Кіріспе
Көбейтуді ынталандыруға арналған діни рәсімдер немесе ұрықтандыру культі – адамдарда немесе табиғатта көбейтуді қозғау мақсатында жасалатын діни амалдар. Мұндай амалдарға "жаратылыс немесе ұрықтандыру үшін құрбан етілуге тиіс алғашқы жануарды құрбандыққа шалу" кіруі мүмкін.
Fertility rites or fertility cult are religious rituals that are intended to stimulate reproduction in humans or in the natural world. Such rites may involve the sacrifice of "a primal animal, which must be sacrificed in the cause of fertility or even creation".
Сипаттамалары
Тұқымдық рәсімдер күнтізбелік циклдарда, өмірлік цикл ішіндегі өту рәсімдері ретінде немесе жағдайға қарай жасалатын арнайы рәсімдер ретінде кездесуі мүмкін. Көбінесе тұқымдық рәсімдер ірі діндердің немесе басқа әлеуметтік институттардың құрамында болады. Мысалы, жануарлардың көбейіп жатқандағы суреттері салынған тас үңгірлердегідей, мұндай рәсімдер "табиғат күштерін әсер етуге тырысатын, құдалық сиқырының" бір түрі болып табылады, онда рәсімде ойналған мысал арқылы табиғат күштеріне әсер етуге ұмтылыс жасалады. Кейде "жердің немесе әйелдер тобының құнарлы болуын қамтамасыз етуге арналған рәсімдер фалликтерге табынудың кейбір түрлерін қамтиды".
Ежелгі Грекия
Ежелгі Грециядағы құнарлылық рәсімдерінің орталық тұлғасы "Деметер, құнарлылық қасиеті" болды. Оның рәсімдері жылдың төрт мезгілінің өтуін, өсімдіктер мен жемістердің жыл сайынғы туып, қурап жаңаруының құпиясын тойлады. Алайда, "әйелдер мерекелерінің" көпшілігі әйелдің құнарлы жаратылыс ретіндегі дұрыс міндетімен байланысты болды (осы арқылы ол көңілдеспендік арқылы егіннің де құнарлылығын арттыра алды). Бірақ жүзім жинаумен байланысы болғандықтан, "Дионис Елеусин Мистерияларында Деметер мен Кореге байланысты болуы заңды". Себебі ол да әлемдегі өмір сыйлайтын ұлы күштердің бірін білдірді.
Финикия
Ежелгі Финикияда "жеміс жинау маусымында жүзімнің рухын қайта ояту үшін арнайы құрбандық шалынған", ал қыста "құрғап бара жатқан жүзімнің рухын" жаңарту үшін өткізілетін рәсімге "анасының сүтінде қозыны пісіру, Мұса заңы айыптаған және тыйым салған қанаандық дәстүр" кірген. Егіннің тұқымында көрініс тапқан "өсімдік рухы" – Адонис өлімі "егін жинаудан кейін бірден тойланатын, финикиялықтардың ең әдемі мерекесі" ретінде белгіленген.
Австралия
Дюркгейм "кланға тотем ретінде қызмет ететін жануарлар немесе өсімдік түрлерінің гүлденуін қамтамасыз ету үшін" австралиялық рәсімдерді зерттеді. Мұндай рәсімдер "қанды немесе басқа да құрбандықтар" түрінде де, сондай-ақ "көбейтілуі тілектелген жануардың түрлі бейнелері мен қозғалыстарын имитациялауға бағытталған қимылдар мен ұрандардан тұратын рәсімдер" түрінде де жүзеге асырылды. Дюркгейм "әдет-ғұрыптар, әсіресе мерзімді түрде орындалатындар, табиғаттан тек қана қалыпты бағытын сақтауын ғана талап ететіндіктен, табиғат көбінесе оларға бағыныштанғандай көрінетіні таңқаларлық емес" деген қорытындыға келді.
Христиандық
Иса Мәсіхтің параболаларында, мысалы, Себуші туралы параболада, "себуші сөзді сеуіп жатыр", онда тұқым – Құдайдың сөзі. Қыша дәні мен өсіп келе жатқан тұқым туралы параболалар Құдайдың Патшалығын түсіндіреді, онда өсім Құдайға байланысты, адамға емес, және өзінің уақытына сәйкес дамиды. Жохан 12:24-те Исаның өлімі мен қайта тірілуі жерге түсіп, өліп, көптеген тұқымдар беретін дәнмен салыстырылады. Көптеген христиан дәстүрлерінде, Жасыл жексенбілік таңертеңгі құлшылығы немесе Қайта тірілу құлшылығы Құдайдың жерінде өткізіледі, онда өлгендердің денелері "тұқым ретінде себіледі". Еуропалық христиандар мен жазықшылар сияқты рухани түбірі бар көптеген құлшылықтар өз әдістерін "мифтерден, бейнелерден және діндердегі рәсімдерден" алған. Ауыл шаруашылығының "жабайы" жерлерді тұруға жарамды жерлерге айналдырудағы рөлі (батыста) кең таралған. Білім мен медицинамен қатар, ауыл шаруашылығы батыс күшінің таралуына және христиандық миссионерлер арқылы ықпал етуге көмектесті.
Арабия
Кейбір авторлар Исламға дейінгі дәуірде Каабаның айналасында құнарлылық рәсімдері болған деп санайды. Қағбаға күзгі қажылық кезінде онда орындалатын рәсімдерге жалаңаш айналып өту, Арафат тауының алдында күтү сүру, әл-Минадағы тіреулерге сыйлықтар сыйлау және құрбан шалу кірген. Барнаби Роджерсонның пікірінше, бұл рәсімдер өмір циклінің жалғасуын қамтамасыз ететін құнарлылық культінің бөлігі болған. Бұл культте үштік түрінде бейнеленген ана құдайға табынушылық жасалған, сондай-ақ жас батыр құдай өліп, әкесі – жоғарғы құдайдың арқасында мәңгілік циклде қайта туған. Бұл Арабиядағы егіншілік пен аспан денелерінің қозғалысымен символдалған. Аллат – құнарлылық құдайы, ал ар-Рабба (Егемен), Манат және әл-Узза – оның атаулары. Турайза немесе Муздалифа – жас батыр құдай, ал Алла – әке. Бенджамин Уокердің айтуынша, Кааба оргиялармен құрметтелген және оның аты "көктем" дегенді білдіреді. Ұлы Құдайдың храмдарында құнарлылық рәсімдері өткізілген, ал жасыл түс онымен байланысты болған.
Ислам дәстүрлері
Кейбір ислам дәстүрлерінде ағаш батасын (барака) жеткізеді деп саналады, сондықтан қабірлерге ағаштар отырғызылған. Адамдарды бұтақтармен ұру салты ежелгі құнарлылық ритуалдарынан туындаған, онда ағаш өмірлік күшін жеткізеді деп есептелген. Бұл практика ортағасырлық Мысырда, әсіресе Каирде, "Ифрит әл-махмал" аталған шумақпен жүзеге асырылған, ол кезде Каабаның киімін алып жүретін махмал көрсетіліп тұрған. Ұқсас практика Үндістанның Декан аймағында Мұхаррам айында да кездеседі. Меккеге қажылыққа баратындар мен әулиелердің қабірлері де гүл шоқтарымен безендіріледі, себебі олар ағаштың өмірлік күшін сақтайды деген сенім бар.
Орта Америка
Ауыл шаруашылығының құнарлылығы мезоамерикалық мәдениеттер үшін басты мәселе болып келді және қазір де солай. Мезоамерикадағы жергілікті қауымдар атқарған көптеген рәсімдер жер және жаңбыр құдайларына арналған, себебі олардың құнарлылық туралы түсінігі су, таулар және үңгірлер сияқты нақты географиялық ерекшеліктермен тығыз байланысты болды. Мезоамерикалық көзқарасында, ауыл шаруашылығының сәттілігі тікелей өмір сүру мен гүлденумен байланысты деп есептелді. Осы себепті, жаңбыр және жер құдайларына шалу рәсімдері мен діни обрядтар олардың әлеуметтік-діни ұйымдастыруының маңызды бөлігі болды. Мезоамериканың барлық айманындағы археологиялық дәлелдер ольмектер, майялар және ацтектер цивилизациялары үшін құнарлылық рәсімдерінің зор маңызға ие екенін көрсетеді.
Қазіргі аналогтары
Ғылым мифінің түбінде технологиялық инновациялардың үдемелі дамуын қамтамасыз ететін құнарлылық рәсімдері жатыр деген ұсыныс бар. Эрик Берн "Ересектердің 'көмекші' лексикасы (Ата-аналар комитеті, психология, психоанализ, әлеуметтік ғылымдар) ақыл-ойдың көктемгі тойында қолданылуы мүмкін, онда құрбанның бөлінген психикасы ақырында қайта бірігіп, одан кейін құнарлы болатыны туралы теориямен еденге шашыратылады" деп көрсеткен. Фрейд қазіргі заманғы үйлену рәсімін бір түрі салт-дәстүрлі оргия ретінде қарастырады.
Әдебиет: Т. С. Элиот
"Шөлдегі жер" поэмасында "Элиот ритуалдық амалдарға негізделген, қатысушылар табиғи циклдердің құлдырауын және жаңаруын бейнелейтін классикалық қоғамды сағынып еске алады" – "Уақытты сақтап, биде ырғақтарын ұстап, тіршілік маусымдарында тіршілік ету сияқты", - деп кейіннен түсіндіргендей.