Кіріспе
Питер Л. Бергер мен Томас Лакманның 1966 жылғы "Реалитінің әлеуметтік құрылысы: білімнің социологиясы бойынша трактат" кітабында, әлеуметтік топтар мен бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын жеке тұлғалар, әлеуметтік топтар жүйесінде уақыт өте келе бір-бірінің іс-қимылдарының түсініктерін (ақылдағы бейнелерді) құрайды, ал адамдар осы түсініктерге үйреніп, осылайша өзара әлеуметтік рөлдерді қабылдайды. Егер осы әлеуметтік рөлдерді қоғамның басқа мүшелері де ойнай алса, олардың өзара әрекеттесуі институционалдық мінез-құлық деп есептеледі. Реалитінің әлеуметтік құрылысы процесінде әлеуметтік рөлдің мағынасы мәдени білім ретінде қоғамға сіңіп, орнығады. Альфред Шюцтың еңбектерінің ықпалымен жазылған білімнің социологиясы туралы еңбек ретінде "Реалитінің әлеуметтік құрылысы" әлеуметтік құрылым терминін енгізіп, әлеуметтік конструкционизм саласының қалыптасуына әсер етті.
The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge (1966), by Peter L. Berger and Thomas Luckmann, proposes that social groups and individual persons who interact with each other, within a system of social classes, over time create concepts (mental representations) of the actions of each other, and that people become habituated to those concepts, and thus assume reciprocal social roles. When those social roles are available for other members of society to assume and portray, their reciprocal, social interactions are said to be institutionalized behaviours. In that process of the social construction of reality, the meaning of the social role is embedded to society as cultural knowledge. As a work about the sociology of knowledge, influenced by the work of Alfred Schütz, The Social Construction of Reality introduced the term social construction and influenced the establishment of the field of social constructionism.
Білімнің әлеуметтік қоры
Алдыңғы теориялар (мысалы, Макс Шелер, Карл Маннхайм, Вернер Старк, Карл Маркс және Макс Вебер) көбінесе ғылыми және теориялық білімге басымдық берді, бұл әлеуметтік білімнің шектеулі саласын ғана көрсетеді. Әдет-ғұрыптар, ортақ түсініктер, институттар, бірлескен күнделікті іс-әрекеттер, қалыптасқан әдеттер, әлеуметтік процестерде кім кім екені және кім не істейтіні, сондай-ақ еңбектің бөлінуі – қоғамдағы білімнің анағұрлым үлкен бөлігін құрайды. «Теориялық білім – қоғамда білім деп есептелетіннің шағын ғана және әсте жоқ, ең маңызды бөлігі емес. Институционалдық тәртіп туралы негізгі білім – бұл әлеуметтік әлем туралы "әркімнің білетін" барлық нәрсесінің жиынтығы, яғни қағидалар, мораль, даналыққа толы мақал-мәтелдер, құндылықтар мен сенімдер, мифтер және тағы басқалар» (65-бет).
Семантикалық өрістер
Жалпы білім әлеуметтік тұрғыдан таратылған және семантикалық салаларға жіктеледі. Осы білім салаларының динамикалық таралуы және өзара байланысы білімнің әлеуметтік қорына құрылым береді: «Білімнің әлеуметтік қоры шындықты таныс деңгейі бойынша ажыратады, менің өз мамандығым және оның әлемі туралы білімім өте бай және нақты, ал басқалардың мамандық әлемі туралы менде тек қана сырттай білім бар» (43-бет). «Білімнің әлеуметтік таралуы, осылайша, менің достарым білетіннің бәрін білмеймін деген қарапайым фактімен басталады, және керісінше, өте күрделі және эзотерикалық сараптама жүйелерімен аяқталады. Әлеуметтік тұрғыдан қолжетімді білім қорының қалай таратылғанын білу, кемінде, осы білім қорының маңызды бөлігі болып табылады» (46-бет).
“The social stock of knowledge differentiates reality by degrees of familiarity my knowledge of my own occupation and its world is very rich and specific, while I have only very sketchy knowledge of the occupational worlds of others” (p. 43) “The social distribution of knowledge thus begins with the simple fact that I do not know everything known to my fellowmen, and vice versa, and culminates in exceedingly complex and esoteric systems of expertise. Knowledge of how the socially available stock of knowledge is distributed, at least in outline, is an important element of that same stock of knowledge.” (p. 46)
Әлеуметтік күнделікті өмір
Әлеуметтік күнделікті шындық интерсубъективтілікпен сипатталады (бұл осы контекстте бірнеше шындықтардың қатар өмір сүруіне қатысты) (б. 23-25): «Күнделікті өмірдің шындығымен салыстырғанда, басқа шындықтар мәннің шектеулі аймақтары ретінде көрінеді, шектелген мағыналармен және тәжірибе нысандарымен белгіленген ең басты шындықтың ішіндегі анклавтар» (б. 25). Бұл түстер, теориялық конструкциялар, діни немесе мистикалық сенімдер, көркем және қиял әлемдері сияқты басқа шындықтардан өзгеше. Адамдар басқа шындықтарға (мысалы, фильм көру) баруы мүмкін, бірақ олар әрқашан күнделікті шындыққа оралып қайтады (фильм аяқталғаннан кейін) (б. 25). Адамдар осы шындықтарды, соның ішінде өздерінің әлеуметтік күнделікті шындықтарын талдауға қабілетті. Мұндай талдау көбінесе рефлексивтілік деп аталады. Бірақ, маңыздысы, тіпті рефлексивтілікке де белгілі бір «негізгі материал» немесе интерсубъективтілік қажет. Сондықтан, былай деуге болады: «Адамдар рефлексивті қабілеттерін қолданғанда, олармен бірге өткенді алып келеді, ол жинақталған немесе қалыптасқан әлеуметтік тәжірибелерден тұрады. Бұл білім қоры олардың өмірін жалғастыруына және әлеуметтік шындықты түсінуіне қажетті бағыт-бағдар береді».
“Compared to the reality of everyday life, other realities appear as finite provinces of meaning, enclaves within the paramount reality marked by circumscribed meanings and modes of experience” (p. 25)
This is in contrast to other realities, such as dreams, theoretical constructs, religious or mystic beliefs, artistic and imaginary worlds, etc. While individuals may visit other realities (such as watching a film), they are always brought back to everyday reality (once the film ends) (p. 25). Individuals have the capacity to reflect on these realities, including their own social everyday reality. This type of reflection is often referred to as reflexivity. But, crucially, even reflexivity must draw on some "source material" or be rooted in intersubjectivity. It has, thus, been suggested that: "As agents exercise their reflexive capacities, they bring with them a past consisting of social experiences accumulated or sedimented into stocks of knowledge that provide the requisite guidance for going about their lives and interpreting their social reality".
Институционализациялау
Әлеуметтік процестердің институционализациялануы, өзара байқау арқылы қалыптасқан әдет-ғұрыптар мен салтылардан өрбиді, одан кейін "іс-әрекеттерді қалай атқару керектігі" туралы өзара келісімге келінеді. Бұл белгісіздік пен қауіпті азайтады және біздің шектеулі назарымызды бір уақытта көп нәрсеге шолуға мүмкіндік береді, ал институционалдық тәртіптер бұрын келісілгендей жалғасады деп күтуге болады. Әдеттегідей іс-әрекеттер таңдау мүмкіндіктерін шектейтін маңызды психологиялық пайданы әкеледі, соның нәтижесінде, ойлану мен жаңаруға (бұл жоғары деңгейдегі назарды қажет етеді) арналған кеңістік пайда болады. Ең маңыздысы, әрбір [қоғам мүшесі] өзгелердің іс-қимылдарын болжауға қабілетті болады. Сонымен қатар, екеуінің де өзара әрекеттесуі болжамды болады. Біреудің әрбір қимылы енді таңғалуға немесе екіншісіне қауіп тудыруға себеп болмайды (53-57 беттер).
“Habitualization carries with it the important psychological gain that choices are narrowed the background of habitualized activity opens up a foreground for deliberation and innovation [which demand a higher level of attention] The most important gain is that each [member of society] will be able to predict the other's actions. Concomitantly, the interaction of both becomes predictable Many actions are possible on a low level of attention. Each action of one is no longer a source of astonishment and potential danger to the other“ (p. 53 57).
Әлеуметтік объективті әлемдер
Әлеуметтік (немесе институционалдық) объективті әлемдер институционализацияның бір салдары болып табылады және институттар жаңа буынға берілгенде пайда болады. Бұл болашақта әлеуметтік күтулердің негізін құрайтын азшылықтың идеяларына осал шындықты құрайды. Институтты құрушылар үшін негізгі себеп-салдарын толық түсінуге болады, себебі олар келісімдер жасалған жағдайларды қайта жасай алады; ал екінші буын оны "берілген", "өзгертілмейтін" және "өздігінен түсінікті" нәрсе ретінде қабылдайды және олар негізгі логиканы түсінбеуі мүмкін. Әлеуметтік әлем – жеке тұлғаны табиғи әлемнің шындығымен салыстырылатын, жан-жақты және берілген шындық ретінде қабылдайды. Әлеуметтенудің бастапқы кезеңдерінде бала табиғи құбылыстардың объективтілігі мен әлеуметтік құрылымдардың объективтілігі арасындағы айырмашылықты ажырата алмайды. Институттардың объективті шындығы, егер жеке адам олардың мақсатын немесе жұмыс істеу жолын түсінбесе де, төмендемейді. Ол оларды табиғатты зерттегендей зерттеуі керек. (59-61 беттер)
Еңбектің бөлінуі
Еңбектің бөлінуі – институционализацияның тағы бір салдары. Институттар түрлі әрекетке қатысушыларға “рольдерді” тағайындайды, мысалы, “әке ролі”, “оқытушы ролі”, “аңшы”, “ас әзірлеуші” сияқты. Маманданудың саны мен көлемі, сондай-ақ күрделілігі арта келе, өркениеттің мәдениеті белгілі бір рольдер мен міндеттерге қатысты білімнің көбірек бөлімдерін қамтиды, бұл бөлімдер мамандар еместер үшін барған сайын түсініксіз болып кетеді. Бұл білім салалары енді жалпы әлеуметтік орта мен мәдениетке жатпайды. Қоғамның білім қоры жалпыға ортақ және нақты рольдерге қатысты білім тұрғысынан құрылымдалады. Білімнің әлеуметтік таралуы жалпы және рольдік маңыздылық тұрғысынан екіге бөлінуге алып келеді, себебі еңбектің бөлінуі нәтижесінде рольдік білім жалпыға ортақ және қолжетімді білімге қарағанда жылдамдау дамиды. [Осының салдарынан туындаған] [мамандандырылған білімнің] субжүйелерінің саны мен күрделілігі оларды сырттан келгендер үшін қолжетімсіз етеді (б. 77-87).
Символикалық ғаламдар
Символикалық әлемдер құрылған институционалдық құрылымды заңдыландыру үшін жасалады. Символикалық ғаламдар – бұл сенімдер жиынтығы, «барлығы білетін» нәрселер, олар институционалдық құрылымды жеке тұлға үшін түсінікті және қабылдануға лайықты етуге бағытталған, әйтпесе ол мекеменің негізгі логикасын түсінбеуі немесе онымен келіспеуі мүмкін. Идеологиялық жүйе ретінде символикалық ғалам «әлемді өз орнына қояды». Ол біздің істерімізді не үшін осылай жасайтынымызды түсіндіреді. Мақал-мәтелдер, моральдық қағидалар, дана сөздер, мифология, діндер және басқа да теологиялық ойлар, метафизикалық дәстүрлер және басқа да құндылық жүйелері – символикалық ғаламның бір бөлігі. Олардың барлығы (әр түрлі деңгейдегі күрделілікте) орнаған институттарды заңдыландырудың жолдары. Заңдылықтың функциясы – институционалдық деңгейде объективті түрде қолжетімді және субъективті түрде сенімді ету. Осы деңгейде мақал-мәтелдер, моральдық максималар және дана сөздер жиі кездеседі, [сондай-ақ] нақты теориялар, символикалық процестер, ғаламның жалпы теориясы және адам туралы жалпы теория да бар. Символикалық ғалам тарихты да реттейді. Ол барлық ұжымдық оқиғаларды өткенді, қазіргіні және болашақты қамтитын біртұтас жүйеге біріктіреді. (б. 110-120)
Ғаламды сақтау
Әлемді күтіп ұстау – символикалық әлем өз мақсатын орындамай қалғанда, яғни қолданыстағы институционалдық құрылымды заңдыландыру функциясын атқара алмайтын жағдайларда, көбінесе элиталық топтар жүзеге асыратын нақты процедуралар жиынтығы. Мұндай жағдай, мысалы, ұрпақ алмасу кезінде, немесе девианттардың орнаған институттарға қарсы ішкі қозғалыс тудырғанда (мысалы, революцияларға қарсы), немесе бір қоғам мүлдем басқа тарихы мен институционалдық құрылымы бар басқа қоғаммен қақтығысқа келгенде орын алады. Алғашқы қоғамдарда бұл мифологиялық жүйелер арқылы, кейін теологиялық ой-пікір арқылы іске асырылды. Бүгінде ғылымның өте күрделі жиынтығы әлемді күтіп ұстауды секулярландырды. Символдық әлем мәселеге айналған кезде ғаламды күтіп ұстаудың нақты процедуралары қажет болады. Егер мұндай жағдай болмаса, символикалық әлем өзін-өзі сақтайды, яғни өзін-өзі заңдыландырады. Символдық әлемнің бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілу процесінде өзіндік мәселе туындайды. [Сонымен қатар] бір-біріне қайшы келетін әлемдермен бетпе-бет келген екі қоғам өздерінің әлемдерін сақтауға бағытталған ұғымдық механизмдерді әзірлейді. Мифология – әлемді күтіп ұстаудың ең архаикалық түрі. Теологиялық ой-пікірді мифологиялық алдыңғысынан тек теориялық жүйелендірудің жоғары дәрежесімен ажыратуға болады. Қазіргі ғылым – осы дамудың шектен тыс қадамы. (104-116 беттер)
Әлеуметтік
Әлеуметтену – адамның әлеуметтік институционалдық құрылымға қатысуына екі сатылы индукция, яғни оның объективті шындыққа қатыстылығы. "Адам қоғам мүшесі болып тумайды, ол қоғам мүшесі болады. Әрбір адамның өмірінде уақытша кезең болады, оның барысында ол әлеуметтік диалектикаға қатысуға енгізіледі" (149-бет). "Сәтті әлеуметтену" дегеніміз – объективті және субъективті шындық арасындағы жоғары дәрежедегі симметрияның орнатылуы" (163-бет).
Бастапқы әлеуметтену бала кезінде жүзеге асады. Ол жоғары эмоционалды және сұрақтар тудырмайды. Екіншілік әлеуметтену рөлге қатысты білімді игеруді қамтиды, осылайша адам әлеуметтік еңбек бөлінісінде өз орнын табады. Бұл оқыту мен арнайы рәсімдер арқылы жүзеге асады және эмоционалдық жүктемеге ие емес: "Анаңызды сүю керек, бірақ мұғаліміңізді емес". Екіншілік әлеуметтенуге дайындық өте күрделі болуы мүмкін және қоғамдағы еңбек бөлінісінің күрделілігіне байланысты. Бастапқы әлеуметтену екіншілік әлеуметтенуге қарағанда әлдеқайда икемсіз. Мысалы, жалаңаштықтан ұялу бастапқы әлеуметтенуден туындайды, ал тиісті киім талаптары екіншілік әлеуметтенуге байланысты: шындықтың субъективті анықтамасындағы шағын өзгеріс жеке адамның кеңсеге галстуксыз баруын қабылдауы үшін жеткілікті. Ал киімсіз бару үшін әлдеқайда күшті өзгеріс қажет болар еді. Бала өзінің маңызды тұлғаларының әлемін көптеген мүмкін әлемдердің бірі ретінде қабылдамайды. Сондықтан бастапқы әлеуметтенуде қалыптасқан әлем, екіншілік әлеуметтенуде қалыптасқан әлемдерге қарағанда санада мықтырақ бекітіледі. Екіншілік әлеуметтену – институционалдық немесе институттарға негізделген ішкі әлемдерді қабылдау. Екіншілік әлеуметтену рөлдері жоғары дәрежеде анонимді. Бір мұғалім үйреткен білімді басқа мұғалім де үйрете алады. Бастапқы және екіншілік әлеуметтену арасындағы міндеттердің институционалдық бөлінісі қоғамдағы білімнің бөлінісінің күрделілігіне байланысты өзгереді" (129, 147-беттер).
Әңгімелесу
Әңгімелесу немесе ауызша қарым-қатынас субъективті шындықты қолдауға бағытталған. Пайдасыз және қажетсіз көрінетін, артық баналдылықтардан тұратын қарым-қатынас, шындығында, бір-бірінің ішкі ойларын үнемі қайта растау болып табылады, осы арқылы субъективті шындықты сақтайды. Адамның күнделікті өмірін, оның субъективті шындығын үнемі ұстап тұратын, өзгертетін және қайта құратын әңгімелесу механизмінің жұмыс істеуі ретінде қарастыруға болады. Мысалы, «Жақсы, маған станцияға бару керек» және «Жарайды, жаным, кеңседе жақсы жұмыс істе» деген сөздер, осы қарапайым көрінетін мәлімдемелер мағына табатын толыққанды әлемді білдіреді. Бұл алмасу осы әлемнің субъективті шындығын растайды. Күнделікті әңгімелердің көп бөлігі, тіпті барлығы да, субъективті шындықты сақтайды. Егер алмасу мынадай болса, қандай әсер ететінін көзге елестетіңіз: «Жақсы, маған станцияға бару керек», «Жарайды, жаным, мылтығыңды алып қалуды ұмытпа». (147-163 беттер)
Жеке тұлға
Жеке тұлғаның өзіндік санасы кейде қарама-қайшы келетін шындықтарға ұмтылу арқылы қалыптасады. Мысалы, алғашқы әлеуметтенуде (ана балаға ұрлық жасамауға үйретеді) қалыптасқан шындық, екінші әлеуметтенуде (банда мүшелері жасөспірімге ұрлық жасаудың салқын екенін үйретеді) қалыптасқан шындықтан өзгеше болуы мүмкін. Қоғамның институционалдық құрылымындағы біздің соңғы әлеуметтік орнымыз, әрі қарай, біздің денеміз бен организмімізге де әсер етеді. "Төменгі және жоғарғы топтардың өмір сүру ұзақтығы [айырмашылығы бар] – қоғам жеке организмнің қанша уақыт және қандай жағдайда өмір сүретінін анықтайды. Қоғам организмнің жұмыс істеуіне, ең бастысы, жыныстық қатынас және тамақтану салаларында тікелей ықпал етеді. Жыныстық қатынас пен тамақтану биологиялық қажеттіліктерге негізделгенімен, биологиялық құрылымы адамға жыныстық қанағат алу үшін қайда бару керектігін және не жеу керектігін көрсетпейді." (163-183 беттер)
Қабылдау
1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық оны 20 ғасырдың ең маңызды бес социологиялық кітабының бірі деп тізімдеді, Макс Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" (1905) еңбегінен кейін, бірақ Пьер Бурдьедің "Айырмашылық" (1979) кітабынан бұрын.
Ықпал
Шындықтың әлеуметтік құрылымы (ШӘҚ) заң, әлеуметтік медицина, философия, саясаттану, экономика, басқару және гендерлік зерттеулер сияқты өте кең салаларда қолданылады. Бұл кітап көптеген тармақтарды дамытқан әлеуметтік конструктивизм саласының қалыптасуына әсер етті, бірақ конструктивизм тұжырымы ШӘҚ жарық көргенге дейін әлеуметтану ғылымына енген еді. Пиаже бұл терминді 1950 жылы жарық көрген «La construction du réel chez l’enfant» атты кітабында пайдаланған. Әлеуметтік конструктивизмді зерттеушілер әлеуметтік конструктивизм мен түрлі постструктурализм және постмодернизм салалары арасындағы ұқсастықтарды көрсетті, осылайша бұл теорияларды ШӘҚ-да ұсынылған идеялармен теңдестірді, бірақ бұл кітаптар тікелей ШӘҚ-қа сілтеме жасаған жоқ. Дегенмен, әлеуметтік конструктивизм термині кеңінен қолданылады; кейбір қолданыстары ШӘҚ-да баяндалған теориямен байланысты емес, ал қаншалықты сала социологиядан алшақтаса, конструктивизмді талқылау кезінде ШӘҚ-қа сілтеме жасау мүмкіндігі соғұрлым төмендейді.