Кіріспе

Бахрам II (Вахрам II немесе Варахран II) – 274-тен 293 жылдарға дейін Иранды билеген Сасанидтер әулетінің бесінші патшасы (шаханшаһы). Бахрам I-нің ұлы және мұрагері болған Бахрам II, әкесі сияқты, жасөспірім кезінде күшті зороастрий діни қызметкері Картирдің көмегімен таққа отырды. Ол билік құрған кезеңде көптеген қиындықтарға тап болды: оның бауыры, Кушано-Сасанид әулетінен шыққан Хормизд I Кушаншах шығыста көтеріліс ұйымдастырды. Хормизд I Кушаншах патшалардың патшасы атағын алды және Сасанидтер тағына талас жасады. Осы кезеңде Бахрам II-нің туысы Хормизд Сакастан Сакастанда көтеріліс бастады. Хузестанда жоғары діни қызметкердің (моубед) бастауымен зороастрийлік фракциялық көтеріліс болды. 283 жылы Рим императоры Карус Ирандағы тұрақсыз жағдайды пайдаланып, Месопотамиядағы Сасанидтердің иеліктеріне жорық жасады. Бахрам II сол кезде шығыста болғандықтан, тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады және астанасы Ктесифонды Рим императорына жоғалтуы мүмкін. Бірақ, Карус көп ұзамай, найзағайға шалынып қайтыс болды. Соның салдарынан рим әскері шегінді, ал Месопотамия Сасанидтерге қайтадан қарады. Билігінің соңында Бахрам II Рим императоры Диоклетианмен бейбіт келісімге келді және Хузестан мен шығыстағы тәртіпсіздіктерді тоқтатты. Кавказда Бахрам II Миран III-ге, Михран әулетінен шыққан ирандық дворянға Иберия тағын беру арқылы Сасанидтер билігін нығайтты. Ғалымдар Бахрам II-нің отбасының суреттері бар алғашқы монеталарды соқтырған Сасанид билеушісі деп санайды. Ол сонымен қатар отбасы мен жоғары дворяндардың ерекше бейнелерін көрсететін бірнеше жартасқа рельефтер жасауды бұйырды. Оның орнына ұлы Бахрам III отырды, бірақ төрт айдан кейін екінші Сасанид билеушісі Шәпур I-нің ұлы Нарсех оны тақтан құлатты.

Атауы

Оның теофоралық аты "Бахрам" – бұл жаңа парсы тіліндегі орта парсы тіліндегі Варахранның (сондай-ақ Wahrām деп те жазылады) түрі, ол көне ирандық Vṛθragna-дан шыққан. Авеста тіліндегі баламасы – Verethragna, ежелгі ирандық жеңіс құдайының аты, ал парфян тілінде *Warθagn. Грек тілінде бұл есім Баранс деп жазылса, армян тілінде Вахагн/Врам деп транслитерацияланады. Грузин тілінде бұл атау Барам, ал латын тілінде Вараран деп кездеседі.

Өмірбаян

Баһрам II – Баһрам I-нің үлкен ұлы, Сасанидтер әулетінің төртінші патшасы (шаһ) және көрнекті шаһ Шапур I-нің немересі. Сасанидтер 224 жылы Партиялық Арсакидтер империясын Иранның билеушілері ретінде ығыстырды, Ардашир I (Баһрам II-нің арғы атасы) соңғы монарх Артабан IV-ті Хормоздган шайқасында жеңіп, өлтірді. Баһрам II-нің тууына қатысты terminus post quem шамамен 262 жыл, себебі бұл Шапур I-нің Кааба-и Зартоштағы жазуының мерзімі, онда патшалық отбасының қалған мүшелері есімдері тізілген, бірақ ол жоқ. Оның әкесі Баһрам I, Шапур I-нің үлкен ұлы болғанымен, анасының төмен дәрежелі тегіне байланысты, мұрагерлікке үміткер деп есептелмеді. Ол кіші патшайым немесе тіпті ұсақ әйел болған болуы мүмкін. Шапур I 270 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Хормизд I иеленді, ол қайтыс болғанға дейін бір жыл ғана билік етті. Баһрам I, қуатты зороастрийлік дін қызметкері Картирдің көмегімен таққа отырды. Одан кейін ол ағасы Нарсехпен келісім жасап, Рим және Сасани империялары арасындағы жанжалдың себебі болған маңызды шекаралық Армения провинциясының басшысы болу үшін таққа құқығынан бас тартты. Дегенмен, Нарсе, Баһрам I-ні билікті басып алған адам деп қарады.

Соғыстар

Бахрам II билік құрған кезінде көптеген қиындықтарға тап болды. Оның бауыры Хормизд I Кушаншах, империяның шығыс бөлігін (яғни Кушан-Сасанид мемлекетін) басқарған, оған қарсы бүлік көтерді. Хормизд I Кушаншах – дәстүрлі «Ұлы Кушан патшасы» атағының орнына «Хормизд, Ұлы Кушан патшасы» деген жазуы бар монеталар шығарған алғашқы Кушан-Сасанид билеушісі. Кушан-Сасанид патшасы, бұрын Кушан империясы да қолданған «Патшалардың патшасы» атағына талас жасады, бұл Кушан-Сасанид идеологиясы мен өзіндік санасындағы «көрнекті өзгеріс» (Резахани) және, мүмкін, Сасани әулетінің билеуші тармағымен тікелей қақтығыс. Хормизд I Кушаншахқа сакастандықтар, гилактар және кушандар қолдау көрсетті. Сакастанда Бахрам II-нің туысы Хормизд Сакастан басқарған тағы бір бүлік болды, оның Хормизд I Кушаншахпен бір адам болуы мүмкін деген болжам бар. Алайда, ирантанушы Ходадад Резаханидің сөзіне сүйенсек, бұл ұсыныстан қазір бас тарту керек. Осы уақытта Хузестан провинциясында бас діни қызметкер (моубед) бастаған бүлік болды, ол бір мерзімге провинцияны басып алды. Сонымен қатар, Рим императоры Карус Сасанид империясында азамат соғысы болып жатқанын естіп, 283 жылы жағдайды пайдаланып, империяға жорық жасады. Бахрам II шығыста болғанда ол Месопотамияға басып кірді және Сасанидтер астанасы Ктесифонды көп шайқассыз қоршап алды. Сасанидтердің ішкі проблемаларының салдарынан сол кезде тиімді, үйлесімді қорғаныс ұйымдастыра алмады; Карус пен оның әскері Ктесифонды басып алған болуы мүмкін. Бірақ, Карус кейіннен күрт қайтыс болды, айтуынша, шаңқаяқ соққан. Соның салдарынан рим әскері шегінді, ал Месопотамия Сасанидтерге қайтадан бағынды.

Империяны нығайту

Келесі жылы Бахрам II өзінің ішкі мәселелеріне тап болған жаңа Рим императоры Диоклетианмен бейбітшілік жасады. Бейбітшілік шарты бойынша Армения екі империя арасында бөлінді: Батыс Арменияға Римге жақын Арсакид князі Тиридат III билік етті, ал қалған үлкен бөлігін Нарсех сақтап қалды. Алайда, бұл бөліністі қазіргі заманғы тарихшы Урсула Вебер жоққа шығарады, ол бұл басқа дереккөздермен қайшы екенін және сасанидтер Арменияны кейінгі Нисибис бейбітшілігіне дейін (299) бақылауда ұстағандығын айтады. Сол жылы Бахрам II Иранның жеті ұлы әулетінің бірі – Михран әулетінен шыққан ирандық дворян Мириан III-ге Иберия тағын берді. Оның мақсаты Кавказдағы сасанид билігін нығайту және Кавказ таулары арқылығы маңызды жолдарды бақылау үшін Иберия астанасы Мцхетаның орналасуын пайдалану болды. Бұл Бахрам II үшін соншалықты маңызды болды, сондықтан ол Мириан III-нің орнын бекіту үшін жеке Мцхетаға барды. Сонымен қатар, ол өзінің абыройлы адамдарының бірі – Мирванозды (Михраннан да шыққан) елге жіберді, ол жеті жастағы Мириан III-нің қамқоршысы болды. Мириан III бұрынғы Иберия билеушісі Аспакурестің қызы Абешураға үйленгеннен кейін, 40 000 сасанидтің "таңдаулы атты жауынгерлері/атты әскері" шығыс Иберияда, Кавказ Албаниясында және Гугаркта орналастырылды. Батыс Иберияда Мириан III-ді қорғау үшін Мцхетаға 7 000 сасанид атты әскері жіберілді. Бахрам II 293 жылы қайтыс болған кезде шығыстағы көтерілістер басылды, ал оның ұлы және мұрагері Бахрам III Сакастанның әкімшісі болып тағайындалды және "саканшах" ("Сака патшасы") атағын алды. Бахрам II-нің өлімінен кейін Бахрам III өзінің қалауынша емес, Вахнам бастаған және Мешан әкімшісі Адурфарробай қолдаған ақсүйектер тобы Парста шах деп жариялады. Бірақ төрт ай билік еткен соң, ол Нарсех тарапынан құлатылды, ол Вахнамды өлімге жіберді. Осылайша, мұрагерлік Нарсехке көшті, оның ұрпақтары империя құлаған 651 жылға дейін билік етті.

Картирмен қарым-қатынас және діни саясат

Бахрам II-ден бұрын Сасанид шаһтары «ыстық-суық зороастрийлер» болған. Ол өзінің есімді құдайына ерекше құрмет көрсетіп, ұлына Бахрам есімін берді және оның тәжінің орталық бөлігі ретінде құдайдың құсы – Веретрагнаның қанаттарын таңдады. Бахрам II, әкесі сияқты, ықпалды зороастрий діни қызметкері Картирді жақсы қабылдады. Ол оны өз ұстазы деп есептеп, оған көптеген құрмет көрсетіп, «вузурган» дәрежесін берді және оны бүкіл империяның бас судьясы (дадуар) етіп тағайындады, бұл одан кейін діни қызметкерлерге судьялық лауазым берілгенін білдіреді. Картир сондай-ақ бастапқыда Сасанид әулетінің қамқорлығында болған Истахрдағы Анахид от ғибадатханасының басқарушысы болып тағайындалды. Осылайша Сасанид патшалары империядағы діни билігінің көп бөлігінен айрылды. Енді дін қызметкерлері елдің барлық жерінде судьялар болып жұмыс істеді, сот істері, басқа діндердің өкілдерінің арасындағы жанжалдарды қоспағанда, зороастрий заңнамасына негізделген болуы мүмкін. Осылайша, Бахрам II тұсында Картир империядағы күшті тұлғаға айналды; ол Кааба-и Зартошттағы жазуында христиандар, яһудилер, мандаистер, манихейлер және буддистер сияқты зороастрий емес азшылықтарды «жойғанын» мәлімдеді. Қазіргі заманғы тарихшы Парване Пуршариатидің сөзіне сүйенсек: «Картирдің мәлімдемелері оның іс жүзінде қаншалықты іске асырылғанын немесе оның ілгерілеткен шараларының табыстылығын көрсетіп тұрғаны әлі де белгісіз». Шындығында, яһуди және христиан деректерінде осы кезеңде қудалау туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Монеталар

Баһрам II-ден бастап Сасанид шахтарының барлығы монеталарында сырғаларымен бейнеленген. Ол – құстың қанаты, Верэтрагна құсының қанаты сияқты, тәжінде қанаты бар алғашқы шах. Баһрам II-нің монеталарындағы жазу, оның алдыңғылары сияқты (Ардашир I мен Шапур I-ді қоспағанда, олардың жазулары сәл өзгеше), "Маздаға табынушы, құдайлық Баһрам, Иран (ирандықтар мен ирандық емес халықтардың) патшаларының патшасы, оның бейнесі/нұры құдайлардан" деп жазылған. Бахрам II билік еткен кезде бірнеше монета түрі шығарылды: біреуі оны жалғыз бейнелейді, екіншісі – оны және әйел бейнесін, үшіншісі – Бахрам II-ні және биік тиара (медиандық бас киім деп аталады) киген сақалсыз жас жігітті, ал төртіншісі – Бахрам II-ні, әйел бейнесін және сақалсыз жас жігітті бірге көрсетеді. Кейбір монеталарда әйел бейнесі әртүрлі бас киім киген, кейде шошқа, гриф, жылқы немесе бүркіт бейнеленген. Бұл өзгерістердің нақты мағынасы белгісіз. Монеталардағы жазуларда бұл тұлғалардың мәртебесі туралы ақпарат болмағандықтан, оларды талдау қиын. Сақалсыз жас жігіт әдетте мұрагер Бахрам III деп түсіндіріледі, ал әйел бейнесі Бахрам II-нің патшайымы Шапурдухтак деп аталады, ол оның туысы болған. Егер бұл болжам дұрыс болса, онда Бахрам II отбасының суреті бар монета соққан алғашқы (және соңғы) шах болады. Ирантанушы Тұрай Дарьяидің айтуынша, "Бұл Бахрам II-нің ерекшелігі, өйткені ол отбасының суретін қалдыруға тырысқан, бұл сарай және парсы патшалық тойы (базм) туралы ақпарат береді". Қазіргі заманғы тарихшы Жамшид Чокси әйел бейнесінің шын мәнінде Анахита құдайының бейнесі екенін, ал сақалсыз жас жігіттің Верэтрагнаны бейнелейтінін анықтауға тырысты. Монетаның екінші жағында екі қызметшінің қасында тұрған дәстүрлі оттық бейнеленген.

Тас бедерлері

Бахрам II тұсында түрлі жартас мүсіндері жасалған; олардың бірі Шираз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 27 шақырым жердегі Гуйомда, онда Бахрам жалғыз тұрған күйінде бейнеленген. Сар-Машхадтағы тағы бір мүсінде Бахрам аңшы ретінде көрсетілген: өлі арыстан оның етегінде жатыр, ал ол шабуыл жасап келе жатқан екінші арыстанға қылышын сігеді. Оның әйелі Шапурдухтак оның оң қолын ұстап, қорғау белгісін білдіреді, ал Картир мен басқа бір тұлға, көбінесе ханзада, оларға қарап тұр. Бұл суретте бірнеше символдық және метафоралық мағыналар бар, бірақ ол, бастысы, нағыз аң аулау кезіндегі патшалық батылдықты көрсетуі мүмкін. Мүсіннің астында Картирдің жазуы бар. Нурабадқа жақын, Бишапурдан солтүстікке қарай 40 шақырым жердегі Сараб-е-Бахрамдағы үшінші мүсінде Бахрам II, оның сол жағында Картир мен Папак, Иберияның әкімі, оң жағында тағы екі билеуші тұлғамен бірге бейнеленген. Бишапурдағы төртінші мүсінде Бахрам жылқыға мініп, арабтарға ұқсас киім киген алты адамнан тұратын топты сүйемелдеп келе жатқан ирандық билеуші тұлғамен бетпе-бет келеді, олар жылқылар мен түйелермен келіп жеткен. Бұл Химияр патшасы Шаммар Яхриштің билік басындағы дипломатиялық миссиясын бейнелейтін секілді. Бесінші мүсінде Бахрам II тұрғанда, оның отбасы мүшелері мен қызметшілерімен қоршалған; оның сол жағында Шапурдухтак, ханзада, тақ мұрагері Бахрам III, Картир және Нарсехтің мүсіндері бар. Оң жағында Папак пен тағы екі билеуші тұлғаның мүсіндері тұр. Алтыншы мүсінде атты шайқас бейнеленген, ол Ахеменидтер патшасы Дарий I-нің мазарында тікелей орналасқан. Мүсінде екі бөлім бар. Жоғарғы бөлім Бахрам II-нің Карусқа қарсы соғысын көрсетеді, ол оны жеңіс деп жариялайды. Төменгі бөлім Бахрам II-нің Хормизд I Кушаншахпен соғысын бейнелейді. Жетінші мүсінде, Танг-е (немесе Сараб-е) Қандилде, Бахрам II-нің Анахитадан гүл алған құдайлық киелілік рәсімі көрсетілген. Бахрам II Барм-э-Делакта екі жартас мүсінін орнатты: біріншісі Бахрам II-нің Шапурдухтаққа гүл сыйлағанын көрсетеді; екіншісі Бахрам II-нің діндарлық ишара жасап, сарайдағы қызметкері оған тәж ұсынғанын бейнелейді.

Мұра

Бахрам II билік құрған кезде Сасани Иранындағы өнер гүлденді, әсіресе шах пен оның сарайындағы адамдардың бейнелері. Ол, 7-ғасырғы Сасани патшасы Бораннан басқа, монеталарында әйел суретін салған алғашқы және жалғыз шах. Қазіргі заманғы тарихшы Мэтью П. Канепа Бахрам II-ні салыстырмалы түрде әлсіз шах деп атайды, оның кемшіліктері Картирге патшалық құқықтардың бір бөлігін иеленуге мүмкіндік берді. Бірақ, әскери жағынан Бахрам II табысқа жетті, Хузестан мен шығыстағы ала-құлалықтарды тоқтатты және римдіктерді Месопотамиядан ығыстырды. Дарьяи мен Резаханидің сөзіне қарағанда, Бахрам II билігі "Сасани әкімшілігі үшін тұрақтылық және өзіне-өзі терең үңілу кезеңі" болған.