Селанггор соғысы (1867-1874): Малайзия тарихындағы Ража Абдулла, Ража Махди және Тенку Кудин арасындағы қақтығыстар. Жеңіс Тенку Кудин мен Ража Исмаилге тиді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Селангордағы жанжал, Малайзия (1867–1874)
Conflict in Selangor, Malaysia (1867–1874)
Кланг соғысы немесе Селангор азамат соғысы – 1867 жылдан 1874 жылға дейін Малай түбегіндегі Селангор штатында (қазіргі Малайзия) болған қақтығыстар сериясы. Бұл қақтығыс бастапқыда Кланг өңірінің әкімшісі Раджа Абдулла мен Раджа Махди арасында өршіді. Кейіннен Кедах ханзадасы Тенгку Кудин (Тенгку Диауддин, сондай-ақ Зиауддин деп те жазылады), сондай-ақ басқа малай және қытай тайпалары да қақтығысқа қосылды. Соғысты ақырында Тенгку Кудин мен Абдулланың ұлы Раджа Исмаил жеңіп шықты.
The Klang War or Selangor Civil War was a series of conflicts that lasted from 1867 to 1874 in the Malay state of Selangor in the Malay Peninsula (modern day Malaysia). It was initially fought between Raja Abdullah, the administrator of the Klang Valley, and Raja Mahdi. It was joined by Tengku Kudin (Tengku Dhiauddin, also spelt Ziauddin), a Kedahan prince, as well as other Malay and Chinese rival factions. The war was eventually won by Tengku Kudin and Abdullah's son, Raja Ismail.
Өмірбаян
1854 жылы Селангор сұлтаны Мұхаммед Шах Раджа Абдулла бин Раджа Джаафарды Кланг аңғарының губернаторы етіп тағайындады. Раджа Абдулла мен оның інісі Раджа Джумаат бұрын Раджа Сулейманға сәтсіз кен іздеу кезінде туындаған қарызды өтеуге көмектескендіктен, Кланг аңғарының губернаторы лауазымымен марапатталды. Мұхаммед сұлтан 1857 жылы қайтыс болды, ал билік күресінен кейін оның орнына сұлтан Абдул Самад келді. Дегенмен, сұлтан Абдул Самад тек Лангатты, сол кездегі штат астанасын тікелей бақылауда ұстады және Селангордың қалған бөлігіне толық бақылауы болмады. Ол төрт өзен бойындағы провинцияға бөлінді – Бернам аңғары, Куала Селангор, Кланг аңғары және Лукут, оларды төрт тәуелсіз басшы немесе губернатор басқарды. Раджа Махди наразылық тудырып, қақтығысты бастағанда, малайлар соғыс барысында екі лагерьге бөлінді. Раджа Махдидің жағында Селангордың Панглима Раджасының ұлы Раджа Махмуд, Бернам аңғарының Раджа Хитам, сондай-ақ Мохамед Акиб пен оның кіші інісі Мохамед Тахир бастаған Суматрадан келген иммигранттар болды (кейін «Дато Даганг» атағы берілді). Раджа Абдулланың жақтастарының арасында оның ұлы Раджа Исмаил болды, ол Раджа Абдулланың қайтысынан кейін соғысты жалғастырды, соңынан Кедах ханзадасы Тенгку Кудин қосылды және Сұлтан Абдул Самадтың өзі қолдау көрсетті. Қытайлық қалайы кеншілері де екі лагерьге бөлінді. Соғыс барысында кейбір малайлар жақтарын ауыстырды, мысалы, Раджа Махдиге Раджа Абдулладан Клангты басып алуға көмектескен Мохамед Тахир ақырында Тенгку Кудиннің жағына өтті. Әкесі Понтианактан шыққан араб-малай саяхатшысы Саид Машхор Селангордың Лангат қаласында дүниеге келді. Ол бастапқыда Раджа Абдулланың мүддесін қолдады, бірақ кейін Раджа Махдиді қолдауға көшті. Раджа Муда Муса Куала-Селангордан да Раджа Махдидің жағына өтті. Соғыстың соңғы кезеңдерінде Тенгку Кудин британдық отаршыл әкімшілердің және 1873 жылы көрші Пахангтан келген жалдамалы әскерлердің қолдауын алды.
In 1854, the sultan of Selangor Sultan Muhammad Shah appointed Raja Abdullah bin Raja Ja'afar as governor of the Klang Valley. Raja Abdullah and his brother Raja Juma'at had previously helped Raja Sulaiman settle a debt incurred during a failed mining venture, and was therefore rewarded with the governorship of the Klang Valley. Sultan Muhammad died in 1857, and Sultan Abdul Samad succeeded him after a power struggle. Sultan Abdul Samad however only had direct control over Langat, then the state capital, and did not have absolute control over the rest of Selangor, which was then organized into four riverine provinces – the Bernam Valley, Kuala Selangor, the Klang Valley, and Lukut – which were administered by four autonomous chieftains or governors. When the disgruntled Raja Mahdi initiated the conflict, the Malays were split into two camps in the ensuing war. On Raja Mahdi's side were Raja Mahmud, son of the Panglima Raja of Selangor; Raja Hitam of the Bernam Valley; as well as Sumatran immigrants led by Mohamed Akib and his younger brother Mohamed Tahir (later conferred the title of 'Dato Dagang'). Raja Abdullah's faction included his son, Raja Ismail who continued the war after Raja Abdullah's death, later joined by the Kedahan prince, Tengku Kudin and supported by Sultan Abdul Samad himself. The Chinese tin miners were also divided between the two camps. Some of the Malays however switched sides in the course of the war, for example Mohamed Tahir, who helped Raja Mahdi conquer Klang from Raja Abdullah, eventually switched to Tengku Kudin's side. Syed Mashhor, an Arab Malay fighter who's father was from Pontianak, was born in Langat, Selangor. He initially supported Raja Abdullah's cause but switched to that of Raja Mahdi. Raja Muda Musa of Kuala Selangor also went over to Raja Mahdi's side. In the later stages of the conflict Tengku Kudin managed to gain the support of British colonial administrators and in 1873 mercenaries from neighbouring Pahang.
Бастапқы қақтығыс
1866 жылы Раджа Абдулла Стрейтс елді мекендерінен екі саудагер – Уильям Генри Маклиод Рид пен Тан Ким Чингке – Кланг аңғарындағы опиум саудасынан салық жинауға рұхсат берді. Осы бизнеске Раджа Махди де қатысты. Кейбір суматралық саудагерлердің қолдауымен Раджа Махди Кланг қаласының бекінісін қоршады (қазір Раджа Махди бекінісі деп аталады). Алайда, 1867 жылы Мохамед Акиб бекініске шабуыл жасауға тырысқанда атып өлтірілді, ал оның інісі Мохамед Тахир Бату Бара тайпасының басшылығын өз мойнына алды. Мохамед Акибтің денесі бірнеше суматтық малайлармен бірге бекініс аумағында жерленді, олардың қабірлері бүгінгі күнге дейін сол жерде сақталған. Раджа Абдулла отбасымен бірге Малаккаға көшіп кетіп, кейіннен қайтыс болды, ал оның екі ұлы – Раджа Исмаил мен Раджа Хасан – күресін жалғастырды. 1867 жылдың наурыз айында Раджа Махди Кланг бекінісін басып алып, қаланы жаулап алды. Абдулланың ұлдарының бірі, Раджа Исмаил, үш кішкентай кемемен Кланг қаласын қайта қоршауға келді, бірақ оны қайтарып ала алмады. Қытай фракциялары азамат соғысында қарсы жақтарға біртіндеп қосылды: Гхи Хин Раджа Махдиді, ал Хай Сан Яп Ах Лоймен бірге Тенгку Кудинді қолдады. Канчингте (Селяянгқа жақын) Яп А Лойдың одақтасы Яп А Сзе қаза тапты, бұл Хакка басшысы Чонг Чонның ықпалымен болды деген күдік бар. Куала-Лумпурдың қытай капитаны Яп А Лой Канчингке өзінің адамымен Чонг Чонгты қуу үшін барды, нәтижесінде Канчинг фракциясының көптеген мүшелері қаза тапты. Чонг Чонг Равангқа қашып, Раджа Махдидің жағына қосылды. Содан кейін Чонг Чонг Саид Машхормен бірге Куала-Лумпурға қарсы екі сәтсіз шабуылға қатысты.
In 1866, Raja Abdullah authorised two traders from the Straits Settlements William Henry Macleod Read and Tan Kim Ching to collect taxes from the opium trade in the Klang Valley a business Raja Mahdi was also involved in. Raja Mahdi, supported by some Sumatran traders, then laid siege to the fort of Klang town (now known as Raja Mahdi fort). Mohamad Akib however was shot and killed in 1867 while attempting an assault at the fort, and his younger brother Mohamed Tahir assumed leadership of the Batu Bara clan. Mohamad Akib's body together with several other slain Sumatran Malays were buried within the grounds of the fort, where their graves still remain there to this day. Raja Abdullah evacuated with his family to the Straits Settlement of Malacca, where he later died, while his two sons, Raja Ismail and Raja Hasan, continued with the fighting. In March 1867, Raja Mahdi captured the fort of Klang, conquering the city. One of Abdullah's sons, Raja Ismail, returned with three small ships to lay siege to Klang City, but was unable to retake it. The Chinese factions would eventually join opposing sides in the civil war, with the Ghee Hin siding with Raja Mahdi, and the Hai San with Yap Ah Loy siding with Tengku Kudin. At Kanching (near Selayang), the headman Yap Ah Sze, who was an ally of Yap Ah Loy, was murdered, most likely at the instigation of Chong Chong, another Hakka headman. Yap Ah Loy, the Chinese Kapitan of Kuala Lumpur, went to Kanching with his men to drive out Chong Chong, and many from the Kanching faction were killed. Chong Chong then took refuge in Rawang and joined Raja Mahdi's faction. Chong Chong soon joined Syed Mashhor on two failed offensives on Kuala Lumpur.
Тенгку Кудин соғысқа қатысады
1867 жылы Кедах (кейін Сиамның бір бөлігі) князі Тенгку Кудин Селангор әйелдерінің отбасына үйленді. Сұлтан оның күйеу баласын Селангордың вице-королі етіп тағайындады, оған соғысқан тараптар арасында делдалдық жүргізу міндеті берілді. Бірақ Раджа Махди делдалдықтан бас тартты. Тенгку Кудин мұның қынжылуына Раджа Исмаилды қолдады. Сонымен қатар, Раджа Махди мен оның бұрынғы одақтасы, Суматраның Бату Бара тайпасының басшысы Мұхаммед Тахир арасында дағдарыс туды. Раджа Махди бұрын Тахирге Селангордың ішкі провинцияларында губернаторлық лауазымын беруге уәде берген еді, оның орнына Тахир Кланг қаласына жасаған шабуылында көмектеседі. Бірақ 1867 жылғы наурызда Клангта жеңіске жеткеннен кейін ол уәдесінен бас тартты. Жағдайды одан да нашар қылған нәрсе – Раджа Махдидің туысы тайпа басшысының бірімен туысқандық дау кезінде өлтірді. Тахир малай дәстүрі бойынша – әділ төлем (қан ақысын) талап етті, бірақ Раджа Махди оның талабына құлақ қоймады. Тахир көп ұзамай Раджа Махдиді қолдауын кері алып, Тенгку Кудинге адалдыққа ант берді, оны Тенгку Кудин қуана қабылдады. Тахир сондай-ақ Тенгку Кудинге (және Сұлтан Абдул Самадқа) Сингапурдағы байланыстары арқылы Раджа Махдиге қарсы күресте оларға қару-жарақ пен оқ-дәрілермен қамтамасыз ете алатынын хабарлады. 1870 жылғы наурызда Раджа Исмаил, Тенгку Кудиннің көмегімен Кланг қаласын қоршап, Раджа Махдиді қуды. Раджа Махди солтүстікке қарай Куала-Селангорға шегінді, оны Раджа Мусадан көмек алып, Раджа Хитамнан басып алды. Тенгку Кудинге қызмет ететін Саид Машхор Куала-Селангорға Раджа Мусаға көмектесу үшін жіберілді, бірақ ағасы Сұлтанның ұлынан өлтірілгенін білген соң, қатардан қашып кетті. Раджа Махди және оның Селаянгтан келген қытай одақтастары, Яптың жауы болғандықтары, 1870 жылы Саид Машхор басқаратын малай әскерлерінің қолдауымен Куала-Лумпурға шабуыл жасады, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды. Келесі жылы жасалған тағы бір шабуыл да жеміс бермеді. Бірақ Кудин провинцияны губернатор Раджа Мусаға тапсырудан бас тартты, бұл Раджа Мусаны Махдидің жағына қосылуға итермеледі. Селангор сұлтаны да Тенгку Кудиннің күшейіп бара жатқан ықпалына алаңдады.
In 1867, Tengku Kudin, a prince from Kedah (then part of Siam), married into the Selangor royal family. The Sultan then appointed his son in law as Viceroy of Selangor with a mandate to carry out mediation between the warring parties, first on 26 June 1868. Raja Mahdi however rejected the mediation. Offended, Tengku Kudin opted to back Raja Ismail. Simultaneously, cracks emerge between Raja Mahdi and his erstwhile ally, Mohamed Tahir, leader of the Sumatran Batu Bara clan. Raja Mahdi had earlier promised Tahir the governorship in the interior provinces of Selangor, in exchange for Tahir's assistance in his offensive on Klang City. However, he reneged on his offer after his victory in Klang in March 1867. To make things worse, a relative of Raja Mahdi had killed one of the clan leader's followers in a scuffle. Tahir demanded for justice according to the Malay custom of adat ganti darah (blood money), but Raja Mahdi ignored his demand. Tahir soon withdrew his support for Raja Mahdi, and offered Tengku Kudin his allegiance, which Tengku Kudin gladly accepted. Tahir also informed Tengku Kudin (and Sultan Abdul Samad) that he was able, through his contacts in Singapore, to supply them weapons and ammunition in their fight against Raja Mahdi. In March 1870, Raja Ismail, assisted by Tengku Kudin, laid siege to Klang city and drove out Raja Mahdi, who retreated north to Kuala Selangor that he captured from Raja Musa with help from Raja Hitam. Syed Mashhor, then serving under Tengku Kudin, was deployed to Kuala Selangor to assist Raja Musa but defected upon learning that his brother had been killed by a son of the Sultan. Raja Mahdi and his Chinese allies from Selayang who were enemies of Yap, unsuccessfully mounted an offensive on Kuala Lumpur in 1870, with support from Malay troops led by Syed Mashhor. Another offensive the following year too failed. Kudin however refused to surrender the province to Raja Musa who was the governor, which prompted Raja Musa to join Mahdi's side. The Sultan of Selangor, who had bestowed the governorship of the Langat province upon Tengku Kudin to help him fund his war, also began to be concerned about the rising influence of Tengku Kudin.
Салдары
Соғыста жеңіске жеткеніне қарамастан, Селангордың патшалық отбасы Тенгку Кудинге күдікпен қарады. Оның Пахангтағы одақтастары да Пахангқа қайтудан бас тартты, себебі олар өз қызметтері үшін "төлем" ретінде салық кірісінің бір бөлігін талап етті, және олардың шығудан бас тартуы жағдайды ушықтырды. Паханг экспедициялық күштерінің командирі Куала-Селангор және Кланг провинцияларында кіріс жинауға уәкілдік алды, ал Тенгку Кудинге көмектескен Ж. Г. Дэвидсон және басқалар Селангорда он жылға артықшылықты кен өндіру жерлеріне ие болды. Соғыс осылай маңызды болғандықтан, британдық азаматтар Клангқа салған капиталдарының жоғалуы үшін өтемақы талап етті. Сонымен қатар, Малаккадан келген саудагерлер соғыс салдарынан келген зиян үшін британдық отарлық билігіне шағым түсірді.
Despite winning the war, Tengku Kudin was viewed with suspicion by the royal family of Selangor. His Pahang allies also refused to return to Pahang because they wanted a share of tax revenues as "payment" for their service, and their refusal to withdraw complicated the situation. The commander of the Pahang expeditionary forces was authorised to collect revenue in the provinces of Kuala Selangor and Klang, while J. G. Davidson and others who assisted Tengku Kudin were given favourable concessions on mining land for ten years in Selangor. The war was significant enough that British subjects asked for compensation for their loss of capital invested in Klang. Also, traders from Malacca petitioned the British colonial authorities for their losses subjected from the war.
Ұлыбритания тұрғыны
Бұл кезеңдегі маңызды жаңалық – британдықтардың Малай мемлекеттерінің істеріне тікелей араласуының басталуы. Британдықтар аймақтағы саудалары мен инвестицияларына соғыстың салдарынан келген бұзылыстарға алаңдады және ақырында Тенгку Кудиннің жағына шықты, себебі Махди мен оның жақтастары Малакка бұғазында кемелерге шабуыл жасаған еді. Колониялық хатшы Джеймс У. У. Бирч Тенгку Кудинді қолдап, оған Куала-Селангорды блокадалауға кеме берді, ал губернатор сэр Гарри Орд Пахангты Тенгку Кудинге әскермен көмектесуге шақырды. 1875 жылдың қазан айында сұлтан Абдул Самад Эндрю Кларкқа хат жолдап, Селангорды британдық протекторат етіп бекітуді сұрады. Сингапурлық заңгер Джеймс Гатри Дэвидсон жақын арада Селангордың алғашқы британдық резиденты болып тағайындалды. Бұл 1874 жылғы Пангкор келісіміне қол қойылғаннан кейін болды, ол сұлтандардың кеңесшілері ретінде тағайындалған британдық резиденттер арқылы Малай мемлекеттеріне британдықтардың жанама үкім ету кезеңінің басталуын білдірді.
A significant development in this period is the beginning of direct British involvement in the affairs of the Malay states. The British were concerned about the disruption caused by the war to their trade and investments in the region, eventually siding with Tengku Kudin, in part because Mahdi and some of his followers had attacked shipping in the Straits of Malacca. Colonial Secretary James W. W. Birch voiced his support for Tengku Kudin and lent him a ship to blockade Kuala Selangor, and Governor Sir Harry Ord also encouraged Pahang to back Tengku Kudin with fighters. In October 1875, Sultan Abdul Samad sent a letter to Andrew Clarke requesting that Selangor become a British protectorate. James Guthrie Davidson, a lawyer from Singapore, was soon appointed as the first British Resident of Selangor. This came after the signing of the 1874 Pangkor Agreement with the Sultan of Perak that marked the beginning of a period of indirect rule of the Malay states by the British Residents serving as advisers to the sultans.