Кіріспе

Балықтар туысы

Теңіз жабайылары мен табут балықтары – Лофиформдар отрядының Chaunacoidei монотиптік субтартымына жататын терең теңіздегі шаян жамбас балықтарының Chaunacidae туысы. Австралия мен Жаңа Каледония жағалауларында да терең теңіз балықтары табылған. Чарльз Тейт Риган бұл туысты Pediculati тәртібін жіктеген кездегі Lophiodea субтартыбының ішіндегі Antennariformes бөлімшесіне жатқызған, ол жабайы балықтар мен шаян балықтардың тобы. 1981 жылы Теодор Уэллс Пистх III Реганның 1912 жылғы топтамаларының Lophoidea ішіндегі монофилиясы расталмағанын анықтады. Пиеч теңіз жабайылары мен Ogcocephalidae арасындағы туыстық қарым-қатынасты ұсынды, бірақ Chaunacidae және Ogcocephalidae екеуіне де туыс топты анықтай алмады, сондай-ақ Antennariiformes ішіндегі жіктелуін қолдайтын немесе оған қарсы келетін остеологиялық белгілерді де таба алмады. Ол 1912 жылы Реганның Antennariiformes деп жіктеген төрт туыстың монофилиясын анықтай алмағанына қарамастан, екі топты да Antennarioidei ішінде сақтап қалды. 1987 жылы Пиеч пен Дэвид Б. Гробеккер теңіз жабайыларын Лофиформдар құрамындағы Chaunacoidei монотиптік субтартымына жатқызды. Осы жіктелу "Әлем балықтары" журналының 5-ші басылымында қолданылады.

Этимология

Теңіз бақа тұқымдасы, Chaunacidae, түбіртек туысы Chaunax атымен аталған, бұл атау "аузын кең ашушы" дегенді білдіреді, chanos сөзі "аузын кең ашу" мағынасын береді, бұл балықтардың ірі, кең аузына сілтеме.

Сипаттама

Теңіз бақаларының денесі үлкен, шар тәрізді, құйрығы қысқа және қысыңқы болып келеді, ал денесі кішкентай тікенді қабықшалармен жабылып жатыр. Ең ірілерінің ұзындығы шамамен ...-қа жетеді. Шаунайтастардың жаңалық желдету циклы кезінде олар көп көлемде су сіңіре алады, бұл олардың жалпы дене көлемін 30%-ға арттырады. Бірінші арқа қанатының сәулесі қысқа, жарық шығаратын жемге айналған, ол ауыздың үстінен алға қарай иілген, ал ауыз тік дерлік бұрылған. Бүйірлік сызықтардың сезімдік арналары айқын байқалады. Шоңғарлардың аяқтарға ұқсайтын өзгертілген қанаттары бар. Олардың осы өзгертілген жамбас қанаттарын жүзуді басқаруға, әсіресе қашу үшін пайдаланатыны анықталды. Шаунакоптардың көздерінің арасында орналасқан, бильярд палочкасының ұшына ұқсайтын қысқа жемдері бар. Олардың денесі көптеген кішкентай инелермен қапталған, олар қорғаныс немесе сезімдік сигнал беру орындары ретінде қызмет етеді деп саналады. Инелердің тікенді болуына қарамастан, олар балыққа ерекше көзге түсетін, жұмсақ тоқымалы көрініс береді. Шоңғарларға ұқсас, олардың теңіз түбінде жүруге мүмкіндік беретін өзгертілген қанаттары бар, бұл аң аулау және метаболизмге артықшылық береді деп есептеледі. Теңіз бақалары көбінесе қозғалмайтын балықтар болып табылады және қол жетімді кез келген нәрсені аулайтын мүмкіндікті пайдаланушы аң аулау тәсіліне сенеді. Бүйірлік сызықтардың сезімдік арналары ерекше көзге түседі және хищниктерден сақтану мен жемді тұтынуда көмектеседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қазіргі уақытта үш түрі белгілі, олардың барлығы Үнді-Батыс Тынық мұхитында тіршілік етеді. Олар – C. coloratus, C. melanostomus және C. spinosus түрлері. Сонымен қатар, 2015 жылы Chaunacops туысына жататын жаңа үлгілер Австралия және Жаңа Каледония жағалауларында табылғанын көрсететін мақала жарияланды. Бұған қоса, Chaunacops coloratus түрлері көбінесе "марганец қаптаған жанартау талшықтарының" жанында кездесетіні анықталды. Балықтардың біреуінің кеуде қанаты көбінесе шөгіндіге, ал екіншісі тасқа орналасып, екі субстраттың арасында қысылып қалғандай көрінеді. Оларды табылған тереңдікте орташа оттегі концентрациясы шамамен 1,59 мл/л, ал орташа температура шамамен 1,68 °C болды. Олардың мекендейтін ортасының тұздылығы көп өзгермеді және орташа есеппен 34,64 psu құрады.

Шаунакопс спинозы

Бұл түрді жинап, зерттегенде, оның бірнеше айқын физикалық ерекшеліктері байқалады. Оның бір белгісі – денені жабатын ұсақ тері тікенектері, сондай-ақ қарапайым және екі тармақты тері тікенектері. Бұған қоса, оның төрт кеуде жақтау желісі бар, бұл балықтар мен су жануарларына тән сезім органдары. Аузы сұрғылт, ал терісі жартылай мөлдір, ақшыл сұр түсті. Аузының ішінде бірнеше қатар тістер орналасқан. Жоғарғы жағында үш-төрт қатар кішкентай кәдімгі тістер, ал төменгі жағында үш қатар сондай тістер бар. Басының, қарынның және жең қуысының көп бөлігі қою көк түсті, ал құйрығы салыстырмалы түрде қысқа. Дене құрылымы тұтастай алғанда шағаланың құрылысына ұқсас, ал алдыңғы бөлігі дөңгелек, артқы бөлігі тар келеді. Көздері мөлдір терімен жабылған және өте кішкентай.

Шаунакоп меланостомус

Жоғарыда аталған түрге ұқсас белгілері бар, бірақ бірнеше айқын айырмашылықтары бар, сол туыстағы тағы бір түр табылды. Денесіндегі кішкене тікендер С. спинозиске ұқсас кеңінен тараған, бірақ олар үлкен негізі бар қарапайым тікендер (С. спинозисте қарапайым және екі шаныралы тері тікендері бар). Олардың түсі де сәл өзгеше. Ауыздың ішкі жағы, бас, жаңқалы қуысы және дененің алдыңғы бөлігі қою қоңырдан қараға дейін. Дененің жоғарғы жағы мен құйрық жүзі ақшыл қоңыр, ал артқа қарай түсі ағарады. Сонымен қатар, C. melanostomus екі жақ жағында үш-төрт қатар тіс орнына екі қатар тіске ие. Дегенмен, жалпы дене құрылысы шамамен бірдей, ол шабаққа ұқсайды, алдыңғы бөлігі дөңгелек, артқы бөлігіне қарай тар келеді.

Chaunacops coloratus (түсті шоқыр)

Chaunacops coloratus – жаңадан ашылған, жарқын қызыл және көк түстерімен ерекшеленетін тағы бір түр. Көк түсті C. coloratus-тың орташа ұзындығы шамамен 110 мм, ал қызыл түстісі 184 мм екені анықталды. Бұл түрдің мөлдір дернәсіл түрінде басталып, содан кейін көк түске, ал әрі қарай ересек шақта қызыл түске ие болатыны байқалды. Жыртқыштыққа қатысты, олардың қызыл түске өтуі, биолюминесцентті жарық арқылы жем іздейтін жыртқыштарды тосқауылдау үшін пайдалы болуы мүмкін, себебі осы түрдің қызыл түсі жыртқышты жасырып, оны көзге көрінбейтін етеді деп болжанады.

C. coloratus

ROV бақылаулары арқылы C. coloratus басын жоғары көтеріп тік жүзеді деген қорытындыға келдік. Шапшаң көтерілген кезде, мысық арқа, құйрық және анальды қанаттарын пайдаланып жоғары жылдамдайды және қалған қанаттарын денесіне жақын қысып алады. Жиналған мәліметтерге сәйкес, көтерілген кездегі орташа жылдамдығы 0,036 м/с және 0,021 м/с құрады. Мұхит түбінде қимылдау үшін, бақылаулар олардың кеуде және жамбас қанаттарын қолданғанын көрсетті. Осы "жүріс" процесінде, олар арқа қанатын бір жақтан екінші жаққа иіп, содан кейін құйрық қанатын бірнеше рет итеріп, кеуде және жамбас қанаттарымен маневр жасайды. Сондай-ақ, олардың кеуде және жамбас қанаттарын қолданып кері қарай да жүре алатыны анықталды.

Тыныс алу

Chaunacidae тұқымдасына жататын балықтардың тыныс алу циклдері баяу болып келеді, олар өз дене көлемінің 20-30% суын шығарады. Ішке тыныс алғанда, Chaunacidae жақ камерасын толыққанды ісірілген күйде ұзақ уақыт сақтай алады, кейде тіпті 245 секундқа дейін, бұл осы тұқымдасқа жататын балықтар үшін көптеген мүмкін артықшылықтар береді. Chaunacidae-де тыныс алу циклін сақтап тұруға және судың кіру және шығу көлемін бақылауға мүмкіндік беретін, аддуктор бұлшықеттерін қамтитын арнайы құрылым табылды. Бұл бұлшықеттер өрілген және олардың функциясы тек тыныс алу мен шығару ғана емес, сонымен қатар жабыршықтардан судың шығуына жол бермеу болып табылады. Жоғары көлемді және баяу тыныс алу циклының арқасында Chaunacidae энергияны үнемді пайдалана алады, себебі жабыршықтарының бетінен суды итеру үшін аз энергия жұмсалады. Осы себепті, Chaunacidae ұзақ уақыт бойы жемсіз қала алады және көбінесе қозғалмайтын болып қалады. Chaunacidae-дің тыныс алу циклының нәтижесінде пайда болатын көптеген басқа да гипотезалар бар. Ұзақ уақыт бойы үлкен көлемде тыныс алудың арқасында Chaunacidae бүйірлік желі жүйелеріне аз кедергі келтіреді, бұл оларға жақсы аң аулауға және жыртқыштардан қашуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Chaunacidae-дің толық ісірілген аузы жыртқыштарды қорқытады, бұл балыққа, сияқты, қорғаныс механизмі ретінде қызмет етеді.

Диета

Шаунацидтер көбінесе қозғалмайтын балықтар болып табылады және уақытының көп бөлігін теңіз түбінде жатып өткізеді. Олардың энергияны үнемдейтін тыныс алу әдісінің арқасында, шаунацидтер аз тамақпен ұзақ уақытқа шыдай алады. Дәрігерлік зерттеуде Chaunax fimbriatus-тың асқазанында әртүрлі жемдер табылған, бұл шаунацидтердің теңіз түбінде кездесетін кез келген нәрсені жейтін мүмкіндікті аңшылар екенін көрсетеді. Шаунацидтер тұрақты аңшылар болып табылады, себебі олар салыстырмалы түрде аз қозғалыс жасай алады. Жанақтарының арқасында, шаунацидтер өз жемдері жеткенше қозғалмай тұра алады.