Кіріспе
Баһрам I (Вахрам I немесе Варахран I деп те аталады) – 271 жылдан 274 жылға дейін Иранның Сасанид әулетінің төртінші патшасы. Ол Шапур I-нің үлкен ұлы болып, бір жыл патшалық құрған ағасы Хормизд I-нің орнын басты. Баһрам I-нің билеу кезеңі Сасанидтердің манихейшілдікке деген ымырасының аяқталуын білдірді. 274 жылы ықпалды зороастрий дін қызметкері Картирдің қолдауымен Мани тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Баһрам I-нің билеуі көбінесе ешқандай оқиғасыз өтті. Одан кейін ұлы Баһрам II таққа отырды.
Bahram I (also spelled Wahram I or Warahran I; ) was the fourth Sasanian King of Kings of Iran from 271 to 274. He was the eldest son of Shapur I and succeeded his brother Hormizd I , who had reigned for a year. Bahram I's reign marked the end of the Sasanian tolerance towards Manichaeism, and in 274, with the support of the influential Zoroastrian priest Kartir, he had Mani imprisoned and executed. Bahram I's reign was largely uneventful. He was succeeded by his son Bahram II.
Атауы
"Баһрам" (بهرام یکم) теофоралық есімі – бұл жаңа парсы тіліндегі орта парсы тіліндегі Варахранның (кейде Wahrām деп те жазылады) түрі, ол ескі иран тіліндегі Вṛθragna-дан шыққан. Авеста тіліндегі баламасы – Verethragna, ежелгі ирандық жеңіс құдайының аты, ал парфян тілінде *Warθagn. Грек тілінде бұл есім Baranes деп жазылса, армян тілінде Вахагн/Врам деп транслитерацияланады. Грузин тілінде Барам, ал латын тілінде Vararanes деп кездеседі.
Патшалық билікке келгенге дейінгі өмірі
Баһрам І – Сасани империясының екінші шахы Шапур І-нің үлкен ұлы. Оның үш інісі болған: Хормизд Ардашир, Нарсех және Шапур Мешаншах. Шапурдың ұлдарының ең үлкені болғанымен, Баһрам І ағаларынан төмен дәрежеде болған, бұл, әлдебір анасының қарапайым тегімен байланысты болуы мүмкін: ол кішігірім патшайым немесе сарай қызы болған. Шапурдың билігі тұсында Баһрам І Каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан, жаңадан бағындырылған Гилан аймағының әкімі қызметін атқарды. Ол Гелан шах ("Гилан патшасы") атағын алды. Ол Иранның оңтүстігіндегі Персеполис қаласының жанындағы Нақш-э-Рустамдағы Кааба-е-Зартошт қабырғасындағы жазуда есімдері мен лауазымдарымен мақталып айтылған Шапур І-нің ұлдары туралы естелікте көрсетілген. Шапур І 270 жылы қайтыс болды, және оның орнына Хормизд Ардашир (кейін Хормизд І аталған) келді, ол 270 жылдың мамыр айынан 271 жылдың маусым айындағы өліміне дейін билік жүргізді. Әкесінің таққа мұрагерлікке қарастырмаған Баһрам І, күшті зороастрий діни басшысы Картирдің көмегімен билікке келді. Ол содан кейін Нарсехпен келісім жасады, ол Рим және Сасани империялары арасындағы соғыстың себебі болған маңызды шекаралық Армения провинциясының әкімі болу үшін таққа талап ету құқығынан бас тартты. Дегенмен, осы келісімге қарамастан, Нарсех Баһрамды билікті тартып алған адам деп санаған болуы мүмкін.
Билік
Сасанидтердің бұрынғы шаһтары, соның ішінде Шапур I, империядағы зороастрийлік емес азшылықтарға қатысты діни төзімділік саясатын ұстанды. Шапур I өзінің дінінің үйретімдерін бағалап, зороастризм дінін қолдағанмен, яһудилер, христиандар, буддистер және индустар өз діндерін еркін өркендетуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ манихейшіліктің негізін қалаушы Маниге де жақсы қарым-қатынас жасады, оған еркін уағыз айтуға және тіпті Шапурдың әскери жорықтарында сүйемелдеуші болуға рұқсат берді. Бахрам I таққа отырғаннан кейін, зороастризм діни басшыларының беделінің артуы және Картирдің ықпалының күшеюі салдарынан жағдай өзгерді. Мани Гундишапур қаласына келгенде, Исаның Иерусалимге кіргеніне ұқсас қызығушылық туды. Картир мен басқа зороастризм дінбасыларының наразылығынан кейін Бахрам I Маниді түрмеге қамауға көндірілді, ол 274 жылы өлім жазасына кесілді. Манидің өлімінен кейін Картир мен зороастризм дінбасылары оның ізбасарларын қуғынға түсірді. Олар өздерінің ықпалын арттыру және тарату мақсатында патшалықтың діни азшылықтарына қарсы күш қолданды. Зороастризм дінбасылары Маниді гетеродоксалды философ және қауіпті пұтқа табынушы ретінде қарастырды, ол зороастризмнің еврей, будда және христиан идеяларымен бүлінген түсінігін ұсынды. Бахрам I-нің қолдауымен Картир зороастризм мемлекеттік шіркеуінің негізін қалады, нәтижесінде Бахрам Сасанидтік дереккөздерде «мейірімді және лайықты патша» деп мақталады. Бахрам I, оның ізашарлары сияқты, «ылақ зороастришіл» болды. Бахрам I 274 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды және оның ұлы Бахрам II оның орнына отырды. Бахрам I-нің тағы бір ұлы, Хормизд I Кушаншах, шығыстағы Кушано-Сасанид мемлекетін биледі және кейін Бахрам II-ге қарсы сәтсіз көтеріліс жетекшісі болды. Бахрам I әулеті 293 жылға дейін Сасани империясын биледі, содан кейін Нарсех оның немересі Бахрам III-ті құлатып, өзін жаңа шаһ деп жариялады. Осылайша билік Нарсеге және оның ұрпақтарына көшті, олар 651 жылы империя құлағанға дейін билік жүргізді.
Ақшаның түсі, сыртқы түрі және әдеттері
Бахрам I тұсында монеталардың артқы жағы Шапур I билігінде соғылған нұсқаға қайта өзгертілді, екі қасындағы адам от алтарына қарамай, арқасын бұрды. Бахрам I монеталарының алғы жағында оның періштелік құдай Митраның ерекше тәжін киген бейнесі бейнеленген; сәуле тәрізді ұштармен әшекейленген бас киім. Бахрамның бір монетасы Бактриядағы Балхта соғылған, бұл оны Кушан империясының бұрынғы билік аймақтарында соғылған алғашқы императорлық Сасанид монетасы (кушано-сасанид емес) етеді және Бахрам I тұсында аймақтағы тікелей Сасанид билігін растайды. Сасанид патшаларының портреттері кітабында Бахрам I "оң қолында найза ұстап, сол қолымен қылышқа сүйеніп, қызыл көйлек пен шалбар киіп, алтын тәжінде көк шармен" бейнеленген. Бахрам I соғысқа, аң аулауға және тойларға беделді болды, оларды дұрыс жол деп есептеді.
Тау-кен рельефі
Ардашир I мен Шапур I-нің үлгісімен Баһрам I өзінің таққа отыруын бейнелейтін суретті тасқа қашап салдырған. Суретте ол ат үстінде, зороастризмнің жоғарғы құдайы Ахура Маздадан патшалық тәжін алған күйінде бейнеленген, Ахура Мазда да атқа отырған. Рельефте орта парсы тілінде жазу бар. Археолог Эрих Шмидт бұл рельефті "сасани тас мүсін өнерінің ең әдемі үлгісі" деп атаған. 293 жылы Нарсе таққа отырғанда, рельефтегі Бахрамның атын өзінің атымен ауыстырып, оны өзгерткен.