Құпия өлім рейстері: Әуеден тастау арқылы соттан тыс өлім жазасы. Аргентина, Мадагаскар, Папуа Жаңа Гвинеядағы құрбандар. Құрбан болғандар саны 8961-ге жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Соттан тыс өлтіру нысаны
Form of extrajudicial killing
Өлім рейстері — құрбандардың ұшақтардан немесе тікұшақтардан мұхиттарға, ірі өзендерге немесе тіпті тауларға құлатылып өлтірілетін соттан тыс өлтірудің бір түрі. Өлім рейстері бірнеше ішкі қақтығыстарда жүзеге асырылған, соның ішінде Франция 1947 жылғы Мадагаскар көтерілісі мен 1957 жылғы Алжир шайқасы кезінде, ал Аргентинаның «кір соғысы» (1976-1983 жж.) кезінде әскери хунталық диктатура тарапынан. Бугенвиль қақтығысы кезінде ПНГДФ тікұшақтары азаптау нәтижесінде қайтыс болған мәйіттерді, тіпті кейбір жағдайларда әлі тірі құрбандарды жою үшін қолданылған.
Death flights (lang es) are a form of extrajudicial killing in which the victims are dropped to their death from airplanes or helicopters into oceans, large rivers or even mountains. Death flights have been carried out in a number of internal conflicts, including by France during the 1947 Malagasy Uprising and the 1957 Battle of Algiers, and by the junta dictatorship during the Argentine Dirty War between 1976 and 1983. During the Bougainville conflict PNGDF helicopters were used to dispose of corpses that had died under torture, and in some cases, still living victims.
Аргентина
1976-1983 жылдардағы Аргентинаның «Қыр соғысы» кезінде диктатураның мүддесін қорғайтын топтар мыңдаған адамды жасырын түрде ұрлап алып, жоғалып кетуіне себеп болды. Адамдардың жоғалуы жөніндегі Ұлттық комиссияның мәліметтері бойынша, 1976-1983 жылдар аралығында 8 961 адам жоғалып кеткен. Аргентиналық құқық қорғау ұйымдары көбінесе 30 000 адамның жоғалып кеткенін айтады, ал Amnesty International 20 000 деп есептейді. Көптеген адамдар адмирал Луис Мария Мендия бастаған «өлім рейстерінде» қаза тапты, әдетте тұтқындалғаннан және азапталғаннан кейін. Олар көбінесе есірткімен есін жойып, ұшаққа тиеліп, киімдері шешіліп, Рио-де-ла-Платаға немесе Атлант мұхитына тасталатын. Аргентинаның бұрынғы әскери-теңіз офицері Адольфо Сцилингоның куәлігіне сәйкес, 1977 және 1978 жылдары 180-200 «өлім рейсі» жасалған, ол 2005 жылы Испанияда «адамзатқа қарсы қылмыс» доктринасы бойынша сотталған. Сцилинго екі мұндай рейске қатысқанын мойындады, олардың барысында тиісінше 13 және 17 адам қаза тапты. Сцилингоның бағалауынша, Аргентинаның әскери-теңіз күштері 1977 және 1978 жылдары әр сәрсенбі сайын екі жыл бойы рейстер жасады, нәтижесінде 1500-2000 адам қаза тапты. Кейбір құрбандар күтіп тұрған бостандықты тойлау үшін қуанышпен билеуге мәжбүр болды. 1996 жылғы сұхбатында Сцилинго: «Оларға көңілді музыка ойнатылып, қуанышпен билеуге мәжбүр болды, себебі олар оңтүстікке ауыстырылмақ еді. Содан кейін оларға ауысуға байланысты вакцина салынуы керек екені айтылды және оларға Пентотал инъекциясы жасалды. Біраз уақыттан кейін олар қатты ұйқыға кетті, содан кейін біз оларды жүк көліктеріне тиеп, әуежайға бет алдық», - деді. Ол кезде Сцилинго Аргентинаның әскери-теңіз күштері «Қыр соғысы кезінде болған жағдайды әлі де жасырып отырғанын» айтты. 2010 жылдың мамыр айында Испания ұшқыш Хулио Альберто Пошты Аргентинаға экстрадициялады. 1952 жылы туған Поч 2009 жылдың 23 қыркүйегінде Испанияның Валенсия қаласында тұтқындалды және Аргентинада «өлім рейсіне» ұшқыш ретінде қатысқандығы үшін іздестіріліп жатқан. 2013 жылдың ақпан айында сотта Поч «өлім рейсіне» қатысқанын жоққа шығарды, олар туралы білгендерінің бәрі оқығандарынан келгенін мәлімдеді. Сегіз жыл Аргентина түрмесінде өткеннен кейін, Пуч Буэнос-Айрестегі сотта кінәсіз деп танылды. 2015 жылдың сәуір айында тағы да тұтқындаулар жасалды. «Өлім рейсі» 1976 жылдан бұрын басталып, 1983 жылға дейін жалғасқандығы хабарланды. Рейстерді жүзеге асыру үшін әскери бөлім – 601-ші армия авиациялық батальоны құрылды, оның құрамында командир, орынбасар командир, штаб бастығы және бес ротаның офицерлері болды. Қатысудан бас тартқан әскерилер, сондай-ақ әуежай күзетшілері мен ұшу-қону жолын тазалағандар тірі адамдар мен мәйіттерді ұшаққа тиегенін көргендерін куәландырды; ұшып кеткеннен кейін ұшақтар бос қайтып келді. 2016 жылдың 12 наурызында Интерпол Колумбияның Ұлттық полициясы арқылы Хуан Карлос Франсиско Боссиді Медельин қаласында тұтқындады. «Эль доктор» деп танылатын Босси «Қыр соғысы» кезінде «өлім рейсін» іске қосқандығы айыпталды және Аргентина билігі оны 30 000-нан астам адамның «күштеп жоғалуына» қатысқандығы үшін іздестірді. Тұтқындалғаннан кейін Босси Колумбия билігіне 6000 адамның өліміне кінәлі екенін мойындады. Бес жылдық сот процесі («ESMA мега процесі» немесе «Өлім рейсі процесі») 54 аргентиналық бұрынғы лауазымды адамдарға «өлім рейсін» жүргізу және адамзатқа қарсы басқа да қылмыстар жасады деген айып тағылды, 830 куәгер тыңдалды және 789 құрбанның өлімі тергелді. 2017 жылдың 29 қарашасында үкім шығарылды: 29 айыпталушы өмір бойына бас бостандығынан айырылды, алтысы ақталды, ал қалған он тоғыз айыпталушы сегіз жылдан 25 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылды. «Өлім рейсіне» қатысқан ұшақтардың бірі – Short SC.7 Skyvan 2023 жылы Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында табылған. Оны Аргентинаға Буэнос-Айрестегі Мемориалдық мұражайға (бұрынғы ESMA) қою үшін қайтару жоспарлануда.
During the 1976–1983 Argentine Dirty War, many thousands of people disappeared, clandestinely kidnapped by groups acting for the dictatorship. According to the National Commission on the Disappearance of Persons 8,961 persons disappeared between 1976 to 1983. Human rights groups in Argentina often cite a figure of 30,000 disappeared; Amnesty International estimates 20,000. Many were killed in death flights, a practice initiated by Admiral Luis María Mendía, usually after detention and torture. Typically they were drugged into a stupor, loaded into aircraft, stripped, and dropped into the Río de la Plata or the Atlantic Ocean. According to the testimony of Adolfo Scilingo, a former Argentine naval officer convicted in Spain in 2005 for crimes against humanity under the doctrine of universal jurisdiction, there were 180–200 death flights during 1977 and 1978. Scilingo confessed to participating in two such flights, during which 13 and 17 people were killed, respectively. Scilingo estimated that the Argentine Navy conducted the flights every Wednesday for two years, 1977 and 1978, killing 1,500 to 2,000 people. Victims were sometimes made to dance for joy in celebration of the freedom they were told awaited them. In an earlier 1996 interview, Scilingo said, "They were played lively music and made to dance for joy, because they were going to be transferred to the south. After that, they were told they had to be vaccinated due to the transfer, and they were injected with Pentothal. And shortly after, they became really drowsy, and from there we loaded them onto trucks and headed off for the airfield." At the time, Scilingo said that the Argentine Navy was "still hiding what happened during the Dirty War". In May 2010, Spain extradited pilot Julio Alberto Poch to Argentina. Born in 1952, Poch had been arrested in Valencia, Spain, on September 23, 2009, and was wanted in Argentina for his alleged participation as a pilot on the death flights. At his trial in February 2013, Poch denied that he had participated in the death flights, claiming everything he knew about them came from what he had read. After spending eight years in an Argentine jail, Poch was found not guilty by a court in Buenos Aires. In April 2015, further arrests were made. It was reported that the death flights had started before 1976, and continued until 1983. To carry out the flights, a military unit, Batallón de Aviación del Ejército 601 (Army Air Battalion 601), was set up, with a commander, sub commander, chief of staff, and officers from five companies. Soldiers who refused to take part, as well as others who acted as airfield guards and runway cleaners, testified they had seen live people and corpses loaded onto aircraft; after taking off, the planes returned empty. On 12 March 2016, Interpol, through the National Police of Colombia, arrested Juan Carlos Francisco Bossi in the city of Medellín. Also known as El doctor, Bossi was accused of activating the death flights during the Dirty War and was wanted by Argentine authorities for taking part in death flights and forced disappearances of over 30,000 people. After his arrest, Bossi confessed to the Colombian authorities to being responsible for the deaths of 6,000 individuals. A five year trial (nicknamed the "ESMA mega trial" or "Death Flights trial") of 54 former Argentine officials accused of running death flights and other crimes against humanity (lesa humanidad) heard 830 witnesses and investigated the death of 789 victims. A verdict was reached on 29 November 2017: 29 defendants were sentenced to life in prison, six were acquitted, and the nineteen remaining defendants were sentenced to prison terms ranging from eight to 25 years. One of the aircraft involved in the death flights, a Short SC.7 Skyvan, was located in Fort Lauderdale, Florida in 2023. It is planned to return it to Argentina for display in the Memorial Museum (Former ESMA) in Buenos Aires.
Чили
Аугусто Пиночеттің бұрынғы жеке тікұшақ ұшқышы Орежие Бенавенте көптеген рет тұтқындарды теңізге немесе Анд тауларының биік шыңдарына тастағанын мойындады. Ұшулар өлтірілген оппозициялықтардың денелерін жою үшін де пайдаланылды. Бір куәгердің айтуынша, процедура мынадай болған: мәйіттер жұтқа салынып, әр жұтқа сыммен рельстің бір бөлігі байланып, олардың үстінен тағы бір жұтқа жабылды. Содан кейін оларды жүк көліктерімен тікұшақтарға жеткізіп, Вальпараисо аймағының жағалауына алып барып, теңізге тастап жіберді. Құпия полиция агенті Освальдо Ромо 1995 жылғы сұхбатта өлім рейстеріне қатысқанын мойындады. Ол өкініш білдірмей: "Мәселен, мәйіттерді жанартауға тастаған жақсырақ болар ма?" - деді. 2001 жылы Чили президенті Рикардо Лагос елге Пиночет билігі кезінде 120 азаматтың тікұшақтан "теңізге, көлдерге және Чили өзендеріне" тасталғанын хабарлады.
Oregier Benavente, Augusto Pinochet's former personal helicopter pilot, has admitted that on numerous occasions he threw prisoners into the ocean or into the high peaks of the Andes. Flights were also used to make bodies of already murdered dissidents disappear. One person's testimony described the procedure: corpses were put in gunny sacks; each sack was attached to a piece of rail using wire, and a second gunny sack put around both. The sacks were carried by pickup truck to helicopters that flew them to the coast of the Valparaíso region, where the bodies were thrown into the ocean. Secret police agent Osvaldo Romo confessed in a 1995 interview to having participated in death flights. Showing no remorse, he added, "Now, would it not be better throwing bodies into a volcano?" In 2001, Chilean President Ricardo Lagos told the nation that during Pinochet's rule, 120 civilians had been tossed from helicopters into "the ocean, the lakes and the rivers of Chile".
Колумбия
Violencia (1948-1958) кезінде Колумбия әскері наразылық білдіргендерді партизандар бақылауындағы аймақтардың үстінен ұшақтан тастап жіберді.
During the Violencia (1948–1958), the Colombian military had dissenters thrown from airplanes above areas under the control of guerillas.
Гватемала
Бұл әдіс Гватемала геноциді кезінде қолданылған деген күдік бар. 1975 жылдың 7 шілдесінде – Хосе Луис Аренасқа жасалған қастандықтың бір ай өткен соң – бірыңғай киімдегі әскердің десанттық бөлімшесі Иккан Грандеге келді және 30 ер адамды алып кетті.
The method was allegedly used during the Guatemalan genocide. In one instance on 7 July 1975 – one month to the date after the assassination of José Luis Arenas – a contingent of uniformed army paratroopers arrived in Ixcán Grande and abducted 30 men.
Француз Алжиры
Өлім рейстері Алжир соғысы кезінде Жак Масу басқаратын 10-шы парашют дивизиясының француз әскері Алжир шайқасында (1957) қолданған. Денені осылай тастағаннан кейін кейде қайта су бетіне шығып қалатыны белгілі болған соң, жазалаушылар құрбандарының аяқтарына бетон блоктарын байлап тастай бастады. Бұл құрбандар парашютші командирлерінің бірі Марсель Бижардың атымен "Бижардың шағын креветкалары" (crevettes Bigeard) деп аталды.
Death flights were used during the Algerian War by French paratroopers of the 10th Parachute Division under Jacques Massu during the Battle of Algiers (1957). After it was discovered that corpses sometimes resurfaced after being disposed in this manner, the executioners began attaching concrete blocks to their victims' feet. These victims came to be known as "Bigeard's shrimp" (crevettes Bigeard), after one of the paratrooper commanders, Marcel Bigeard.
Француздық Мадагаскар
1947 жылғы Малагаси көтерілісі кезінде Мананжарада жүздеген малагасилер қаза болды, олардың ішінде 18 әйел және ұшақтан тасталған тұтқындар тобы болды.
During the Malagasy Uprising of 1947, hundreds of Malagasy in Mananjary were killed, including 18 women and a group of prisoners thrown from aircraft.
Индонезияның Шығыс Тиморды басып алуы
Шығыс Тиморды басып алған кезде Индонезия әскерлері күдікті партизандар мен тәуелсіздік қолдаушыларын тікұшақтардан лақтырып тастаған деген айыптама бар, олардың көпшілігі Дили қаласының батысында орналасқан Таситолу көліне тасталыпты. Тұтқындардың ұшақтан лақтырылған басқа да жерлеріне Дили мен Айлеу арасындағы таулы аймақтар, Дили шығанағы және аралдың шығыс ұшына жақын Жако аралы маңындағы теңіз кіреді. Қауіпсіздік күштері осы ұшуларға қатысты түрлі эвфемизмдер қолданды, соның ішінде күдіктілердің денелерін таспен салмақтап, тікұшақтан теңізге тастау әрекетін білдіретін "mandi laut" ("теңізде шомылу"), Буилико маңындағы Сарей шатқалына тастауды білдіретін "piknik ke Builico" ("Бюиликоға пикникке бару") және "dipanggil ke Quelicai" ("Кейлицаиға шақыру") сияқты атаулар болды. Ең танымал құрбандардың бірі – ФРЕТИЛИН орталық комитетінің бұрынғы мүшесі Венансио Гомес да Силва. Amnesty International мәліметінше, 1980 жылдың 14 шілдесінде ол тікұшаққа мінгізіліп, Ремексио бағытына қарай ұшырылды; тікұшақ 15 минуттан кейін онысыз қайтып келді.
During its occupation of East Timor, Indonesian forces are alleged to have thrown suspected guerrillas and independence supporters from helicopters, many into lake Tasitolu, just west of the capital Dili. Other locations where detainees were thrown from aircraft include the rocky mountains between Dili and Aileu, in Dili Bay, and in the sea around Jaco Island near the eastern tip of the island. Security forces developed various euphemisms to refer to these flights including mandi laut ("taking a bath in the sea") referring to the practice of weighting the bodies of suspects with rocks and dumping them from a helicopter into the sea, piknik ke Builico ("going for a picnic to Builico") a. k. a. being dumped in the Sarei River ravine near Builico, and dipanggil ke Quelicai ("called to Quelicai"). One of the most prominent victims was Venâncio Gomes da Silva, a former FRETILIN central committee member. According to Amnesty International, on July 14, 1980, he was put on a helicopter and flown south east in the direction of Remexio; the helicopter returned without him 15 minutes later.
Папуа - Жаңа Гвинея
1988-1998 жылдары болған Бугенвиль қақтығысы кезінде Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштері Бугенвиль аймағында азапталған және қайтыс болған көтерілісшілердің денелерін жою үшін "өлім рейсі" әдісін қолданды. Тасталған кейбір құрбандар денелері тасталған кезде әлі тірі болғандығы анықталды. Сондай-ақ, ұшақтар басқа тәсілдермен өлтірілген тұтқындардың денелерін жою үшін де пайдаланылды, мысалы, 1983 жылдың сәуір айында RENAMO бүлікші тобының бас хатшысы Орландо Кристинаны өлтірген бес мүшесі. Күдіктілер алдымен Каприви аймағына ұшырылып, RENAMO соғыс кеңесінің алдында сотталды және атып тасталды. Олардың денелерін брезентке орап, салмақ қойып Атлантика мұхитына тастады, сондай-ақ жалған ұшу жоспары құрастырылды.
During the Bougainville conflict which was fought in 1988–1998, the Papua New Guinea Defence Force used the death flight method to dispose of the bodies of tortured rebels who died in Bougainville region. Some among the disposed victims were found out to be still alive when their bodies were disposed. Aircraft were also used to dispose of the bodies of prisoners killed by other means beforehand, in one example, five members of a RENAMO rebel faction who assassinated Orlando Christina, the group's secretary general in April 1983. The suspects were first flown to the Caprivi strip where they were tried by the RENAMO war council, and shot. Their bodies were then wrapped in tarps, weighted, and dropped over the Atlantic, with a false flight plan drawn up.
Заир
Мобуту дәуірінде белгісіз саны адамдар соттан тыс іс-қимылдар арқылы жазаланды, оларды тікұшақтан Зайр өзеніне, Кинсука шатқалына немесе Шаба аймағындағы Каполове көліне тастады.
During the Mobutu era, an unknown number of people were extrajudicially executed by being dropped from helicopters into the Zaire River, the Kinsuka Rapids or Lake Kapolowe in the Shaba region.
Ерекше нұсқа
Ғалымдар Аргентинаның "өлім рейстері" тәжірибесін АҚШ-тың "Террорға қарсы соғыс" кезіндегі "керемет тапсыру" рәсімімен салыстырды, екі тәжірибенің де материалдық және технологиялық ресурстарда қаншалықты ұқсас екенін айта келіп, осы ерекшеліктерін атап көрсетті.
Scholars have compared the practicalities of the Argentine death flights to the US led procedure of extraordinary rendition during the War on Terror, noting in particular how the two practices converge in many of their material and technological resources.
Танымал мәдениетте
North by Northwest (1959) фильмінде ол өзінің сүйіктісі өзіне сатқындық жасағанын түсінгеннен кейін, жаман жігіт оны құтылу үшін ұшақтан лақтырып өлтіруді жоспарлайды. "Құдайлар ақымақ болуы керек" (1980) фильмінде солдаттар егер ақпаратты жасырса, екі тұтқын партизанды тікұшақтан лақтырып тастаумен қорқытады. Бірінші партизан көзін байлап сыртқа итеріледі де, қорқыныштан дереу мойындайды, тікұшақ бұрыннан қонғанын және оны алдап кеткенін түсінбейді. 1991 жылғы "Ойыншық сарбаздар" фильмінде есірткі картелі судьяны ұрлап, оны ұшып бара жатқан тікұшақтан лақтырып өлтіреді. Кристофер Ноланның "Қараңғы рыцарь: Қозылу" (2012) фильмінің басында ЦРУ агенты Билл Уилсон тұтқынды ұшақтан лақтырып, өлтірумен және оны құтылумен қорқытады. 2009 жылғы Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony видео ойынында ойыншылар Бәкіт мүсінінің (Статуя басқаша нұсқасы) үстінен блогерді қорқытып, оны ұшқан тікұшақтан лақтырып тастауы керек. "Наркос" телесериалында (2015–2017) іздеу тобының полковнигі Каррилло Пабло Эскобардың екі кісі өлтірушісін әскери тікұшақтан лақтырып тастайды, олар Пабло Эскобарды ұстауға көмектесетін ақпаратты жасырады. 2003 жылғы "Аргентинаны қиялдау" фильмі елдегі "Лас соғыс" кезінде болған нағыз кісі өлтірулерге негізделген, Аргентина әскері Атлант мұхитының үстінде оны тікұшақтан лақтырып өлтірген диссиденттің өлімін көрсетеді. 2006 жылғы "Жақсы бақташы" фильмінде кейіпкердің әйелі, шын мәнінде совет шпионы, үйлену тойына бара жатқанда ұшақтан лақтырылып тасталады. Кейбір оңшылдар "тегін тікұшақ саяхаты" деген фразаны саяси қарсыластарды (әдетте социалистер, либералдар және прогрессивтер) өлтіруді эвфемизм ретінде қолданады, әсіресе президент Дональд Трамптың қарсыластарын, әсіресе Пиночеттің өлім отрядына қатысты.
In North by Northwest (1959), after he realizes that his mistress is betraying him, the villain plans to kill her by throwing her out of his escape plane. In The Gods Must Be Crazy (1980), soldiers threaten to throw two captured guerrillas out of a helicopter if they do not reveal information. The first guerrilla is pushed out blindfolded and quickly confesses in panic, not realizing the helicopter has already landed and he has been tricked. The 1991 film Toy Soldiers shows a drug cartel kidnapping a judge, whom they promptly kill by throwing him from a helicopter in flight. In the opening scene of The Dark Knight Rises (2012) by director Christopher Nolan, CIA agent Bill Wilson threatens to execute and dispose of a captive by throwing him out of a plane. The 2009 video game Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony contains a mission where players are required to intimidate a blogger from high above the Statue of Happiness (the in game version of Statue of Liberty) and throw him out from the flying helicopter. In the TV series Narcos (2015–2017), Search Bloc agent Colonel Carillo throws two of Pablo Escobar's sicarios out of a military helicopter when they withhold information that could lead to the capture of the infamous drug kingpin. The 2003 film Imagining Argentina depicts the murder of a dissident by Argentine soldiers who toss him from a helicopter while over the Atlantic Ocean, based on the real murders which were committed during the country's Dirty War. In the 2006 film The Good Shepherd, a protagonist's wife, in reality a Soviet spy, is thrown out of a plane en route to her wedding. Some alt right commenters use the phrase "free helicopter rides" to euphemistically refer to murdering political opponents (usually socialists, liberals, and progressives), particularly opponents of President Donald Trump, notably in reference to Pinochet's death squads.