Уақыт Таусылғанда (Uaqıt Taúsılğanda)

Кіріспе

1980 жылы Джеймс Голдстоунның түсірген фильмі — Джеймс Голдстоунның режиссерлік еткен, Пол Ньюман, Жаклин Биссет және Уильям Холденнің басты рөлдерде ойнаған 1980 жылғы американдық апат фильмі. Көмекші актер құрамында Джеймс Франсискус, Эрнест Борньин, Ред Баттонс, Берджесс Мередит, Валентина Кортезе, Вероника Хамель, Пат Морита, Эдвард Альберт және Барбара Каррера бар. Ирвин Аллен продюсерлік еткен «Уақыт біткенде» фильмінің сценарийін Карл Форман мен Стирлинг Силлифант жазған. Бұл фильм 1969 жылы Гордон Томас пен Макс Морган Виттс жазған «Дүние аяқталған күн» романының негізінде жасалған, сонымен қатар 1902 жылы Мартиникадағы Пеле тауының болған шынайы жанартаулық жарылысын көрсетеді, ол пирокластикалық ағын салдарынан бес минут ішінде 30 000 адамның өміне қиындық тудырды. Бұл Ньюман мен Холденнің алты жыл бұрынғы «The Towering Inferno» фильмінің кассалық табысынан кейін бірге түскен екінші және соңғы фильмі болды, сондай-ақ «Посейдон оқиғасынан» Борньин мен Баттонстың қайта кездесуіне мүмкіндік берді. Алайда, «Уақыт біткенде» коммерциялық сәтсіздікке ұшырады және Алленнің соңғы кинотеатрлық шығарылымы болды, көбінесе 1970-ші жылдардағы соңғы апат фильмі ретінде қарастырылады. Фильм сынға ұшырады және коммерциялық жағынан көңіл көншілік болды. Пол Заступневичтің фильмдегі жұмысы «Үздік костюм дизайны» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды.

Сюжет

Тынық мұхитының шалғайдағы аралында жаңадан салынған қонақ үйдің иесі Шелби Гилмор хатшысы Кей Кирбиге үйленгісі келеді және ол оның жетінші әйелі болады деген оймен оған ұсыныс жасайды. Кей мұнайшы Хэнк Андерсонға ғашық, ал оның ғалымдары аралдың белсенді жанартауы Мауна Ланидің жарылу қаупі бар екенін ескертеді. Шелбидің серіктесі Боб Спанглер қонақтарды жанартау қаупі толыққандысымен әңгімеге арқау болмайды деп сендіреді, себебі ол мың жылда бір рет ғана атқанын түсіндіреді. Спанглер Шелбидің құда қызы Никкиге үйленген, бірақ ол Шелбидің қонақ үйінің атқарушы директоры Иоланимен кешігіп жүр. Иолани қонақ үйдің бас менеджері Брайанмен тұрмысқа шыққан. Спанглерден басқа ешкім бұл құпияны білмейді, ол оны жария етуді қаламайды, Брайан – оның заңды емес кіші ағасы және курорттың бір бөлігінің иесі. Қонақ үйге облигация контрабандисі Фрэнсис Фендли кіреді, оны Нью-Йорк қаласының жеке тергеушісі Том Конти қадағалап жүр. Сонымен қатар, зейнеткер цирк артистері Рене мен Роза Вальдездер де бар. Хэнктың мұнай платформасындағы жұмысшыларының арасында Тини Бейкер де бар, ол әтеш шайқасында бәсекелесі Сэммен жаңа ғана жеткізілген құнды әтеш туралы бәс тігуде. Сэм мен оның әйелі Мона аралдың қарсы жағындағы, жанартауға жақын жердегі жергілікті бардың иелері. Хэнк пен Кей қарым-қатынастарын талқылау үшін жағажайға пикникке барады. Олар бірге болған кезде жанартау жарылып, арал тұрғындарының көпшілігі қаза табады. Мауна Ланидің атқылауынан пайда болған цунами кенеттен соққы бергенде Тини мен Хэнктың барлық жұмысшылары қалада қаза табады. Сэм Монаны және оның "бар қыздары" Делорес пен Маршаны алып, көлікпен қашып кетеді, ал Хэнк пен Кей Никкиді және басқаларын атылу жолында орналасқан тұрақтардан тікұшақпен құтқарады. Тек Шелбидің қонақ үйінде қалғандар ғана аман қалды, олар тікелей өзіне қатері бар апатты елемеді, өйткені жанартау от шары шашырып жатыр. Қонақ үйге кішкентай от шары түседі, Конти олардың бірінен жанып, соқыр болып қалады, Фендли қорқынышпен қарайды. Жедел жәрдем қызметкерлері Контиге жарақаты беткей екенін айтады және уақыт берілсе, ол көзін қайта ашады. Кейбір қонақтар үрейленеді және тікұшақты ұрлап қашып құтылуға тырысады, бірақ ол тез құлап, ішіндегілердің барлығы қаза табады. Хэнк барлығын қонақ үйден эвакуациялап, құтқару күтіп тұру үшін аралдың қауіпсіз жағына бару керектігін талап етеді. Спанглер қонақтардың көпшілігін, соның ішінде Иоланиді де қалуға көндіреді. Шелби Никкимен қоштасады, ол күйеуімен бірге қалуды талап етеді. Басқаларды да қосылуға көндіруге тырысқаннан кейін Хэнк пен Кей Шелби, Брайан, Рене мен Роза, Фендли мен Конти, Сэм, Мона және қыздар, сондай-ақ тағы бірнеше адаммен бірге қонақ үйден кетеді. Қонақ үйде Никки күйеуінің Иоланимен кешігіп жүргенін байқап алады, бірақ енді оны басқаларға еріп кету үшін тым кеш. Бірақ Спанглер оны қонақ үйден шығарып салады. Құтқарылғандарды тасымалдайтын жүк көліктері таудың бойындағы шатқалға дейін жетеді. Барлығы шатқалды жаяу өтуге тиіс. Контиге Фендли жетекшілік етеді, екеуі дос болады. Содан кейін олар балқыған лава өзенінің үстіндегі шатқыр ағаш көпірге жетеді. Хэнк қауіпсіздігін тексеру үшін бірінші болып өтеді. Басқалары жұппен өтеді. Әкесі шатқалды өту кезінде қаза болған екі бала қорқып, қашып кетеді. Жүрегі нашар болғандықтан Ренемен демалуға тоқтаған Роза күйеуіне балаларды табуды айтқаннан кейін қайтыс болады. Көпiр астындағы жарылыс Сам мен Маршаның лаваға құлап қалуына себеп болғаннан кейін, Рене баласын арқасына көтеріп, баланы аман-есен өту үшін өзінің ескі арқанмен жүру өнерін қайталайды. Хэнк екінші баланы қауіпсіз жерге жеткізеді. Тірі қалғандар үңгірге қашады, бұл уақытта аспанда от шары ұшып тұрады. Спанглер өзінің мақтандығы үшін жазасын тартады, өйткені бір үлкен от шары тура қонақ үйге қарай бұрылады; оны қиратып, оны, Никкиді, Иоланиді және қалуға шешім қабылдағандардың барлығын өлтіреді. Келесі күні таңертең аман қалғандар Фиджиден жіберілген екі кемеден құтқаруды күту үшін жағаға қарай жүзіп барады.

Shelby Gilmore, who owns a newly constructed hotel on a remote Pacific island, wants desperately to marry his secretary, Kay Kirby and proposes to her under the impression that she'll become his seventh wife. Kay is in love with Hank Anderson, an oil rigger whose scientists are warning him that the island's active volcano, Mauna Lani, is about to erupt. Shelby's partner, Bob Spangler, assures guests at the hotel that the threat of the volcano is a total exaggeration, explaining that it only erupts once every thousand years. Spangler is married to Shelby's goddaughter Nikki, but is cheating on her with Iolani, an executive with Shelby's hotel. Iolani is engaged to Brian, the hotel's general manager. Unbeknownst to all except Spangler, who chooses not to reveal the secret, Brian is his illegitimate younger half brother and therefore part owner of the resort. Guests at the hotel include a bonds smuggler, Francis Fendly, who is being tailed by a New York City private investigator, Tom Conti. Also on hand are Rene and Rose Valdez, who are retired circus tightrope walkers. Hank's oil rig workers include Tiny Baker, who has a wager going with cockfighting rival Sam on a prized rooster that has just been delivered to him. Sam and his wife Mona own a local bar on the opposite side of the island from the resort, closer to the volcano. Hank and Kay go for a picnic on the beach to discuss their relationship. During their time together, the volcano erupts and most of the island's population are wiped out. Tiny and all of Hank's workers are killed in town when a tsunami generated by Mauna Lani's eruption suddenly strikes. Sam takes Mona and two of his "bar girls," Delores and Marsha, and escapes by car, while Hank and Kay rescue Nikki and some others at stables in the path of the eruption by helicopter. The only survivors are those at Shelby's hotel, ignoring a disaster that will surely come straight for them, as the volcano is spewing fireballs. Small fireballs land at the hotel, and Conti is burned and blinded by one of them, to Fendly's horror. Conti is told by the paramedics that the injury is superficial, and given time to heal, he will regain his eyesight. Some of the hotel guests panic and try to escape by stealing the helicopter, but it soon crashes, killing all those inside. Hank insists that everyone must evacuate the hotel and journey to a safe side of the island to await rescue. Spangler convinces the majority of the guests to stay, including mistress Iolani. Shelby bids a farewell to Nikki, who insists on staying with her husband. After one final attempt to persuade others to join them, Hank and Kay leave the hotel along with Shelby, Brian, Rene and Rose, Fendly and Conti, Sam, Mona and the girls, plus a few more. At the hotel, Nikki stumbles upon her husband's affair with Iolani, but now it is too late for her to follow the others though Spangler expels her from the hotel. Trucks carrying survivors manage to travel as far as a mountainside gorge, where the road has fallen away. Everyone must cross the gorge on foot. Conti is guided by Fendly, and the two become friends. From there, the party comes upon a rickety wooden bridge over a river of molten lava. Hank crosses first to see if it is safe. The others go in pairs. Two native children, whose father died crossing the gorge, are afraid and run away. Rose, who had stopped to rest with Rene because of her weak heart, dies after telling her husband to find the children. After an explosion beneath the bridge causes Sam and Marsha to fall to their deaths into the lava, Rene hoists a child onto his back and recreates his old tightrope act to get the child safely across. Hank guides the second child to safety. The survivors take refuge in a cavern, during which time large fireballs streak across the sky. Spangler pays for his arrogance when one huge fireball arcs directly towards the hotel; destroying it and killing him, Nikki, Iolani and all who chose to stay. The next morning, the survivors continue on to the beach to wait for rescue from two ships, previously dispatched by Fiji.

Даму

"Дүние аяқталған күні", ағылшын теледидар жазушылары Гордон Томас пен Макс Морган Виттс жазған 1969 жылғы Мартиникадағы Пеле тауының апатты жарылысы туралы, ол 1902 жылы 30 000 адамның өмірін қиды. "Нью-Йорк Таймс" газеті бұл кітапты "оқуды тоқтатуға әбден мүмкін емес" деп бағалады. Фильмге құқықтарды Ирвин Аллен сатып алды. 1975 жылы Аллен "Посейдонның қасіреті" және "Отты мұнара" фильмдерінің сәттілігімен көтеріңкі көңілде болды. Ол "Дүние аяқталған күні" фильмін, сондай-ақ "Посейдон II" және "Цирк" фильмдерін түсіретінін жариялады. Ол Warner Bros. компаниясымен екі фильмге келісімшарт жасасқанын, бірақ Fox үшін үш фильм түсіретінін мәлімдеді. Аллен "The Swarm" жобасын дайындауға кірісті, сонымен қатар Гавайиде "Дүние" фильмінің алдын ала өндірісін бастады. Фильм түсірілімі 1976 жылдың наурыз айында басталып, 1976 жылғы Рождествоға дейін аяқталуы тиіс еді. Бірақ Fox компаниясының басшысы Алан Лэдд кіші апатты фильмдер циклының өрісіне жеткенін шешіп, фильмдерді қаржыландырудан бас тартты. Аллен жобаларын Warner Bros. компаниясына жеткізді.

Аллен сценарий жазу үшін Карл Форманды шақырды, "бұрын естімегендей көп ақшаға". Осы кезде жоба Пеле тауының жарылысын көрсететін тарихи драма емес, керісінше, белсенді жанартаудың жанында салынған курорттық қонақ үй туралы заманауи, ойдан шығарылған оқиғаға айналды. Аллен бұл фильмге дейін ең үлкен бюджетті – 20 миллион доллар бөлді. Warner Bros. Алленге фильмнің үлкен бюджетке ие болуы мүмкін екенін айтты, бірақ бір шартпен: Аллен өзі режиссерлік жасамайтын болса. Фильмде ойнаған актерлердің бірнешесі, соның ішінде Пол Ньюман мен Эрнест Борньин, сценарийді ұнатпады, бірақ келісімшарт бойынша Алленмен бір соңғы фильмде ойнауға міндетті болғандықтан және өзіндік міндеттемелерін орындау үшін қол қойды.

Атыс

Фильм түсірілімдері 1979 жылдың 8 ақпанында Гавайидің Үлкен аралында басталды. Басты түсірілім орны – фильмдегі ойдан шығарылған Калалеу Гилмор қонақ үйі ретінде пайдаланылған Кона Серф курорты (қазір Outrigger Kona Resort and Spa деп аталады). Боб Спенглердің жанартаудың еденінде жүрген сыртқы көріністері Килауэа Ики кратерінде де, Халемаумау кратерінде де түсірілді (соңғысы 2018 жылғы сәуір айындағы жарылыс кезінде түбегейлі өзгерді). Көліктердің қашу сахналарының көп бөлігі Олд Мамалахоа тас жолында, Гавайи тропикалық ботаникалық бағының жанында түсірілді. Фильмнің түсірілімі өте қиындықтарға толы болды. Бастапқы бюджеті 20 000 000 доллар болғанмен, Warner Bros. түсірілімнің ортасында бюджетті күрт қысқартып, қалған түсірілімге, әсіресе маңызды арнайы эффекттер жұмысына нұқсан келтірді. Алленнің бұрынғы табысты фильмдері – «Посейдонның апаты» және «Мұнарадағы от» фильмдеріне арнайы эффекттер жасаған көрнекті техник Л. Б. Эбботт эффекттерді жасауға өте аз қаржы қалды, нәтижесінде сапасы төмен жұмыс жасалды (көлемді вулкан моделі мен түрлі суреттер жоспарланған, бірақ бюджет болмағандықтан, сондай-ақ финалда жарылуы тиіс болған қонақ үй кешенінің макеті де қолданбасқа кетті). Түсірілім кезінде ауруға шалдыққан және алкоголизммен күрескен Холден, режиссер Голдстоун оны мас күйде болғандықтан және көпірмен байланысты күрделі трюк кезінде өзіне және басқаларға қауіп төндіргендіктен, түсірілімнен шеттетілді. Ньюман, «Inferno» фильмінен кейін тағы бір Аллен фильміне түсуге келісімшарт бойынша міндетті болғандықтан, қатысуға ынтасыз болды. 1998 жылы Ларри Кингпен сұхбаттасқанда, ол ешқандай фильм түсіргеніне өкінетіні туралы сұраққа ащылықпен: «Сол жанартау фильмі» деп жауап берді. Дегенмен, осы фильмтен алған жалақысымен ол «Newman's Own» компаниясын құрған деп есептеледі.

Шығару және қабылдау

1980 жылғы 28 наурызда шыққан «Уақыт бітті» фильмі сыншылар тарапынан жазғырылды. Джин Сискель мен Роджер Эберт 1980 жылы «Sneak Previews» бағдарламасында осы фильмді «Жылдың ең нашар фильмдерінің» бірі деп атады. Metacritic сайтында 5 сыншының бағасы бойынша 25/100 көрсеткіші тіркелді, бұл «көбінесе жағымсыз пікірлер» екенін білдіреді. Фильм прокатта үлкен табыс әкелмеді, 20 миллион долларлық бюджетке қарсы бар болғаны 3 763 988 доллар жинады. Киносыншы Леонард Мальтиннің жылдық киношолу жинағында фильм «Идеялар таусылғанда» немесе «Көпірген тозақ» деп аталды. «TV Guide» журналында жарияланған мақалада: «Арзан әсерлер (фильмнің құны 20 миллион доллар болғанын ескерсек, тіпті жанартау да көзді қуантпайды) және сюжетінің әлсіздігіне байланысты, осы фильмтен іздеуге ештеңе жоқ» делінген. Фильм үздік костюм дизайны номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды.

Басқа нұсқалары

Фильм АҚШ кассасында нашар көрсеткендіктен, Warner Brothers халықаралық кинопрокат үшін қысқартулар талап етті, осылайша оның ұзақтығын 121 минуттан NTSC форматында 104 минут 30 секундқа, ал PAL форматында 109 минутқа дейін қысқарды. Фильмнің барлық DVD нұсқалары халықаралық қысқартылған нұсқасы болды. 1986 және 1994 жылдары Warner Brothers Home Video АҚШ-та VHS форматында 141 минуттық кеңейтілген нұсқасын шығарды. Өшірілген көріністер мен қосымша кадрлар «Жердің соңғы ашуы» (фильмнің теледидарлық атауы) телеарналарда көрсетілген кезде қалпына келтірілді. Ол қорапқа «EXPANDED VIDEO EDITION» деген ескертумен шығарылды, ал кейбір қосымша көріністерде эпизодтық «қараңғыға өту» монтаждары сақталды. Қайта қалпына келтірілген материалда Франсискус, Каррера және Альберт арасындағы махаббат үшбұрышына көбірек экран уақыты берілді, сондай-ақ Альберт рөлі кеңейтілді, ол екі сағаттық монтаждалған нұсқада тек эпизодтық рөлде ғана көрінеді. Каррастың Сэм мен Монаның барындағы әтеш шайқасына қатысты көріністері де қосылды. Бастапқы кинопрокатта әтеш шайқасының сюжеттік желісі көбінесе жойылды. Көліктердің арал арқылы өтуі сахнасы кинопрокаттағы нұсқада қысқартылды, ал Кортезе өлімі экранда көрсетілмейді. Онда ұзақ видео нұсқасына кірмеген көріністер бар: шаршаған Борньиннің жүгіріп бара жатқан Батонсты қуу сахнасы, сондай-ақ Франсискус пен Хамель кейіпкерлеріне ұзақ кіріспе. Қауіпті жартас сахнасы сәл ұзақ (және үңгірдің түбінде жатқан өлген шаруаның кадры бар), сондай-ақ аман қалғандардың джунгли арқылы жүру кадрлары да бар. Кассада сәтсіздік туралы жағымсыз пікірлерді жою мақсатында, төрт жылдан кейін теледидарда көрсетуге рұқсат берілген кезде фильмнің атауы «Жердің соңғы ашуы» деп өзгертілді.