Кіріспе

Иранның соңғы Сасани патшасы (632–651 жылдары билеген)

ІІІ Яздагерд (сонымен қатар Яздагерд III және Яздагирд III деп те жазылады) – 632 жылдан 651 жылға дейін Иран патшаларының соңғы Сасани патшасы. Оның әкесі Шахрияр, ал атасы Хосров II болды. Сегіз жасында таққа отырған жас шах билікке бейімделмеді және тек қана номиналды билеуші болды, ал нақты билік әскери қолбасшылардың, сарайдың жоғары лауазымды тұлғаларының және қуатты аристократияның өкілдерінің қолында болды, олардың арасында ішкі соғыстар болды. Сасани империясы осы ішкі жанжалдардың салдарынан қатты әлсіреп, шығыстан Гөктүріктер, батыстан Хазарлар шабуыл жасады. Дегенмен, Ислам туы астында біріккен арабтар шешуші соққы берді. Яздагерд Иранға араб шапқыншылығын тоқтатуға күш жеткізбеді және билігінің көп бөлігін әскер жинау үмітімен бір провинциядан екіншісіне қашып жүріп өткізді. 651 жылы Мару маңындағы диірменшінің қолынан қаза тапқан Яздагердтің өлімімен 400 жылдан астам билік еткен Исламға дейінгі соңғы Иран империясы құлады.

Этимология

Яздегерд есімі көне иран тіліндегі yazad yazata – "құдайлық жаратылыс" және karta – "жасалынған" сөздерінің қосындысынан құралған. Сондықтан, ол "Құдай жасаған" деген мағынаны білдіреді, бұл ирандық Багкарт және грек Theoktistos есімдерімен салыстыруға болады. Яздегерд есімі басқа тілдерде былай аталады: пахлави тілінде – Яздекерт; жаңа парсы тілінде – Яздегерд; сирия тілінде – Яздегерд, Издегерд және Яздегер; армян тілінде – Яздекерт; талмуд тілінде – Izdeger және Azger; араб тілінде – Yazdeijerd; грек тілінде – Isdigerdes.

Өмірбаян

Яздегерд – шахзада Шахриярдың ұлы және 628 жылы өз ұлы Кавад II тарапынан құлатылып, өлтірілген Иранның соңғы көрнекті шахы Хосров II-нің немересі болды. Бұл империяға ауыр соққы болды, және империя одан ешқашан қалпына келмеді. Сонымен қатар, Хосров II-нің құлауы төрт жылға созылған азаматтық соғысқа әкелді, нәтижесінде ең беделді ақсүйектер толық тәуелсіздікке ие болып, өз үкіметтерін құруға кірісті. Парсы (Парсиг) және парфян (Пахлав) ақсүйек отбасылары арасындағы бұрынғы алау-дау қайта жанып, ұлттың байлығын бөліп алды. Бірнеше айдан кейін, қырып тұтатын жұқпалы ауру батыс Сасани провинцияларын шарпып, халқының жартысын, оның ішінде Кавад II-ні де қаза қылды. Оның орнына сегіз жасар ұлы Ардашир III отырды, бірақ екі жылдан кейін Сасани әскербасы Шахрбараз оны өлтірді. Одан соң, қырқ күн өткен соң, Пахлав көшбасшысы Фаррух Хормизд оны өлтіріп, Хосров II-нің қызы Боранды таққа отырғызды. Бір жылдан кейін Боран тақтан түсірілді, содан кейін бір-бірінен кейін билеушілер ауысып, 631 жылы Боран қайтадан билікке келді, бірақ келесі жылы Парсиг көшбасшысы Пируз Хосров оны өлтірді. Империяның ең беделді билеушілері – Ростам Фаррохзад пен Пируз Хосров енді өз адамдарынан қауіп сезініп, ақырында бірлесіп жұмыс істеуге келісіп, Яздегерд III-ті таққа отырғызып, азаматтық соғысқа нүкте қойды. Ол азаматтық соғыс кезінде жасырынған Истахрдағы Анахид от ғибадатханасында таж кигізілді. Бұл ғибадатхана алғашқы Сасани шахы Ардашир I-нің өзі таж киген жер еді, және Яздегердтің дәл сол жерде таж киюі империяның жаңаруына деген үмітін білдірді. Ол Сасан әулетінің соңғы тірі мүшесі болды. Көптеген ғалымдар Яздегерд таққа отырғанда сегіз жаста болғанына келіседі.

Империяның жағдайы

Алайда, Яздегердтің өзінің кең империясына тұрақтылық әкелуге қажетті билігі болмады, ол тез арада ыдырап бара жатты. Бұл, армия командирлері, сарайлықтар және ықпалды аристократия мүшелері арасындағы аяқталмайтын ішкі жанжалдардың салдары болды, олар бір-бірімен күресіп, бір-бірін жоқ қылып жатты. Империяның көптеген провинциялық әкімдері тәуелсіздік жариялап, өздерінің мемлекеттерін құрды. Мазун және Йемен провинцияларының әкімдері 628-632 жылдар аралығындағы азаматтық соғыс кезінде тәуелсіздіктерін жариялаған еді, бұл Ислам туы астында біріккен Арабия түбегіндегі Сасани әкімшілігінің күйреуіне әкелді. Ирантанушы Ходадад Резахани Сасанидтер Хосров II-нің 628 жылы өлім жазасынан кейін көптеген иеліктерінен айрылған болуы мүмкін деп санайды. Империя Арсакидтер империясы құлау алдындағы парфяндық феодалдық жүйеге ұқсай бастады. Парсиг және Пахлав фракциялары Яздегердтің заңды монарх екенін мойындағанмен, ол империясының барлық бөлігіне билік ете алмайтын секілді. Шындығында, оның билігінің алғашқы жылдарында монеталар тек Парс, Сакастан және Хузестан аймақтарында ғана соғылды, бұл шамамен оңтүстік-батыс (Xwarwarān) және оңтүстік-шығыс (Nēmrōz) аймақтарымен сәйкес келеді, онда Парсиг орналасқан. Империяның негізінен солтүстік бөлігінде орналасқан Пахлавтар оның суретімен монета соғудан бас тартты. Тіпті оңтүстікте де Яздегердтің билігі сенімді болған жоқ; Сасанид тәжін таластырушы Хосров IV осы уақытта Хузестанның Суза қаласында монеталар соқты, және ол 636 жылға дейін осылай істеді. Резаханидің сөзіне қарағанда, Яздегерд Месопотамияны, оның ішінде Ктесифон астанасын бақылаған жоқ. Ол, қастандық жасаған аристократтар мен Ктесифон халқы "Яздегердті астанаға әкелуге тырысқан жоқ немесе оған ынта білдірмеген" деп мәлімдейді. Сонымен қатар, империяның барлық жағынан шабуылдар жасалды; шығыстан Гөктүрктер, ал батыстан Армения мен Адурбадаганды шапқан хазарлар. Сасани әскері Византиямен соғыс және ішкі жанжалдардың салдарынан әлсіреп қалды. Жағдай соншалықты хаостық болды және елдің жағдайы соншалықты алаңдатарлық болды, "парсылар өз империясының құлауының жақын екенін ашық айтты және табиғи апаттарда оның белгілерін көрді".

Мұсылман арабтармен алғашқы қақтығыстар

633 жылы мамыр айында мұсылмандар маңызды стратегиялық Сасанидтер қаласы Хираның жанында Азадбех басқаратын Сасанидтер әскерін жеңіске ұшыратты, ол көп ұзамай басып алынды. Хира түскеннен кейін Яздегерд мұсылмандарға көбірек назар аудара бастады; Ростам Фаррохзад парсы әскери шенеунігі Бахман Джадуих пен армян әскери шенеунігі Жалинге қарсы әскер жіберді. Ростам Бахманға құпия түрде: «Егер Жалин тағы да жеңіліске ұшыраса, оның басын кесіп таста» деді. Сасанидтер әскері Көпір шайқасында мұсылмандарды жеңді. 636 жылы Яздегерд III Ростам Фаррохзадқа басып келген арабтарды бағындыруды бұйырды, содан кейін оған: «Бүгін сіз ирандықтардың арасындағы ең беделді адамсыз. Иран халқы Ардашир I әулеті билікке келгеннен бері мұндай жағдайға тап болған емес» деді. Кейін елшілер Яздегерд III-ке келіп, халық жиналатын адаммен ауыстыру үшін Ростамды қызметтен босатуды қарастыруын сұрады. Яздегерд III Кадисияда орналасқан араб әскерлерінің күшін бағалауды сұрады. Ростам Фаррохзад арабтарды «көшпенді қасқырлардың тобы» деп сипаттап, «олар күмәнсіз бақташыларға шабуыл жасап, оларды жоқ етеді» деді. Яздегерд III Ростамға жауап берді:

Соңғы қарсылық

Алайда, Сасанид әскері әл-Кадисия шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, соғыс барысында Ростам, Бахман, Жалин және Григор II Новирак және Мушег III Мамиконян есімді екі армян князі қаза тапты. Арабтар Сасанидтер астанасы Ктесифонға ешқандай қарсылықсыз бет түзеді. Яздегерд қазынасын алып, 1000 қызметшісімен бірге Медиядағы Хулванға қашып кетті, ал Ктесифонды Фаррухзадқа тапсырды. Бірақ Фаррухзад қарсылық көрсетпей, Хулванға аттанды. Содан кейін арабтар Ктесифонға жетіп, қаланың батыс бөлігін қоршап, жақын арада оны толығымен басып алды. Әл-Кадисия шайқасындағы ирандықтардың жеңілісі көбінесе Иранға арабтардың жорығындағы шешуші кезең ретінде сипатталады. Дегенмен, шындығында, жағдай одан мүлдем басқаша болды. Бұл шайқас иран әскерлеріне ескерту болды, олардың арасындағы үздіріспес фракциялық тартыстар олардың құлуына әкелуі мүмкін екенін түсінді. Әл-Табари осыны нақтылай келіп, Ктесифон құлағаннан кейін "адамдар өздерінің жолдарын таңдап, бір-бірін қоздырды: "Егер қазір тарасаңдар, енді ешқашан біріге алмайсыздар; бұл орын бізді әртүрлі бағытта шашыратады" деді. 637 жылдың сәуір айында арабтар Джалула шайқасында тағы бір Сасанид әскерін жеңді. Осы жеңілістен кейін Яздегерд Медияның тереңіне қашты. Ол жаңа әскер жинап, Ктесифонды қайтарып алу және мұсылмандардың одан әрі ілгерілеуін тоқтату үшін Нахавандқа жіберді. Яздегерд жіберген әскер соншалықты қауіпті болды, ол Омарды Куфа мен Басраның араб күштерін Аль Нуман ибн Мукрин басшылығында біріктіріп, Сирия мен Оманнан келген күштермен бірге Сасанидтерге қарсы жіберуге мәжбүр етті. Шайқас бірнеше күнге созылды. Онда екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, соның ішінде Аль Нуман ибн Мукрин және ирандық генералдар Марданшах пен Пируз Хосров қаза тапты. 642 жылғы Нахаванд шайқасы Сасанидтер үшін Әл-Кадисия шайқасынан кейінгі екінші ауыр әскери апат болды.

Ұшу

Сасанидтер апатынан кейін Яздегерд Исфаханға қашып, арабтардың қолына мүлкін жоғалтқан Сиях есімді әскери шенеунік басқаратын шағын әскер жинады. Бірақ Сиях пен әскердің қалған бөлігі Яздегердке қарсы бүлік көтеріп, арабтарға тұруға орын беруге келісті. Осы уақытта Яздегерд Естахрға жетіп, Парс провинциясында қарсылық көрсету үшін база құруға тырысты. Дегенмен, 650 жылы Басраның әкімі Абдулла ибн Амир Парсқа шабуыл жасап, парсылардың қарсылығын тоқтатты. Естахр шайқастан кейін қирады, ал 40 000 қорғаушы, оның ішінде көптеген парсы ақсүйектері қаза тапты. Арабтар Парсты басып алғаннан кейін Яздегерд араб әскерінің қуып жететінінен Кирманға қашты. Яздегерд Бимандтағы қарлы боранда араб әскерінен қашуға үміттенді. Кирманға келген соң Яздегерд Кирманның марзбанымен (шекаралық провинцияның генералы, «марграф») келіспеді де, Кирманнан Сақастанға кетті. Кейін басралық тағы бір әскер келді, ол Кирманның марзбанын қанды шайқаста жеңіп өлтірді. Яздегерд Сақастанға келгенде Сақастанның билеушісінен салық талап ету арқылы оның қолдауын жоғалтты. Содан кейін Яздегерд түрік басшысына қосылу үшін Мервке бет алды. Бірақ ол Хорасанға келгенде, тұрғындары Яздегердтің соғыс жүргізуді жалғастыру шешімімен келіспеді және оған арабтармен бейбіт келісімге келуі жақсы екенін айтты; бірақ Яздегерд бас тартты. 650-652 жылдар аралығында қанды шайқастан кейін Сақастан араб әскері басып алды. Яздегердке арабтарға қарсы әскер жіберген Шағаниян княздығы да көмектесті. Яздегерд Марвқа (қазіргі Түрікменстан) келгенде, Марв марзбанынан салық талап етті, осылайша оның қолдауын жоғалтып, Бадғистің хетталит билеушісі Незак Тарканмен одақтасты, ол оған қарсы Яздегердті жеңіп, оның ізбасарларын таратты.

Қытай көмегі

Яздегерд III мұсылман арабтарының шабуылынан қиындық көре бастаған соң, 639 жылы Қытай сарайына "құрмет көрсету үшін" елші жіберді.

Өлім, мұра және тұлға

Жеңіліске ұшырағаннан кейін Яздегерд Марв маңындағы диірменшіге паналады, бірақ 651 жылы оны өлтірді. Кияның айтуынша, диірменші Яздегердтің зергерлік бұйымдарын иелену үшін өлтірген, ал «Иранның Кембридж тарихы» диірменшінің Махо Суридің жібергенін мәлімдейді. Дегенмен, Яздегердтің өлімі Сасани империясының аяқталуын білдірді және арабтардың Иранның қалған бөлігін жаулап алуын жеңілдетті. Көп ұзамай, Хорасанның барлығы арабтар бақылауына көшті, олар оны Трансоксианаға шабуыл жасау үшін база ретінде пайдаланды. Осылайша, Яздегердтің өлімі 400 жылдан астам билік құрған Исламға дейінгі Иран империясының соңы болды. Бұрын бір буын бұрын Мысыр мен Кіші Азияны қысқа мерзімге жаулап алған, тіпті Константинопольге дейін жеткен империя, шайқас пен шөл далаларына бейім, жеңіл қаруланған арабтардың күштеріне құлдырады. Сасанидің ауыр атты әскері оларды тоқтату үшін тым жай және жүйелі болды; Хорасан мен Трансоксианадан келген жеңіл қаруланған араб немесе шығыс ирандық жалдамалы әскерлерді пайдалану әлдеқайда тиімдірек болар еді. Дәстүр бойынша, Яздегердті христиан монахтары жібек пен мускуспен безендірілген бақта орналасқан биік мазарға жерледі. Оның жерлеу рәсімін және Мерв маңындағы оның денесіне мазар салуды несториандық епископ Илия ұйымдастырды, себебі Шаханшахтың әжесі Ширин христиан болған. Махое, Сасани патшасын өлтіргені үшін түркілер оның қолдарын, аяқтарын, құлақтарын және мұрынын кесіп тастады, соңында оны ыстық жазғы күнде өлуге тастады. Махоенің денесі содан кейін үш ұлының денелерімен бірге өртеліп, бағанаға байланды. Монахтар Махоені қарғысқа тоғытып, Яздегердке мадақтау айтып, «жауынгер» патшаның және «Ардашир I үйінің» құлдырауын жоқтады. Бұл оқиғаның шындығына қарамастан, ол империядағы христиандардың зороастриялық Сасанилерге адал болғанын, тіпті Яздегердті тастап кеткен ирандық ақсүйектерге қарағанда одан да адал болғанын көрсетеді. Шындығында, Сасанилердің соңғы кезеңінде христиандар мен билеушілер арасында тығыз байланыс болды, олардың жағдайы Сасани дәуірінің басындағы жағдаймен салыстырғанда едәуір жақсарған. Халық ауыз әңгімелерінде Яздегердтің әйелі христиан болған, ал оның ұлы және мұрагері Пероз III христиан дінін ұстанған, тіпті ол пана тапқан Тан Қытайында шіркеу салған. Яздегерд тарихта шейіт болған ханзада ретінде есте қалды; кейіннен Ислам Иранында көптеген билеушілер мен офицерлер оның ұрпағы екенін мәлімдеді. Яздегерд жақсы білімді және мәдениетті болған, бірақ оның мақтандығы, тәкаппарлығы және өз талаптарын шындықпен салыстыра алмауы оны үнемі губернаторларымен қақтығысқа түсірді және арабтар қуып жүрген кезде оның ықпалы азайып, бір қаладан екінші қалаға көшті. Әр жаңа жерде ол өзінің әлі де патшалықтың құдіретті монархы екенін көрсетті, жаулардан қашып жүрген елден қуылған адам емес, бұл оның әскери сәтсіздіктерімен бірге көптеген адал қолдаушыларын одан алыстатты.

Зороастризм күнтізбесі

Заростриялық діни күнтізбе, бүгінге дейін қолданылып келеді, Яздегерд III-нің тәж киген жылын бастапқы жыл ретінде пайдаланады, ал оның күнтізбелік дәуірі (жыл санау жүйесі) Y.Z. қосымшасымен бірге келеді. Магияшылар Яздегерд III-нің қазасын Зороастрдың мыңжылдығының аяқталуы және Ошедардың мыңжылдығының басталуы деп есептеді.