Сирия ұлтшылдығы: тарих және қазіргі кездегі көріністері

Кіріспе

Сирия аймағының ұлтшылдығы

Сирия ұлтшылдығы, сондай-ақ Пан-Сирия ұлтшылдығы (немесе пан-Сириялық) деп те аталады, бұл "Үлкен Сирия" деп аталатын мәдени немесе саяси бірлік ретінде Сирия аймағының ұлтшылдығын көрсетеді. Оны Сирия Араб Республикасының биліктегі Араб социалистік Баас партиясының ресми мемлекеттік доктринасы болып табылатын араб ұлтшылдығымен шатастыруға болмайды, сондай-ақ сириялық ұлтшылдық қазіргі Сирияның немесе оның үкіметінің мүдделерін міндетті түрде жақтайды деп есептеуге болмайды. Керісінше, ол 1946 жылы француз мандатының орнын бастан кешкен қазіргі Сирия мемлекетінің құрылуына дейін пайда болған. Бұл термин араб тілінде аш-Шам (ٱلـشَّـام) деп аталатын Сирияның шамалы анықталған Левант аймағын білдіреді. Сирияның қазіргі Араб Республикасы үкіметіне қарсы күресіп жатқан кейбір оппозициялық күштер Асад режимінің баасшыл көзқарастарына қарсы шығып, "Алтын ғасырға" оралуды қалайтын тарихи сириялық ұлтшылдықты жақтады. Сирия азаматтық соғысы кезінде еркін сириялық армия өз туларына және әскери киімдеріне ұлтшыл символдарды қосты.

Шығу тегі

Сириялық ұлтшылдық 19 ғасырдың соңында, Нахда қозғалысымен бірге, Осман империясы билеген араб әлемін шарлаған қазіргі заманғы ой-идеология ретінде қалыптасты. Сирия ұлтшылдығының тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі – Әйюбид сұлтаны Саладин, Иерусалимді қайта басып алып, мұсылмандарды еуропалық крестоносшыларға қарсы жеңіске жеткізген сүнни басшы. Бальфур декларациясы, Сайкс-Пико келісімі және француз мандатының енгізілуінен кейін, ұлтшылдар мен исламистер Саладинді сионизм мен батыс империализміне қарсы сириялық қарсылықтың батыр кейіпкері ретінде насихаттады. Оның жалпыарабтық мәртебесін пайдаланып, Сирия мен Ирактағы Баас режимдері Саладинді өз ресми үгіттеріне енгізді. Мемлекеттік үгіт Хафез әл-Ассадты ресми портреттерде, мүсіндерде, әдебиетте және т.б. Саладинмен салыстырды, бұл Асадизмнің кең таралған жеке тұлғаға табыну культінің бір бөлігі болды. Әкесінің қайтысынан кейін Башар әл-Ассад осы культті мұра етіп алып, оны технократиялық бағыттармен күшейтті. Қазіргі Сирияда Саладин бұқаралық ақпарат құралдарында, араб телешоуларында, білім беру бағдарламаларында, халық мәдениетінде және консервативті мұсылман орталарында ұлттық батыр ретінде бейнеленеді. Ливан тауында туған, Маронит шіркеуінен протестантизмге өткен Бутрус әл-Бустани 1860 жылғы Ливан тауындағы азаматтық соғыс пен сол жылы Дамаскідегі христиандардың қырғынынан кейін Бейрутте аймақтың алғашқы ұлтшыл газеттерінің бірін – «Нафир Сурияны» шығарды. Барлық сектанттық көзқарастарға қарсы болған Бустани: «Отанға деген сүйіспеншілік – иман мәселесі» деген. 1870 жылдары Франсис Марраш отан және ұлт ұғымдарын ажыратып, соңғысын Ұлы Сирияға қатысты қолданғанда, тілдің діни және сектанттық айырмашылықтарды тепе-теңдетудегі және ұлттық ерекшелікті анықтаудағы рөлін атап көрсетті. Жалпыарабтық бағыттың маңызды тұлғаларының бірі – араб қоғамдарын құруда маңызды рөл атқарған және Сирия сияқты араб вилаяттарының Осман империясынан тәуелсіздігі үшін күш салған сириялық ислам дін ғалымы Мұхаммед Рашид Рида болды. «Аль-Манар» атты жалпыисламдық журналы арқылы Рида дін, саясат, ғылым, технология және мәдениет сияқты көптеген мәселелерді қамтыды. Араб бірлігін жақтаған Рида Осман династиясының автократиялық билігін және империялық саясатта түрік ұлтшылдарының үстемдігін сынады. Ол сондай-ақ еуропалық отаршылдық күштерге қарсы болды және араб халқын Еуропаның империалистік жоспарларына қарсы революциялық қимылдар жасауға шақырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рида сириялықтарды одақтас отаршыл күштерге қарсы Осман империясын қолдауға және жас түркілермен байланысты топтарға қарсы болуға шақыратын фетва шығарды. Сонымен қатар, ол «Араб қауымдастығының қоғамы» (Джамият әл-Джамиа әл-Арабия) атты құпия қоғам құрды, ол Арабия түбегін, Ұлы Сирияны және Иракты қамтитын ислам империясын құру үшін жасырын түрде күш салды, оның үкіметі Дамаскіде орналасатын еді. Империяны араб халифасы басқаратын, ал халифа өкілдер кеңесі ұсынған кандидаттар тізімінен әр бес жыл сайын президентті тағайындайтын. Рашид Риданың серігі Абд әл-Рахман әл-Кавакиби (1854-1902), Сирияның Алеппо қаласында туған күрд тегіндес адам, араб бірлігін жақтаған тағы бір маңызды мұсылман тұлғасы болды. Әл-Кавакиби арабтардың исламдық қайта жаңғыруды жетекке алуға ең лайықты екеніне сенді және мұсылман әлемін күшейту құралы ретінде араб санасын қайта оятуды қолдады. «Табаи әл-Истибдад» (Тирандықтың табиғаты) және «Умм әл-Қура» (Ауылдардың анасы – Мекке) сияқты кітаптары арқылы Кавакиби Осман сұлтанына қарсы шығып, түрлі саяси тирандықты құлату үшін ислам революциясын қолдады. Кавакиби таза ислам тирандықты жоққа шығарады және демократия мен диктатураның арасындағы орта жолды саяси жүйені жақтады. Ол тирандықтың ұлттық рухты әлсіретіп, ұлттық мәдениеттің құлдырауына әкелетінін айтты. Кавакибидің екінші маңызды еңбегі «Умм әл-Қура» бүкіл мұсылман әлемінен келген өкілдердің ислам конгресінде исламның әлеуметтік-саяси қайта жаңғыруын талқылау үшін өткізген пікірсайыстар туралы болды. Рашид Рида 1902 жылы «Аль-Манар» арқылы осы еңбекті танымал етті.

Syrian nationalism arose as a modern school of thought in the late 19th century, in conjunction with the Nahda movement, then sweeping the Ottoman ruled Arab world. One of the towering historical figures in Syrian nationalism has been the Ayyubid sultan Saladin, the Sunni leader who re captured Jerusalem and led Muslims to victory against European Crusaders. Following the Balfour declaration, Sykes Picot deal and imposition of the French Mandate, Saladin was popularized by nationalists and Islamists as a heroic figure of Syrian resistance against Zionism and Western imperialism. Capitalizing on his status as a pan Arab icon, the rival Ba'athist regimes in Syria and Iraq both incorporated Saladin into their official propaganda. State propaganda compared Hafez al Assad to Saladin in official portraits, statues, literature, etc. as part of the wider promotion of the pervasive personality cult of Assadism. After his father's death, Bashar al Assad inherited the personality cult and intensified it with technocratic themes. In contemporary Syria, Saladin is portrayed as a national hero in mass media, Arab TV shows, educational curriculum, popular culture and conservative Muslim circles. Butrus al Bustani, a Mount Lebanon born convert from the Maronite Church to Protestantism, started one of the region's first nationalist newspapers, Nafir Suria in Beirut in the aftermath of the Mount Lebanon civil war of 1860 and the massacre of Christians in Damascus in the same year. Bustani, who was deeply opposed to all forms of sectarianism, said Ḥubb al Waṭan min al Īmān ("Love of the homeland is a matter of faith"). As early as 1870, when discerning the notion of fatherland from that of nation and applying the latter to Greater Syria, Francis Marrash would point to the role played by language, among other factors, in counterbalancing religious and sectarian differences, and thus, in defining national identity. One of the major figures in the pan Arab trend was the Syrian Islamist cleric Muhammad Rashid Rida, who played a key role in the formation of Arab societies and campaigned for the autonomy of Arab vilayets like Syria from the Ottoman Empire. Through his seminal pan Islamist journal Al Manar, Rida wrote on a wide range of issues, with topics covering religion, politics, science, technology and culture. A strong proponent of Arab unity; Rida criticized the autocratic rule of the Ottoman dynasts and the domination of Turkish nationalist CUP in imperial politics. He was also a vehement opponent of European colonial powers and urged the Arab people to launch revolutionary action to resist Europe's imperialist plots. During World War I, Rida issued a fatwa urging Syrians to support the Ottoman empire against Allied colonial powers and simultaneously oppose groups linked to the Young Turks. At the same time, he had established a secret society known as "Society of the Arab Association" (Jam'iyyat al Jami'a al Arabiyya), which was clandestinely making efforts for the establishment an Islamic Empire spanning the Arabian Peninsula, Greater Syria and Iraq; with its government being headquartered in Damascus. The empire was to be headed by an Arab Caliph, and the Caliph was to appoint a president for every five year term, from a list of candidates suggested to him by the Council of Representatives. Rashid Rida's comrade Abd al Rahman al Kawakibi (1854 1902), a Syrian of Kurdish origin born in Aleppo, was another major Muslim figure who championed Arab unity. Al Kawakibi believed that Arabs are the best people to lead Islamic revival, and promoted the re kindling of Arab consciousness as a means to empower the Muslim World. Through his books like Taba'i al lstibdad (The nature of tyranny) and Umm al Qura (The mother of villages—Mecca), Kawakibi defied the Ottoman sultan and promoted Islamic revolution to overthrow various political tyrannies. Kawakibi believed that pristine Islam opposed tyranny and advocated a political system that was a middle road between democracy and dictatorship. He argued that tyranny leads to the weakening of national spirit and degradation of national culture. Kawakibi's second major work, Umm al Qura, was about an Islamic congress of representatives all across the Muslim world, who held debates to discuss about Islamic socio political revival. Rashid Rida popularised the work through Al Manar in 1902.

Сирия мемлекетінің құрылуы

Өңірдегі көптеген басқа елдер сияқты, Осман империясы құлағаннан кейін қазіргі Сирия деп аталатын жер, әртүрлі этностарды біріктіретін ортақ ұлттық санасыз қалды. Танзимат кезеңінде, Нахда қозғалысына жататын Бутрус әл-Бустани сияқты ойшылдар, табиғи сириялық ұлттың немесе Ұлы Сирияның, сондай-ақ Левант аймағының бар екенін жариялай бастады. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, бұл аймақ Сайкс-Пико келісімі арқылы британдықтар мен француздықтардың ықпал аймақтарына бөлінді. 1919 жылы король Фейсал басқаруымен тәуелсіз Араб Сирия Корольдігін құруға жасалған қысқа ғана әрекеттен кейін, 1920 жылы аумақ Францияның бақылауындағы үш жекелеген аймаққа бөлінді. Көп жылдық қақтығыстар мен көтерілістерден кейін, 1936 жылы Сирия Франциядан тәуелсіздік туралы шартқа келісім жасап, Хашим әл-Атасси алғашқы президенті болған мемлекетке айналды. Келесі жылдары Сирия Францияның ықпалында болғаннан, 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши Франциясының бақылауына өтіп, 1941 жылы Сирия-Ливан операциясы кезінде британдық және еркін француз күштерімен қайта басылып алынды. 1941 жылдан кейін Ирак премьер-министрі Нури Паша әл-Саид Ирак, Сирия, Ливан, Палестина және Иорданияны қамтитын Ұлы Сирия мемлекетін қолдауын білдірді. Бес жылдық күрестен және соғыстың аяқталуымен, 1946 жылдың 17 сәуірінде Сирия мойындалған тәуелсіз мемлекетке айналды. Алайда, 1948 жылғы Израиль-Палестина қақтығысы және жалпы араб ұлтшылдық қозғалыстардың күшеюі көптеген төңкерістерге әкелді, ең танымал 1949 жылғы Хусни әл-Заимнің төңкерісі. Осы революциялық кезеңде Баас социалистік партиясы алғаш рет пайда болды. 1947 жылы құрылған бұл партия, жалпы арабшылдық және империализмге қарсы идеяларды жариялады. Ол тез танымалдылыққа ие болып, 1954 жылғы сайлауда Сирия парламентіндегі екінші ірі партияға айналды. Ұлы Сирия идеясы бұлжымайтын саяси ұстаным емес, ол мәдениетке негізделген, себебі аймақтағы адамдар көптеген дәстүрлерді ортақ пайдаланады. Сириялық ұлтшылдық – әдеттегідей саяси емес қозғалыс, ол сириялықтың аймақтағы кез келген дінді ұстанатынына сендіреді: суннит немесе шиит мұсылман, христиан немесе яһуди. Бұл көптеген христиандарды (сондай-ақ діни емес араб ұлтшылдығын) өзіне тартты, себебі христиан шіркеулері Таяу Шығыста діни азшылықты құрайды және мұсылман көпшілігінен қалыс қалудан жиі қорқады. Сирияның географиялық орны – тораптар жолында болуы, Сирия аймағының әртүрлілігін түсіндіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, сириялық ұлтшылдық, сириялық диаспорадан құрылған көптеген саяси партиялардың құрылуымен өте саяси болды. Осы ұйымдардың ішінде: Сирия одағы партиясы және Сирияның орталық партиясы (екеуі де Каирде құрылған); Ұлттық демократиялық партия (Буэнос-Айрес); Жаңа Сирия партиясы және Сирияның ұлттық қоғамы (екеуі де АҚШ-та). Ұлттық демократиялық партия, Сирияның орталық партиясы, Жаңа Сирия партиясы және Сирияның ұлттық қоғамы біріккен, федерацияланған және тәуелсіз Ұлы Сирия мемлекетін жақтады, оның тәуелсіздігіне АҚШ кепілдік беруі керек болды. Алайда, бұл ұлтшылдық ұзаққа созылмады, себебі бұл партиялар ливандық және араб ұлтшылдығына жақындық танытты. Соңғы кездегі жалғыз партия – кейін құрылған Сирияның әлеуметтік-ұлттық партиясы.

As in many other countries of the region, after the fall of the Ottoman empire the land now known as Syria was left without a common identity to bond the different ethnicities together. Already during the period of the Tanzimat, thinkers like Butrus al Bustani, belonging to the Nahda movement, were claiming the existence of a natural Syrian nation, or Great Syria, also known as the region of the Levant. Nonetheless, after World War I, the area was subject to the division in spheres of influence operated by the British and the French with the Sykes Picot agreement. After a brief attempt in 1919 to establish an independent Arab Kingdom of Syria under King Faisal, in 1920 the territory was split in three separate regions under the control of France. After years of conflict and revolts, in 1936 Syria managed to negotiate a treaty of independence from France and became a nation with Hashim al Atassi as its first president. In the following years, Syria passed from being still under the influence of France, to being controlled by Vichy France in 1940 during World War II, to becoming again occupied by British and Free French forces with the 1941 Syria–Lebanon campaign. After 1941, the Prime Minister of Iraq Nuri Pasha al Said expressed his support for a Greater Syrian country that includes Iraq, Syria, Lebanon, Palestine and Jordan. After a five year long struggle, and with the end of the war, on 17 April 1946 Syria became a recognized independent state. However, the Israeli–Palestinian conflict of 1948, and the rise of pan Arabist nationalist movements, led to multiple coups d'état, the most famous that of 1949 by Husni al Za'im. It was during this revolutionary period that the Ba'ath Socialist Party emerged for the first time. The party, founded in 1947, promoted pan Arabist and anti imperialist ideas. It quickly gained popularity, becoming the second biggest party in the Syrian parliament in the 1954 elections. The idea of a Greater Syria is not inherently political; it bases itself on culture, seeing that people from the region share many traditions. Syrian nationalism is a generally secular movement, believing that a Syrian can have any religion indigenous to the area: Sunni or Shia Muslim, Christian or Jewish. This has attracted many Christians to it (as well as to the equally non religious Arab nationalism), since the Christian churches form a religious minority in the Middle East, and often fear being dwarfed by Muslim majority populations. Syria's geography as a crossroads also explains the diversity of the area of Syria. Historically, it is mostly after the end of the First World War that the pan Syrian nationalism became very political with the creation of many political parties from the Syrian diaspora. Amongst these organizations were: the Syrian Union Party and the Syrian Moderates Party (both originating in Cairo); the National Democratic Party (Buenos Aires); the New Syria Party and the Syrian National Society (both in the United States). The National Democratic Party, the Syrian Moderates Party, the New Syria Party and the Syrian National Society advocated a unified, federated and independent state of Greater Syria, with the United States as a guarantor of its independence. However, this nationalism did not last for long as these parties sympathized with Lebanese and Arab nationalisms. The only party that did not wane is the Syrian Social Nationalist Party, later founded.

Тілдің рөлі

Пансирия идеологиясы ортақ географиялық мәдениетке негізделгендіктен, тілдердің мәселесіне қатысты әртүрлі пікірлерге мүмкіндік береді. Пан-арабизм азшылықтарды қабылдамағандай болды, себебі олар міндетті түрде араб тілінде сөйлемейтін еді, ал пансириялық идеология жақтастар жинады.

Сирияның Социал-ұлттық партиясы (ССНП)

Қазіргі заманғы саяси қозғалыс, Үлкен Сирияның шекарасын таза панарабиялық ұлтшылдыққа негіздейтін Сирияның әлеуметтік-ұлттық партиясы (SSNP) 1932 жылы Антун Саадех құрған. SSNP өз аумағын "шет елдік" израильдіктерге жоғалту себебін көптеген сириялықтардың панарабиялық көзқарастарды қабылдауы деп санайды, бұл Египет пен Сауд Арабиясының қақтығысқа басымдық етуіне әкелді, олар өздерінің күн тәртібі мен жеке мүдделері үшін сириялықтардың құрбандығына бармады, керісінше, сириялық емес арабтарды сириялықтардың шешімдерін қолдаумен шектеді. Антунның пікірінше, бұл сириялықтардың біріктіре алмаған әлсіз идеологиясы болған кезде орын алды.