Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айдар көлі (Айдар көлі; Haydar koli, Ҳайдар кўли; басқаша жазу: Айдаркүл, Айдаркүл) – 4000 шаршы шақырым аумақты қамтитын Айдар-Арнасай көлдер жүйесінің бір бөлігі. Бұл жүйеде 3 ащы сулы көл (қалған екеуі – Арнасай және Тузқан) бар, олардың терең алаптары Оңтүстік-Шығыс Қызылқұмда (қазір Өзбекстан және Қазақстан аумағында) орналасқан. Көлдер – кең ауқымды советтік жоспарлаудың су қоймалары. Ащы сулы болғандықтан, олардың булану деңгейі жоғары, бұл ылғалды жазғы микроклиматты қамтамасыз етеді, көбінесе жаңбырлы бұлттарды тартады, соның нәтижесінде Солтүстік Арал теңізі қайта толуда.
The Aydar Lake (, Айдар кўли; Haydar ko‘li, Ҳайдар кўли; alternate spellings: Lake Aydarkul, Lake Aidarkul) is part of the man made Aydar Arnasay system of lakes, which covers 4,000 square kilometres (1,500 mi2). This has 3 brackish water lakes (the two others being Arnasay and Tuzkan), deep basins of the south eastern Kyzyl Kum (now in Uzbekistan and Kazakhstan). The lakes are expansive reservoirs of Soviet planning. Being brackish rather than saline they have high rates of evaporation, prompting a moist summer microclimate, often attracting rain clouds, which has led to the replenishment of the North Aral Sea.
Оңтүстік және Солтүстік Араль теңіздеріндегі бұрылыс және су қоймалары
Қазіргі жүйе солтүстік (кіші) Арал теңізіне дерлік бастапқы ағындарды қамтамасыз етеді, осы арқылы оңтүстігін бөлу үшін бөгеттер салынып, оның жаңаруы үдетілуде. Өзбекстанның оңтүстігі мен Түрікменстанның солтүстігі Аму-Дарья өзенімен бөлінген. Бұл өзен қазір аузында кейде құрғап қалады және Оңтүстік Арал теңізін сумен қамтамасыз ететін жалғыз көз болған. Оның суы бұрылып, Өзбекстанның батысындағы Сарығамыш көліне жеткізіледі. Көлемі 70 куб километрді құрайды және төменгі ағыстан тартылған. Аму-Дарьяның суаруға жұмсалуы және аталған көлдің (әлдеқайда төмен орналасқан) пайда болуы Оңтүстік Арал теңізінің бұрынғы ағынының көп бөлігін тоқтатып, оның құрғауына себеп болып отыр, бірақ Орталық Түрікменстан және басқа да аймақтарға өзен суын импорттауға мүмкіндік береді.
The system now provides close to original flows into the North (Small) Aral Sea, by which dams are being built to divorce the south, accelerating its recovery. The south of Uzbekistan and north of Turkmenistan are considerably split by the Amu Darya, the river that is occasionally dry at its mouth today and which fed the South Aral Sea (as its sole river source). Among its diversions is Sarygamysh Lake west of Uzbekistan. It is 70 cubic kilometers, tapped from the lower river. The Amu Darya's turning over to irrigation and the lake mentioned (which sits much lower) denies the South Aral Sea most of its former inflow, provoking the latter's drying up, but enabling central Turkmenistan, among other zones, to have imported sources of river water.
Жаратылыс тарихы
Өткен ғасырдың ортасына дейін Арнасай жазығы жылдың көп бөлігінде құрғақ тұздық болып қала берді. Тек көктемде ғана жазық жерлерде шағын, уақытша Тузкан көлі қысқа ғана уақытқа жарқырап, жазғы ыстыққа қарай жоғалып кететін. Алтысыншы жылдардың басында Сырдария өзеніне бөгет салынды. Сонымен қатар, Шардара бөгеті де салынды. Бөгетте су тасқынын реттеу үшін шлюздер қарастырылды, олар 1969 жылы су тасқыны кезінде ашылды. 1969 жылдың ақпан айынан 1970 жылдың ақпан айына дейін Сырдарияның орташа су ағынының 60 пайызы (21 км³) Шардара су қоймасынан Арнасай жазығына жіберілді. Осылайша жаңа көлдер пайда болды. 1969 жылдан бері Айдар көлі Шардара су қоймасының сыйымдылығын артығымен асып кеткен кезде Сырдария өзенінің суын тұрақты түрде қабылдап келеді. Бұл Арнасай жазығының табиғи ойысын біртіндеп толтырып, Каспий теңізін есептемегенде Орталық Азиядағы ең ірі көлге айналдырды. 2005 жылы Айдар көлінде 44,3 текше километр су болды. Көлдің ұзындығы шамамен жетеді, ал ені дейін жетеді. Судың минералдылығы орташа есеппен литрге 2 граммды (2000 ppm) құрайды. Онда сазан (Cyprinus carpio), шырша (Stizostedion lucioperca), жабағы (Abramis brama), көк балық (Silurus glanis), аспий (Aspius aspius), чехон (Pelecus cultratus), иелік балық (Channa argus) сияқты көптеген балық түрлері бар. Бұл балықтар көлге жасанды түрде қоныстандырылған, қазіргі таңда олар өнеркәсіптік балық аулаудың көзіне айналды. Көл жүйесі жыл сайын 760-2000 тонна балық өнімділігін қамтамасыз етеді (1994-2001 жылдар аралығындағы статистикалық деректер бойынша). Қызылқұмға тән фаунадан басқа, Арал теңізінен көшіп келетін көптеген су құстары көл маңында мекендейді. Көлдің жанында шалғайдағы елді мекендер орналасқан. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, онда 345 отбасы немесе 1760 адам тұрады. Қызылқұм шөліне жақын орналасқан аймақ балық аулау, киіз үйлерде тұру және түйемен саяхаттау туризмі үшін зор әлеуетке ие.
Up to the middle of the last century, the Arnasay lowland remained a dry salt pan most of the year. Only in Spring, in the lowlands, would the small, ephemeral Lake Tuzkan glisten briefly, disappearing in the hot weather. In the early sixties the Syr Darya was dammed up. Simultaneously the Shardara Dam was constructed. Floodgates were provided in the dam for flood control, opened as in 1969 during a raging flood. Between February 1969 and February 1970 almost 60% of the Syr Darya's average flow (21 km3) was drained from the Shardara Reservoir into the Arnasay lowland. In such a way new lakes were made. Since 1969 the Aydar Lake has regularly received the waters of the Syr Darya River when they overflow the capacity of the Shardara Reservoir. This has gradually filled up the natural cavity of Arnasay lowland to create the largest lake of Central Asia excluding its long western border, the Caspian Sea. In 2005, the Aydar Lake contained 44.3 cubic kilometers of water. The lake covers It is nearly long and up to wide. The mineralization of the water averages 2 grams per liter (2,000 ppm). Its many fish include the Sazan (Cyprinus carpio), Pike perch (Stizostedion lucioperca), Bream (Abramis brama), Cat fish (Silurus glanis), Asp (Aspius aspius), Chehon (Pelecus cultratus), Ophidian fish (Channa argus) were introduced to the lake, which nowadays works as a source of industrial fishing. The lake system provides between 760 and 2,000 tonnes of fish annually (according to statistical data between 1994 and 2001). In addition to fauna common in the Kyzyl Kum, there are many kinds of water birds migrating from the Aral Sea that make their homes around the lake. The lake's immediate surrounding are rurally inhabited. As at the year 2010 about 345 families or 1,760 people were living there. The region adjacent to the Kyzylkum Desert is of great potential for fishing, yurting and camel riding tourist activities.