Кіріспе

Баһрам IV (Вахрам IV немесе Варахран IV; ), 388 жылдан 399 жылға дейін Иран мен Иран емес елдердің Сасани патшаларының патшасы (шаханшаһ) болды. Баһрам таққа отырмас бұрын оңтүстік-шығыс Кирман провинциясының әкімі қызметін атқарған. Сол жерде ол Кирманшах (яғни «Кирманның патшасы») атағын алған, бұл атау кейіннен ол Батыс Иранда құрған қаланың атына айналды. Оның шаханшаһ ретінде билеуі көбінесе оқиғасыз болды. Арменияда ол бағынбаған вассалы Хосров IV-ті тақтан түсіріп, оның інісі Врамшапухты Армения тағына отырғызды. 395 жылы ғұндар Евфрат және Тигр маңындағы жерлерге шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылды. Баһрам IV тұсында монеталарға қолтаңба қою қалыпты жағдайға айналды және оның империясында бірнеше жаңа монета орындары ашылды. Әкесі сияқты, Баһрам IV-ті де ақсүйектер өлтірді, оның орнын інісі Яздегерд I басып алды. Ол екі мөрде бейнеленгенімен ерекшеленеді: біреуі Кирманшах қызметін атқарған кезінде, екіншісі шаханшаһ ретінде.

Атауы

Оның теофоралық аты "Бахрам" – бұл жаңа парсы тіліндегі орта парсы тіліндегі Варахранның (сондай-ақ Wahrām деп те жазылады) түрі, ол көне ирандық Vṛθragna-дан шыққан. Авеста тіліндегі баламасы – Verethragna, ежелгі ирандық жеңіс құдайының аты, ал парфян тілінде Warθagn деп аталған. Армян тілінде Вахагн/Врам деп транслитерацияланса, грек тілінде Баран деп транслитерацияланған. Грузин тілінде бұл атау Барам, ал латын тілінде Вараран деп жазылған.

Ерте өмір

Орта ғасыр тарихшысы әл-Табаридің (923 ж. қайтыс болған) мәлімдемесіне сәйкес, Бахрам II Шапурдың ұлы болған. Дегенмен, Хамза әл-Исфахани (961 жылдан кейін қайтыс болған) сияқты басқа тарихшылар оның III Шапурдың ұлы екенін айтады, және бұл нұсқа ықтимал деп саналады. Бахрам әкесі билік еткен кезде оңтүстік-шығыс Кирман провинциясының әкімі болған, және Сасанидтер дәуірінің соңына дейін провинцияның астанасы болған Шираган қаласын салған болуы мүмкін. Бұл қала маңызды экономикалық рөл атқарды, сондай-ақ монета соғу орталығы ретінде қызмет етті. Оның басқаруындағы аймақ маңызды ауыл шаруашылығы өңірі болды. Орта ғасырлық географ Якуттың (1229 ж. қайтыс болған) сөзіне қарағанда, Бахрам Вех Ардашир қаласында құрылыстар салған. Кирманның көптеген басқа әкімдері сияқты, Бахрам Кирманшах (яғни "Кирманның патшасы") деген лақап алған, ол кейін Батыс Иранда құрылған қаланың атына айналды. 388 жылы Бахрам әкесінен кейін таққа отырды, ол ирандық ақсүйектер тобының қолынан қаза тапқан болатын.

Билік

Шапур III билік құрған кезде Иран мен Рим арасында Армения патшалығын бөлу туралы келісім жасалды. Шекара солтүстікте Феодосиополь, ал оңтүстікте Амида арқылы өтті, нәтижесінде Арменияның көп бөлігі Сасанидтердің бақылауында қалды. Бұл келісімнің нақты қашан жасалғаны белгісіз, бірақ көптеген ғалымдар оны 387 жылы жасалған деп санайды. Римдік қолдауындағы Арсакид әулетінен шыққан Аршак III жақын арада қайтыс болды, бұл римдіктерді Арсакид монархиясының бұл тармағын жойып, Батыс Армения провинциясын құруға итермеледі. Арменияның Иран бөлігіндегі (Персармания деп аталған) Арсакид монархиясы сақталды, Хосров IV Сасанидтердің вассалы ретінде елді басқарды. Бахрам IV Хосров IV-ке сенімсіздікпен қарады, бұл Хосров IV-тің қызметтен алынып, оның інісі Врамшапухтың билікке келуіне әкелді. Хосров IV-тің қызметтен алынуының тікелей себебі, Иран сарайымен кеңеспей, Сахақты Персармания патриархы етіп тағайындауы болуы мүмкін. 395 жылы ғұндар Софен, Батыс Армения, Месопотамия, Сирия және Каппадокияның римдік провинцияларына шабуыл жасады. Олар Ғалатияға дейін жетіп, көптеген тұтқындарды әкеп кетті. Содан кейін олар Иранға басып кірді, Эвфрат және Тигр өзендерінің маңындағы жерлерді қиратты. Жылдам қарсы шабуыл жасалып, ғұндар жеңіліп, тонаулары қайтарылды. Бахрам IV римдік тұтқындарға Ве Ардашир және Ктесифонда паналау берді, оларға нан, шарап және майдан тұратын азық-түлік ұсынды. Көптеген тұтқындар кейін өздерінің туған жерлеріне қайтарылды. Бұл ғұндардың шабуылдары Сасанидтерге Иранның табиғи қорғанысы әлсіз аймақтарын күшейту қажеттігін көрсетті. 399 жылы Бахрам IV аң аулау кезінде жебеден қаза тапты. 9 ғасырдың тарихшысы Динавари оқиғаны жазатайым оқиға деп сипаттайды, ал әл-Табари оны "кісі өлтірушілердің тобы" жасады деп айтады. Қазіргі зерттеулер көрсетіп тұрғандай, кісі өлтірудің артында ақсүйектер тұрды. Қазіргі заманғы тарихшы Скотт Макдоноудың пікірінше, Бахрам IV Иран феодалдық армиясының көп бөлігін құраған қуатты парфяндық ақсүйек отбасыларының (узурган деп аталған) билігін шектеуге тырысқаны үшін өлтірілді. Иран үстіртінде орналасқан олар көбінесе тәуелсіз болды. Олардың билігін шектеуге жасалған әрекеттер көбінесе шаханшахтың өліміне әкелді. Парфяндық ақсүйектер ақырында шаханшахқа жеке пайда, адалдық серттері және, мүмкін, ортақ "арий" (ирандық) тегінің сезімі үшін қызмет етті. Бахрам IV-тің орнын оның інісі Яздегерд I басты, ол бұрынғы ақсүйектердің іс-әрекеттерін біліп, олардың билігін шектеуге тырысты.

Тұлға

Араб дереккөздерінің Бахрам IV-ге қатысты бағасы әртүрлі болғанымен, ол көбінесе жағымды жарықтандырылған. Әл-Табари айтуынша, "ол халқын лайықты басқарды және билігі үшін мақтау алды". 9 ғасырдағы ғалым Ибн Кутайба оның "әділет іздеуі мен жақсы басқаруы" туралы айтады. Хамза әл-Исфахани оны "мақтанғақ, бірақ қатал билеуші, өз халқына немқұрайлы қараған" деп сипаттайды. Дегенмен, 12 ғасырдағы тарихшы Ибн әл-Балхи оны "өзіне ғана қызығушы, мазалим жасалмаған патша" деп атады.

Ақша шығару

Бахрам IV-тің монеталарында ол қанаттары бар тәж киген күйінде бейнеленген – бұл Верэтрагнаға сілтеме. Қанаттар зороастризмдегі жоғарғы құдай Ахура Мазданың символы болған қабырға тәжіне бекітілген. Бахрам IV тәжінде екі діни элементті біріктірген алғашқы Сасани патшасы болды. Кейін мұндай тәждер Сасанидтер арасында кең таралды. Сондай-ақ, оның тұсында монеталарға қойылатын белгілер жүйелі болды. Монета белгілерін жүйелеу монеталардың қайдан шыққанын анықтауды жеңілдетті. Бахрам IV тұсында шығыс Абаршахр провинциясы Сасанидтер тарихындағы ең көп монета (19%) шығарды. Аймақта монета өндірісінің көп болуы сол жердегі үлкен әскерлерді ұстауға қажетті шығындарды қарсы алу үшін қажет болды. Шапур II, Ардашир II және Шапур III сияқты Бахрам IV да Үндістанның Синд аймағында ерекше алтын монеталар соқты, бұл Сасанидтер провинциясы Хиндке сәйкес болуы мүмкін. Бахрам IV тұсында Хузистанның Гундешапур және Суза қалаларында монета соғу орындары ашылды. Каспий қақпаларын салуға көмектесу үшін солтүстік-батыс Адурбадаган провинциясында Кавказ шекарасын хун шабуылдарынан қорғау мақсатында монета соғу зауыты құрылды.

Тюльдер

Баһрамның Кирманшах болған кезіндегі мөрі сақталған. Орта парсы тілінде жазылған жазуда былай делінген: "Вахран Керман Шах, Маздаға табынған Шапур Иесінің ұлы, Иран және Иран емес елдердің патшасы, патшалардың патшасы, иелердің ұрпағы". Сонымен қатар, Бахрам IV-тің шаханшах ретінде билік еткен кезінен табылған тағы бір мөрі бар. Бұл мөр қазір Британ мұражайында сақталуда. Онда ол ерекше тәжін киіп, найза ұстап, белгісіз жеңілген жаудың үстінде тұр. Бұл жеңілген жау 363 жылы сасанилерге қарсы шайқаста қаза тапқан рим императоры Юлианды бейнелейтін Ардашир II-нің тас бейнесіндегідей көрінеді. Бахрам IV-тің мөріндегі сурет те Юлиан болуы мүмкін деген пікір бар, Бахрам IV оны бұрынғы императордың жеңілісіне қатысқанын көрсету арқылы өзінің заңдылығын және қабілетін көрсету үшін салған болуы мүмкін.