Тібеттік Панчен Ламаның жоғалуы және тұтқынға алынуы

Кіріспе

Тибеттің рухани жетекшісі, 14-ші Далай-лама тарапынан 11-ші Панчен-лама ретінде танылған Гедун Чоеки Нима (25 сәуір 1989 жылы туған) – Тибет буддизмінің Гелугпа мектебінің 11-ші Панчен-ламасы, оны 14-ші Далай-лама 1995 жылдың 14 мамырында мойындап, жариялады. Үш күннен кейін, 17 мамырда, алты жасар Панчен-лама Қытай үкіметі тарапынан ұрланып, күштеп жоғалып кетті. Қытай үкіметінің орнына тағайындауға тырысқан әрекеттері сәтсіз аяқталды. Қытайлық орынбасар, дәстүрлі түрде Панчен-лама мойындаған Далай-ламаның қайта тууына (реинкарнациясына) кедергі келтіру үшін қолданылатын саяси құрал саналады. Біріккен Ұлттар Ұйымы көптеген мемлекеттердің, ұйымдардың және жеке тұлғалардың қолдауымен 11-ші Панчен-ламаның босатылуын талап етуді жалғастыруда. Панчен-лама Тибет автономиялық аймағының Лари ауданында дүниеге келген, содан кейін Қытай Халық Республикасының билігімен ұсталып кетті. Ол әлемдегі ең жас саяси тұтқын деп есептеледі. 11-ші Панчен-лама ретінде танылғаннан бері ол отбасымен бірге Қытай үкіметі тарапынан күштеп ұсталып, 1995 жылдың 17 мамырынан бері көпшілік алдында көрінбеді.

11-ші Панчен-ламаны таңдау

Өлерінен төрт күн бұрын 10-шы Панчен-лама дәстүрді сақтау үшін өзінің өсиетін жариялады. 24 қаңтарда Линг пагодасының ашылу рәсімінен кейін, Тибет, Цинхай, Гансу, Сычуань және Юньнань провинциялары мен автономиялық аймақтарындағы діни қайраткерлердің қатысуымен 10-шы Панчен-лама Тірі Будданың қайта тууы (реинкарнациясы) туралы арнайы сөз сөйледі. Ол «үш үміткер баланы бірінші кезекте анықтау керек, содан кейін оларды бірінен соң бірін тексеру керек» және «мен Сақьямуни бейнесінің алдында Алтын урнадан құрдас тарту арқылы бастама көтергім келеді» деді. 1989 жылы 10-шы Панчен-ламаның қайтысынан кейін, тибеттік буддистер оның қайта тууы ретінде танылатын адамды іздеу ісі құпияға толып, даулы мәселеге айналды, себебі Тибет 1959 жылдан бері Қытай Халық Республикасының дінге қарсы үкіметінің басып алуы мен бақылауында болды. 10-шы Панчен-ламаның қайтысынан кейін үш күн өткен соң, Мемлекеттік кеңес Премьер-министрі 11-ші Панчен-ламаның қалай таңдалатыны туралы шешімін жариялады, сонымен қатар Ташилунпо монастыры мен монахтар комитетінен кеңес алғанын мәлімдеді. Пекиннің мақұлдауымен, Панчен-ламаны іздеу комитетінің төрағасы Чадрел Ринпоче Далай-ламамен жеке байланыс жасап, Панчен-ламаның қайта тууы мәселесінде Далай-лама мен Пекин билігі үшін өзара қанағаттандыратын кандидатты табуға тырысты. 1995 жылдың 14 мамырында Далай-лама Гедхун Чоки Ниманы Панчен-ламаның 11-ші реинкарнациясы деп жариялағаннан кейін, қытай билігі Чадрел Ринпошені тұтқындап, мемлекетке опасыздық жасау және мемлекеттік құпияларды ашу айыптарын тақты. Тибеттік үкіметтің мәлімдемесіне сәйкес, оның орнына 生·洛桑坚赞 тағайындалды, себебі ол партиялық бағытқа көнуге бейім болды. Сенгчен Далай-ламаның да, 10-шы Панчен-ламаның да саяси қарсыласы болған. Тибет буддизмінің әртүрлі мектептері арасындағы бәсекелестіктің тарихын ескере отырып, көптеген тибеттіктер мен ғалымдар бұл Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) тибет халқының әдеттегі бірлігін бұзып, жаңа келіспеушіліктер тудыруға бағытталған тактикалық қадамы деп санайды. Жаңа іздеу комитеті Далай-ламаның 14 мамырдағы жарияланымын назарға алмады және Гедхун Чоки Ниманы жоққа шығарып, финалистер тізімінен таңдау жасады. Атауды таңдау үшін Алтын урнадан лотерея сандары тартылды, бұл процедура 1793 жылы қытай (Маньчжу) императоры Тибетте қолданған. 14-ші Далай-лама тибеттік әдіс бұрынғы ламаның мүлкін оның қайта тууына анықтау үшін пайдалануды қамтиды деді, себебі жаңа бала өзінің бұрынғы өмірінен қалған заттарды басқа заттардың арасынан таниды. BBC хабарлағандай, ҚКП-ның Гьянчайн Норбуды таңдауы көптеген тибеттіктер тарапынан қабылданбады. Александр Норман: «Бүгінде Панчен-ламалар Ташилунпо тақтысына екі үміткердің бар екендігімен танымал: біреуі қазіргі Далай-лама тарапынан мойындалған және қытайлар тарапынан үй қамауына алынған, ал екіншісі тек Қытай тарапынан ғана мойындалған».

Four days before his death, the 10th Panchen Lama made his own will publicly to follow the tradition. On 24 January, following the opening ceremony of the Ling Pagoda, with religious figures in Tibet, Qinghai, Gansu, Sichuan and Yunnan provinces and autonomous regions, the 10th Panchen Lama held a special talk on the reincarnation of the Living Buddha, proposing that "the three candidate boys should be identified first and then investigated one by one" and "I would like to take the lead by drawing lots of Golden Urn before the image of Sakyamuni." Following the death of the 10th Panchen Lama in 1989, the search for an individual to be recognised as his reincarnation by Tibetan Buddhists quickly became mired in mystery and controversy, as Tibet had been under the occupation and control of the anti religious government of the People's Republic of China since 1959. Three days after the death of the 10th Panchen Lama, the Premier of the State Council published its decision on how the 11th Panchen Lama was to be selected, claiming to have taken advice from the committee of Tashi Lhunpo Monastery and monks. Armed with Beijing's approval, the head of the Panchen Lama search committee, Chadrel Rinpoche, maintained private communication with the Dalai Lama in order to arrive at a mutually acceptable candidate for both the Dalai Lama and Beijing authorities concerning the Panchen Lama's reincarnation. After the Dalai Lama named Gedhun Choekyi Nyima as the 11th incarnation of the Panchen Lama on 14 May 1995, Chinese authorities had Chadrel Rinpoche arrested and charged with treason and leaking state secrets. According to the Tibetan Government in Exile, he was replaced by 生钦·洛桑坚赞, so chosen because he was more likely to agree with the party line. Sengchen had been a political opponent of both the Dalai Lama and the 10th Panchen Lama. Because of the history of rivalry between different sects of Tibetan Buddhism, many Tibetans and scholars believe that this was a tactical move by the Chinese Communist Party (CCP) to create more unrest and disunity between the typically unified Tibetan peoples. The new search committee ignored the Dalai Lama's 14 May announcement and instead chose from a list of finalists which excluded Gedhun Choekyi Nyima. In selecting a name, lottery numbers were drawn from a Golden Urn, a procedure used in Tibet by the Chinese (Manchu) emperor in 1793. The 14th Dalai Lama stated that the Tibetan method involves using possessions of the former Lama to identify his reincarnation, as the new child incarnate will reportedly recognize his past items amid miscellaneous ones. The BBC reported that the CCP's choice of Gyancain Norbu was rejected by most Tibetans. Alexander Norman wrote, "Today, the Panchen Lamas are famous for having two claimants to the see of Tashilhunpo: one recognised by the present Dalai Lama and taken into house arrest by the Chinese, the other recognised by China but by no one else."

Қалай жүріп жатыр

Гедун Чоки Ниманың қашқындап кеткенінен бері қайда екені белгісіз. Қытай билігі оның қайда екенін жарияламауды, оны қорғау үшін қажет деп мәлімдейді. Адам құқықтары ұйымдары оны "әлемдегі ең жас саяси тұтқын" деп атады. Оны кез келген шет ел азаматының барып кездесуіне рұқсат берілмеген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары жөніндегі комитеті 1996 жылдың 28 мамырында Ниманың қайда екені туралы мәлімет беруді сұрады. "Синьхуа" агенттігі бұл сұранысты қабылдамады, Гедун Чойки Ниманың "сепаратистер тарапынан қашқындауы мүмкін" екенін және "оның қауіпсіздігіне қауіп төнді" деп жауап берді. Комитет Гедун Чоки Нимамен кездесуді ұсынды, бұл ұсынысқа алты Нобель сыйлығының лауреаттары мен 400-ден астам белгілі тұлғалар мен ұйымдар қолдау көрсетті. 1998 жылы Қытай үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, ол сол кезде қалыпты өмір сүрген. 2015 жылы Гендун Чоки Ниманың жоғалуының 20 жылдығына орай, қытай шенеуніктері "Сіздердің айтқан реинкарнацияланған Панчен-лама білім алып, қалыпты өмір сүріп, дені сау өсіп келеді және оны мазалауды қаламайды" деп мәлімдеді. 2018 жылдың сәуір айында Далай-лама өзі таныған Панчен-лама Гедун Чоки Ниманың тірі екенін және қалыпты білім алып жатқанын "сенімді дерек көзінен" білгенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Қытай Халық Республикасы тағайындаған Панчен-лама (Гяйнкайн Норбу) жақсы ұстаздың жетекшілігімен жақсы оқып жатыр деп үміттенедінін айтты. 2024 жылға дейін 1995 жылы жоғалып кеткен Гедун Чоки Ниманы тәуелсіз бақылаушылардың ешқайсысы көрген жоқ. БҰҰ-ның Мәжбүрлі немесе еріксіз жоғалулар жөніндегі жұмыс тобы Нима мен оның отбасының қашқындап кетуі мен ұстауын мәжбүрлі жоғалу деп санайды және 2020 жылдың 2 маусымынан бастап Ниманың тағдыры немесе қайда екені туралы шындықты жедел және ашық түрде жариялауға шақыруда. Халықаралық келісімдер мен дәстүрлі құқық бойынша, мәжбүрлі жоғалу – мемлекеттік агенттер немесе мемлекеттік рұқсатымен, қолдауымен немесе келісімімен әрекет ететін адамдардың біреуді тұтқындауы, қамауы, қашқындауы немесе басқа тәрізде бостандығынан айыруы, содан кейін "бостандығынан айыруды мойындамауы немесе жоғалып кеткен адамның тағдыры мен қайда екенін жасыруы, осылайша оны заңның қорғауынан шығаруы" арқылы жүзеге асады. Мәжбүрлі жоғалу, көптеген елдердегі қашқындау туралы анықтамалардан өзгеше, "қылмыс жасаушылар жоғалып кеткен адамдардың тағдыры мен қайда екенін жасыруды тоқтатқанша" жалғаса беретін үздіксіз қылмыс болып табылады.

Since his kidnapping, the whereabouts of Gedhun Choekyi Nyima have been unknown. Chinese officials state that his whereabouts are kept undisclosed to protect him. Human rights organizations termed him the "youngest political prisoner in the world". No foreign party has been allowed to visit him. The United Nations Committee on the Rights of the Child requested to be told of Nyima's whereabouts on 28 May 1996. Xinhua declined, responding that Gedhun Choyki Nyima was at risk of being "kidnapped by separatists" and that "his security had been threatened". The Committee requested a visit with Gedhun Choekyi Nyima, supported by a campaign of more than 400 celebrities and associations petitioning for the visit, including six Nobel Prize winners. According to statements by the Chinese government from 1998, he was then leading a normal life. In 2015, on the twentieth anniversary of Gendun Choekyi Nyima's disappearance, Chinese officials announced "The reincarnated child Panchen Lama you mentioned is being educated, living a normal life, growing up healthily and does not wish to be disturbed." In April 2018, the Dalai Lama declared that he knew from a "reliable source" that the Panchen Lama he had recognized, Gedhun Choekyi Nyima, was alive and receiving normal education. He said he hoped that the PRC appointed Panchen Lama (Gyaincain Norbu) studied well under the guidance of a good teacher. As of 2024, Gedhun Choekyi Nyima has not been seen by any independent observer since his disappearance in 1995. The UN Working Group on Enforced or Involuntary Disappearances considers the alleged kidnapping and detention of Nyima and his family to constitute an enforced disappearance, and as of June 2, 2020 continues to call for prompt and public release of the truth of Nyima's fate or whereabouts. An enforced disappearance, as defined by treaty and by customary international law, occurs when a person is arrested, detained, abducted, or otherwise deprived of liberty by State agents or people acting with State authorization, support or acquiescence, "followed by a refusal to acknowledge the deprivation of liberty or by concealment of the fate or whereabouts of the disappeared person, which place such a person outside the protection of the law". Enforced disappearance, as opposed to most domestic definitions of kidnapping, is a continuing crime which persists for "as long as perpetrators continue to conceal the fate and whereabouts of persons who have disappeared."