Кіріспе

1606-1611 жылдар аралығында Осман империясының бас визирі болған Куюку Мурад-паша (осман тілінде "Құдық қазған Мурад-паша", яғни "Қабір қазушы"; 1530 – 1611) – Осман босниялық мемлекет қайраткері. Ол Ахмет I билік құрған кезеңде, 1606 жылдың 9 желтоқсанынан 1611 жылдың 5 тамызына дейін Осман империясының бас визирі қызметін атқарды. Бәлкім, ол III Мұрат сұлтанның (Ахмет I-нің әкесінің әкесі) қызы Фатима Сұлтанның төртінші күйеуі болған. Олар 1611 жылы үйленді.

Ерте өмір

Ол 1530 жылы Осман Босниясында дүниеге келген. Оңтүстік славяндық текті жас бала болып, ол ислам дініне ауысып, Девширме әскерге алыну жүйесінен өтті.

Мансап

1585 жылы Қараманның бейлербейы (генерал-губернаторы) және 1593 жылы Дамаскқа, сондай-ақ Алеппоға тағайындалғанға дейін Кипрде болды. Дамасктегі лауазымын атқару үшін Сидон портына келгенде, оны Шұфтың друздық әміршісі Фахр әл-Дин құрметпен қарсы алды және көптеген сыйлықтар сыйлады. Ол бұған жауап ретінде Фахр әл-Динды Сидон-Бейрут санжақ бейі (аудан әкімі) етіп тағайындады. Мұрад-паша мен Фахр әл-Дин оның қарсыласы, жергілікті суннит мұсылман бедуин тайпасының басшысы және бұрынғы Сафад санжақ бейі болған Мансур ибн Фурайхты жойды. Ол Ұзақ түрік соғысына қатысып, Егер қамалында (1596) III Мехмедті ерекше әсер етті, содан кейін ол біраз уақыт Османлы Венгриясының әскери қолбасшысы болды.

Ұлы визират

Ұлы везир Дервиш пашаның Сәфәүи майданына жіберілгеннен кейін, Мурад паша ұлы везир болып тағайындалды және 1606 жылдың жазында Венгриядағы Зситваторок бейбіт шартын бақылады. Ол кезде ол бес сұлтанның тұсында шамамен жеті онжылдық мемлекеттік және әскери қызметте болған еді. Тарихшы Уильям Грисуолдтың сөзіне қарағанда, Мурад паша "ислам және сұлтан үшін әскерін олардың төзімділік шегіне дейін жетелеуге фанатизммен қабілетті, девсирме жүйесі арқылы алынған серб жауынгерлерінің дәстүрлі класын бейнелейді".

Жанболат көтерілісін басу

Империялық алаңдаушылық 1606 жылы Триполи және Дамаск иеліктеріне билігін кеңейткен, Тоскана герцогымен құпия одақ құрған көтерілісші күрд басшысы және Алеппоның бейлербегі Әли Жанбулаттың күшінің артуымен өршіді. Әлидің билікке келуі 1607 жылы Хиосқа қарсы тосқан экспедициясының сәтсіз аяқталуымен және Анатолиядағы Челали бүліктерінің күшеюімен бірге болды. Мұрат паша императорлық билікке қатысты маңызды мәселелерді шешу үшін тағайындалды. Ол тағы бір жыл көтеріліс Анатолиядағы Челали басшыларының және Киликия мен Солтүстік Сириядағы Жанбулаттардың билігін бекітетінін, мүмкін Сафавилердің тікелей қолдауымен екенін анықтады. Мұрат паша бірінші кезекте Жанбулаттың көтерілісін басуға бел буды, бірақ күтпегендік элементін сақтау үшін жоспарларын жасырды. Сол кезде Жанбулат Алепподағы билікті басып алуына, Сирия бойынша жорықтар жасауына және шетелдік байланыстарға қарамастан, ресми түрде көтерілісші деп есептелмеді. Мұрат паша науқанының мақсатын Иранға бет алған Сафавилер мен Анатолиялық Челали көтерілісшілері деп белгіледі; мұндай науқандарды оның алдыңғылары бұрынғы жылдары жүргізген болатын. Өзінің алдыңғысы Ферхад пашадан айырмашылығы, Мұрат паша Осман әскерлерін толық бақылауға алды, оның ішінде Зситаваторок бейбіт шарты арқылы босатылған румелилерді де, және бүкіл империяда әскери қимылдарды бастауға және қаруға тікелей шақыруға мүмкіндік алды. Оның әскерінің ең сенімді ядросы Тиряки Хасан паша басқарған Дунай майданының Балқан ардагерлерінен құралды. Оның анатолиялық әскерлерінің көпшілігі әртүрлі дәрежеде Челали көтерілісшілерімен байланысты болды және олар Балқан генерал-лейтенанты Мариол Хусейн пашаның басшылығына берілді, ал оларды Осман империясына адалдығын дәлелдеген екі бұрынғы Челали көшбасшысы: Мараш санжақбегі Зұлфиқар паша және Қарақас Ахмет паша қолдады. Наурыз айына дейін Мұрат паша санжақ бейлері мен бейлербейлерді адам, оқ-дәрі, көлік малдары, азық-түлік, жол жөндеу және көпірлерді дайындау үшін қамтамасыз етуге шақырды. Шілде айының басында Мұрат паша Үскүдардан шығып, Малтепе, Тузла және Гебзе арқылы жүріп өтті. Оның әскерінен қорқып, кішкентай Челали басшылары бағынуға мәжбүр болды; ұлы визир оларды қауіпсіз деп есептегендерге жақсы қарым-қатынас жасап, бағыну оларды сақтап қалады және сыйлайды деген хабарды таратуға тырысты, ал қауіпті деп санайтындар жазаланды. Соңғы санатқа Афионда Мұрат пашаға адалдық серт берген кезде басы кесілген танымал Челали Акмирза да кірді. Коньяға келгеннен кейін ол Жанбулаттың Иран емес, науқанның мақсаты екенін және Челали Анатолиясының тереңіне асығыс және қиын жорық Жанбулаттың немесе оның одақтастарының қарсы қимылдарынан аулақ болу үшін жасалғанын мәлімдеді. Жанбулаттың ықпал ету аймағына жету жолындағы соңғы үлкен кедергі - ең күшті Челали басшысы Календероғлу Мехмед паша болды. Соңғысы және тағы бір ірі Челали басшысы Қара Саид Мұрат пашаның әскеріне қосылуға ұсынған, бірақ ұлы визирдің армиясын Жанбулатқа қарсы шабуыл жасап, оның тылына қауіп төндіретін Челали көтерілісшілерімен көбейтуге қатысы болған жоқ. Оның орнына, ол ұзақ уақыт бойы жоғары лауазымға ұмтылған Календероглуды Анкараның бейлербегі етіп тағайындап, оның билігінен айырды. Коньядан кетер алдында ұлы визир Киликиядағы Адана мен Тарстың Челали басшысы Жанбулатқа және Кемсидке олардың адалдығын талап етіп бұйрық жіберді. Ол Адана мен Тавр тауларының тау жолдарына бақылауды алуға тырысты, олар Жанбулаттың Солтүстік Сирияның орталық аймағын қорғады. Мұрат пашаның әскері Текир Белидегі Кемсидтің позициясына шабуыл жасап, оның 2000 секбанын жеңді. Мұрат паша Киликия қақпасы арқылы Аданаға жетіп, онда Кемсидке Жанбулаттың жіберген маңызды төлемін тәркіледі. Ол жақсы төленген, жергілікті анатолиялық емес және девширме (мәжбүрлеп алынған Балқан христиандары Ислам дініне ауыстырылды) әскерін басқарды, олар 1607 жылы Алепподағы Осман империясына қарсы көтерілістің басшысы Әли Жанбулатты жеңді. Жанбулат пен Фахр әл-Дин одақтасып, Дамасктың Осман губернаторын жеңіп, екі жыл бұрын қаланы тонаған, бірақ Фахр әл-Дин Мұрат пашаның экспедициясы кезінде Жанбулаттан бөлініп, ұлы визирге 300 000 пиастр және оның жас ұлы Әлиді оның құрметін алу үшін кепілге жіберді; Мұрат паша Фахр әл-Динды кешірді.

Селали науқаны

Сирияға жол тартқанда, Мурад-паша Анкара санджағының әкімі етіп Селали көтерілісшілерінің басшысы Календероглу Мехметті тағайындады, бірақ Анкара халқы оны қабылдаудан бас тартты, ол Бурсаға шабуыл жасады. 1608 жылғы жазда Календероглу Бурса маңынан кеткен соң, Сириядан қайтып келе жатқан Мурад-паша оны Анатолияның батыс-орталық бөлігінде тоқтатуға тырысты. Константинопольден келген күштермен Мурад-паша 5 тамызда Адананың жанындағы Таурус тауларының терең шатқалында Календероглуды жеңді. Тарихшы Каролина Финкельдің айтуынша, оның жеңісі, логистикалық қиындықтарға қарамастан, "әскери қолбасшы ретіндегі шеберлігі мен тәжірибесі және әскерінің адалдығын сақтау қабілетіне" байланысты болды. Календероглудың өзі және оның жасағы соның ішінде, аман қалған шамамен 10 мың Селали көтерілісшісі шығыс Анатолиядағы Сафавид Ираны аумағына қашып кетті. Осман империясы мен Сафавидтер арасындағы бейбіт кезеңде Иран аумағына толыққанды шабуыл жасаудың орнына, Мурад-паша өзінің лейтенанттарымен бірге әртүрлі Селали басшыларына қарсы жасақтарды жіберді. Олар 1610 жылдың мамыр айына дейін, Календероглуды қоса алғанда, жауынгерлерімен бірге өлтірілді, ал қалған көтерілісшілер Османлылардың элиталық атты әскеріне қосылды. Финкельдің сөзінше, Селали көтерілісін басу арқылы Мурад-паша "османдықтар жылдар бойы жетпеген жеңіске қол жеткізді". Константинопольге оралғанда оған салтанатты түрде құрмет көрсерілді. Мурад-пашаның "Құдық қазғыш" (яғни "мазар қазғыш") деген лақап аты, оның қатал әдістерімен және Селали көтерілісін басу үшін қазған көптеген жаппай қабірлерден шыққан. Мурад-пашаның билігі кезінде оның жүргізген бірнеше науқанында ондаған мың түркі, күрд және басқа да мұсылмандар қаза тапты. Мурад-паша Стамбулдағы Үшінші төбеде орналасқан Баязид II мешітінен солтүстік-батысқа қарай 300 метр жерде кешен салдырды. Кешенде Мурад-пашаның 1611 жылы қайтыс болғаннан кейін жерленген кесенесі де бар. Ғимаратты тазалау жұмыстары тоқтатылып, оның қазіргі күйіне әкелді, себебі Йүрүк, Аләви және Бекташи сияқты бірнеше анатолиялық топтар Мурад-пашаны, олардың мыңдаған мүшелерін өлтіргені үшін жауапты деп санайды, оны құрметтеуге қарсылық білдірді. Кейбіреулер кесенеде қырғын оқиғаларын көрсететін мұражай құруды ұсынды және үкіметтің ғимаратты жөндеу ниетін Мурад-пашаның тарихына байланысты "ұятты" деп атады. Алайда, Карен Барки Мурад-пашаның әдістері сол кездегі стандартты тәжірибе болғанын және оны көптеген қарақшы көтерілісшілер басшылары (бандиттер мен бюрократтар) жиі теңестіріп немесе одан да асып кеткенін айтады. 1593 жылы Мурад-паша Дамаскідегі Баб-эль-Баридде, Омейяд мешітінің батыс кіреберісінде, өзінің атымен аталатын Қайсария Мурадия базарын салдырды. Онда кервансарай, кофехана және қырық жеті дүкен болды. Оның Омейяд мешітімен байланысы кіреберісінің үстіндегі үлкен күмбездің құрылысымен көрсетілді, ол Юпитердің римдік пропилеясының қалдықтарының үстіне салынған. Базарды салу кезінде Мурад-паша бұрынғы ғимараттарды бұзды. Базардың кірісі Мекке мен Мединаның кедейлеріне арналған уақф (діни сыйлық) ретінде белгіленді.