Кіріспе

Айдар көлі (Айдар көлі; Haydar koli, Ҳайдар кўли; басқаша жазу: Айдаркүл, Айдаркүл) – 4000 шаршы шақырым аумақты қамтитын Айдар-Арнасай көлдер жүйесінің бір бөлігі. Бұл жүйеде 3 ащы сулы көл (қалған екеуі – Арнасай және Тузқан) бар, олардың терең алаптары Оңтүстік-Шығыс Қызылқұмда (қазір Өзбекстан және Қазақстан аумағында) орналасқан. Көлдер – кең ауқымды советтік жоспарлаудың су қоймалары. Ащы сулы болғандықтан, олардың булану деңгейі жоғары, бұл ылғалды жазғы микроклиматты қамтамасыз етеді, көбінесе жаңбырлы бұлттарды тартады, соның нәтижесінде Солтүстік Арал теңізі қайта толуда.

Оңтүстік және Солтүстік Араль теңіздеріндегі бұрылыс және су қоймалары

Қазіргі жүйе солтүстік (кіші) Арал теңізіне дерлік бастапқы ағындарды қамтамасыз етеді, осы арқылы оңтүстігін бөлу үшін бөгеттер салынып, оның жаңаруы үдетілуде. Өзбекстанның оңтүстігі мен Түрікменстанның солтүстігі Аму-Дарья өзенімен бөлінген. Бұл өзен қазір аузында кейде құрғап қалады және Оңтүстік Арал теңізін сумен қамтамасыз ететін жалғыз көз болған. Оның суы бұрылып, Өзбекстанның батысындағы Сарығамыш көліне жеткізіледі. Көлемі 70 куб километрді құрайды және төменгі ағыстан тартылған. Аму-Дарьяның суаруға жұмсалуы және аталған көлдің (әлдеқайда төмен орналасқан) пайда болуы Оңтүстік Арал теңізінің бұрынғы ағынының көп бөлігін тоқтатып, оның құрғауына себеп болып отыр, бірақ Орталық Түрікменстан және басқа да аймақтарға өзен суын импорттауға мүмкіндік береді.

Жаратылыс тарихы

Өткен ғасырдың ортасына дейін Арнасай жазығы жылдың көп бөлігінде құрғақ тұздық болып қала берді. Тек көктемде ғана жазық жерлерде шағын, уақытша Тузкан көлі қысқа ғана уақытқа жарқырап, жазғы ыстыққа қарай жоғалып кететін. Алтысыншы жылдардың басында Сырдария өзеніне бөгет салынды. Сонымен қатар, Шардара бөгеті де салынды. Бөгетте су тасқынын реттеу үшін шлюздер қарастырылды, олар 1969 жылы су тасқыны кезінде ашылды. 1969 жылдың ақпан айынан 1970 жылдың ақпан айына дейін Сырдарияның орташа су ағынының 60 пайызы (21 км³) Шардара су қоймасынан Арнасай жазығына жіберілді. Осылайша жаңа көлдер пайда болды. 1969 жылдан бері Айдар көлі Шардара су қоймасының сыйымдылығын артығымен асып кеткен кезде Сырдария өзенінің суын тұрақты түрде қабылдап келеді. Бұл Арнасай жазығының табиғи ойысын біртіндеп толтырып, Каспий теңізін есептемегенде Орталық Азиядағы ең ірі көлге айналдырды. 2005 жылы Айдар көлінде 44,3 текше километр су болды. Көлдің ұзындығы шамамен жетеді, ал ені дейін жетеді. Судың минералдылығы орташа есеппен литрге 2 граммды (2000 ppm) құрайды. Онда сазан (Cyprinus carpio), шырша (Stizostedion lucioperca), жабағы (Abramis brama), көк балық (Silurus glanis), аспий (Aspius aspius), чехон (Pelecus cultratus), иелік балық (Channa argus) сияқты көптеген балық түрлері бар. Бұл балықтар көлге жасанды түрде қоныстандырылған, қазіргі таңда олар өнеркәсіптік балық аулаудың көзіне айналды. Көл жүйесі жыл сайын 760-2000 тонна балық өнімділігін қамтамасыз етеді (1994-2001 жылдар аралығындағы статистикалық деректер бойынша). Қызылқұмға тән фаунадан басқа, Арал теңізінен көшіп келетін көптеген су құстары көл маңында мекендейді. Көлдің жанында шалғайдағы елді мекендер орналасқан. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, онда 345 отбасы немесе 1760 адам тұрады. Қызылқұм шөліне жақын орналасқан аймақ балық аулау, киіз үйлерде тұру және түйемен саяхаттау туризмі үшін зор әлеуетке ие.