиясы мен тарихына қызығушылық танытты. Яздегерд I тұсында Язд қаласында ("YZ" монета шабу аббревиатурасымен) монета шабу ошағы құрылды, бұл оның маңыздылығының артуын көрсетеді. Гуррада және, мүмкін, Гахрумда да монета шабу ошақтары ашылды.

Құрылыс қызметі

Яздегерд I бірнеше қаланы жаңартуға бұйрық бергенімен белгілі, олардың ішінде Құмыс, Хамадан, Суза, Шустар және Спахан қалалары бар. Оның әскери қолбасшылары Ақда және Майбуд қалаларын салған деген аңыз бар.

Өлім және мұрагерлік

Яздегерд I 420 жылы қайтыс болды. V ғасырдағы армян тарихшысы Мовс Хоренацидің айтуынша, оның өлімінің себебі ауру болған. Алайда, Фердоусидің «Шахнаме» кітабында айтылған ескі, танымал аңыз бойынша, оны шығыс Абаршаһр провинциясындағы Тус қаласына жақын орналасқан Чишмих-и Су немесе Чишмих-и Сабз (жасыл бұлақ) жерінен кенеттен пайда болған ақ ат тепкілеп өлтірді. Аттың кейін кенеттен жоғалып кеткені айтылады. Немец шығыстанушысы Теодор Нөлдеке «Фердоуси бұл дәстүрді туған қаласы Тустың дәстүрлерімен ойсыз біріктірген» деген болжам жасады, ал кісі өлтіру Гурган қаласында болған болуы мүмкін; аңыз Фердоусидің еңбегінен бұрын пайда болған. Яздегердтің өлімі Туста немесе Гурганда болды ма, бұл аңызды парфяндық дворяндар құрастырған болуы мүмкін, олар Яздегердті алыстағы солтүстік-шығыста өлтірді (парфяндардың дәстүрлі отаны және үш күшті парфяндық әулеттің иелігі, соның ішінде Тус аймағында орналасқан Карангиян әулеті). Яздегерд I-ді жек көретін дворяндар мен дін қызметкерлері енді оның ұлдарын патшалықтан айыруға тырысты. Үшеуі белгілі: Шапур, Бахрам және Нарсех. Шапур (Арменияның тәуелсіз патшасы) Ктесифонға асығып барып, Шапур IV ретінде тәж киді, бірақ оның сарайдағылары оны сатып беріп, өлтірді. Содан кейін дворяндар Бахрам IV-тің ұлы Хосроны таққа отырғызды. Аль-Хирадағы Лахмидтер сарайында өскен Бахрам араб әскерімен Ктесифонға келді және дворяндарды Бахрам V-ті шаһ ретінде мойындауға мәжбүрледі. Оның інісі Нарсех Абаршаһрдың губернаторы болып тағайындалды.