Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы (Aotearoa New Zealand) маори iwi (тайпа) – Kāti Māmoe (кейде Ngāti Māmoe деп те жазылады, бірақ бұл атауды тайпаның өкілдері қолданбайды) – тарихи маори iwi. Бастапқыда Гастингс аймағынан шыққан, олар 16 ғасырда Оңтүстік аралға көшіп келген, ол кезде бұл аймақта Waitaha тайпасы қоныстанған болатын. Бір ғасырдан кейін Ngāti Māmoe тайпасы неке және соғыс арқылы көбінесе Ngāi Tahu тайпасына сіңірілді, ал Ngāi Tahu өз кезегінде оңтүстікке қарай жылжыды. Көптеген hapū (кіші тайпалар) Kāti Māmoe-ді өздерінің iwi тайпасы деп мойындайды. Әр hapū-дың өз rūnanga (кеңесі) бар. Көптеген Ngāi Tahu өзінің whakapapa-сында Ngāti Māmoe тайпасымен байланысты. Аралдың оңтүстігінде, әсіресе, "оңтүстік маорилері әлі де өзін Ngāi Tahu Ngāti Māmoe тайпасының мүшесі деп санайды, бұл екі тайпаның біріккен түрі" дейді. Эдвард Шортлендтің мәліметінше, Kāti Māmoe тайпасының тарихи hapū-ларына Kāti Rakai және Kāti Hinekato кіреді.

Ерте тарих

Кати Мамое ұрпағы Рокайхаутудың шөптеген-шөптеген немересі Тоиден тараған Hotumāmoe атасынан бастау алады делінеді. Хотумамое Херетаунга ауданында өмір сүрген. Ертедегі көші-қон әңгімелерінде Нгати Мамоелер Херетаунгадағы өз үйлерінен қуылғандықтан, Нгати Тараның атасы және осы атпен белгілі Тараның рұқсатымен Те Ухангуи а Тараға паналағандығы айтылады. Кейіннен Оңтүстік аралға көшіп келгеннен кейін, бас қолбасшы Тютеваиматтың басшылығымен шығыс жағалауда Вайтаха тайпасын жеңіске жетті. Оның ұрпақтары Ракайяда шамамен алты буын бойы өмір сүрді.

Марукоре мен Туахитара

Нағы Тау ата-бабасы Тұхайтара күйеуін, Нгати Мамоэ немесе Те Кахеаның басшысы Марукорені қорлағандығы және оның әулеті, сондай-ақ, олардың екі тайпасы арасындағы соғысқа себеп болған басқа да әртүрлі келісімдер мен келіспеушіліктер. Тұхайтараның өзі Нгати Мамоэ тегінен де біраз мұрагерлікке ие болған. Тұхайтара Тамараэроа мен Хуирапаға Папануи деген жерде Марукорені өлтіруді бұйырды. Оның туыстық байланыстарының ішінде әйелі Түкорероның Тұахуриридің әйелі Хинетевайдың (Хамуа, Тұракаутахи және Мокидің анасы) қарындасы екендігі де бар еді. Ол сондай-ақ, Нағы Таудың Нгати Кури басшысы Те Ракивакапутаның және Нгати Мамоэ көшбасшысы Тукиауаудың бірінші туысы болды. Бірде Нгати Кури Оңтүстік аралдың шығыс жағалауында Рангитанемен шайқасқанда, басшы Түтерутира тұтқындарының бірі Хинеронгоны жау әйелдерінің бірі деп жаңылыстырды. Шындығында, ол Рангитане тайпасы тарапынан тұтқынға алынған Нгати Мамоэ мүшесі болды, сондықтан ол оны Ваяу Тоа / Кларенс өзеніндегі Матарики Паға қайтарды. Бұл олардың тайпалары арасында жаңа одақ құруға мүмкіндік берді, содан кейін олар Уайрау аңғарындағы Рангитанеге сәтті шабуыл жасады. Осының нәтижесінде Нгати Мамоэ Ваяу Тоадан солтүстікке қарай жатқан шығыс жағалау аймақтарын Нағы Тауға өткізді, ал Түтерутира мен Хинеронго үйленіп, сол паға қоныстанды. Нгати Мамоэ Нгати Куриге қарсы қазір Опокихи деп аталатын шайқаста да соғысты. Конвей аймағына жақын орналасқан Нгати Куридің Паривахкатау пасында Тукиауау тымыздан кіріп, Манава и Вахоны өлтірді. Мако ха кирикири және оның әпкелері Те Апай мен Токерау, Манава и Вахоның әйелдері, падишаның қорғауымен аман қалды; алайда, олар паның астынан өтуге мәжбүр болды (ол ағаштан жасалған мүсін немесе ауада ілінген ою болған). 1690 жылдарға қарай Нағы Тау солтүстік Кентербериді, соның ішінде Каикураға дейінгі шығыс жағалауды бағындырды, ал Нгати Кури Банкс түбегіндегі Нгати Мамоэ тайпасының арасында бейбіт түрде қоныстанды.

18 ғасыр

Қайкоураға дейін үстемдік орнатып, Нгай Тахудың көптеген жетекші басшылары аралдың оңтүстігіне қарай кеңейтуге дайын болды. Олардың басшысы Моки, Түтекаваның қайда екенін білді – ол Те Вайхорада, одан оңтүстікке қарай тұрып жатқан еді. Моки каноэсімен жолға шығып, Отанеритодағы Паракакарики пасын қоса алғанда, түрлі шағын елді мекендерге шабуыл жасады. Түтекаваны ақырында Ухакуку өлтірді, осылай әпкелерінің құнын өтеді. Түтекаваның ұлы Те Ракитамау үйге келгенде, әйелі Пунахикоя мен балаларының аман-сау екенін, ал шабуылдаушылар оттың басында ұйықтап жатқанын көрді. Те Ракитамау әкесінің кекін алмады, бірақ олардың өмірін сақтап қалғанын білдіретін белгі қалдырды, содан кейін олардың ұрпақтары арасында бейбітшілік орнады. Туахуриридің екінші үлкен ұлы, Нгай Тухаитара басшысы Туракаутахи, Вуденд маңындағы Таэруту лагунасындағы Вайтаха жерінде Те Кохака а каикай а варо пасын (қазіргі Каяпои пасы) салды. Туракаутахиның ұлы Каверири кейін шамамен 1725 жылы тауамен бірге оңтүстікке, Лаутерге сапар шекті, онда Кати Мамое басшысы Тутемакоху оны Уайтаремея шайқасында өлтірді. Нгай Таху басшысы Таока оңтүстікке қарай Отакуға қарай жылжыды, онда ол Нгати Мамоэмен соңғы шайқастарға қатысты. Нгати Мамоэнің жетекші басшыларының бірі Те Уетуки (ұзын, жабайы шашымен жабылған деп сипатталған) осы шамада Вайау өзенінің жанында қаза тапты. Тағы екі адам, Мака Таухио мен Пани Те Кака, балық аулаумен айналысқандықтан, шайқастан қашуға мүкіндік алды. Сол өзен бойымен аман қалғандар Те Анау көліне шегінді, онда Те хау тапунуи о Тудың әскерлері оларды қайтадан шабуылдады. Басшы Пукутахи және көптеген басқалар қаза болды, ал аман қалғандары көлден салмен өтіп, екінші жақтағы тұманға сіңіп кетті. Нгати Мамоэнің соңғы пасы Матаура аралында орналасқан еді. Уақыт өте келе, екі тайпа арасындағы бейбітшілікті нығайту үшін некелер шаруаланды. Атап айтқанда, Раки ихия (Нгати Мамоэ) мен Те хау тапунуи о Тудың туысы Хинеакири, сондай-ақ Те хау тапунуи о Тудың ұлы Хонекай мен Раки ихияның қызы Кохувайдың некесі. Осыған қарамастан, кейде-кейде ұсақ қақтығыстар болып тұрды. Сол кезде Те Вера деген басқа басшы да тірі болды. Тухауики – осы тайпалардың одақтарынан тараған белгілі басшылардың бірі еді.

Халық саны

2013 жылғы Жаңа Зеландия халық санағы кезінде 3111 адам, яғни маори тегі бар жалпы халықтың 1%-дан азы iwi-мен байланысты болды. Олардың 18,9%-ы басқа iwi-мен байланысы жоқ еді, ал 21,9%-ы маори тілінде сөйлей білді. Орташа жасы 34,8 жас, 46,4%-ы ер адамдар, 53,7%-ы әйелдер еді. 15 жастан асқандардың 78,8%-ы формалды білімі бар, 44,6%-ы ешқашан темекі тартпаған, орташа табысы 28 000 доллар, ал қала тұрғындарының 73,4%-ы жұмыс істейді. iwi мүшелерінің ең көп таралған діндері: англикан (12,5%), католик (9,9%) және пресвитериан, конгрегациялық және реформаторлық (7,1%). Тағы 48%-ы дінсіз, ал 6,5%-ы дінін атаудан бас тартты. Салыстыру үшін, 3,2%-ы Ратана қозғалысымен, ал 1%-дан азы Риңгату дінімен байланысты болды. Халық санағы күні адамдардың 80,6%-ы бір отбасылық үйлерде, 5,6%-ы басқа отбасылармен бірге, 9,6%-ы жалғыз тұратын үйлерде, ал 4,2%-ы пәтерлерде тұрды. Сол түні халықтың 55,1%-ы екі ата-анасы бар отбасыларда, 22,8%-ы бір ата-анасы бар отбасыларда, ал 22,0%-ы баласы жоқ жұбайлар ретінде өмір сүрді. iwi-де 2006 жылы 939 бала болса, 2013 жылы олардың саны 1008-ге жетті. Олардың 70,2%-ы екі ата-анасы бар отбасыларда тұрды, ал 2006 жылы бұл көрсеткіш 66,5% болған.