Кіріспе

Жалпы жұқпалы ауруларға арналған терапия және фармацевтика.

Гриппке қарсы емдеуге түрлі дәрі-дәрмектер мен терапиялар жатады, олар грипп ауруына жауап ретінде қолданылады. Емдеу грипп вирусының өзіне тікелей бағытталған немесе аурудың белгілерін жеңілдетуге мүмкіндік береді, ал организмнің иммундық жүйесі инфекциядан өңделуіне көмектеседі. Гриппке қарсы қолданылатын вирустық қарсы препараттардың негізгі түрлері – нейраминидаза ингибиторлары (мысалы, занамивир және озельтамивир), полимеразалық қышқыл эндонуклеаза ингибиторлары (мысалы, балоксавир марбоксил) немесе вирус M2 ақуызын ингибиторлары (мысалы, амандадин және римантадин). Бұл препараттар инфекция басталғаннан кейін ерте қабылданса, симптомдардың ауырлығын азайтуға және инфекцияға шалдығу қаупін төмендетуге көмектеседі. Дегенмен, кейбір препараттарға төзімді вирус штаммдары пайда болды.

Интерферондар

Интерферондар – вирустық инфекцияға жауап ретінде өндірілетін жасушалық сигналдау факторлары. Интерферонды тұмаумен күресу үшін қолдану жөніндегі зерттеулер 1960 жылдары КСРО-да басталды және 1969 жылғы Гонконг тұмауының қызығында 14 000 қатысушыға сынақ жүргізілді. Профилактикалық түрде интерферонмен емделгендерде симптомдардың пайда болу ықтималдығы 50%-дан астам төмендеді, бірақ жасырын инфекцияның белгілері анықталды. Осы алғашқы зерттеулерде донорлық қаннан алынған лейкоциттер Ньюкасл ауруының жоғары дозасына ұшыратылып, олар интерферонды бөліп шығарды. Интерферонмен емдеу әдісі КСРО-да кеңінен таралғанмен, АҚШ-та интерферонның жоғары дозасы тиімсіздігін көрсеткеннен кейін күмәндану туды. 1969 жылғы зерттеуде интерферонның 256 бірлігі қолданылса, кейінгі зерттеулерде 8,4 миллион бірлікке дейін қолданылды. Кейіннен интерферонның активтілігі төмен концентрацияда ең жоғары екендігі ұсынылды. Австралияда III фазалық сынақтар 2010 жылға жоспарланса, АҚШ-та алғашқы сынақтар 2009 жылдың соңында жоспарланған. Интерферондар тұмау вакциналарының тиімділігін арттыру үшін адъюванттар ретінде де зерттелді. Бұл жұмыс, I типті интерферонның егешқұйрықтардағы тұмауға қарсы вакцинаның тиімділігін арттыра алатынын көрсеткен егешқұйрықтардағы тәжірибелерге негізделген. Алайда, 2008 жылғы клиникалық сынақ нәтижесінде қарт пациенттерге интерферон альфаны ауыз арқылы беру олардың тұмау вакцинасына иммундық жауабын төмендеткені анықталды. Viferon – (пегилденбеген) интерферон альфа 2b, аскорбин қышқылы (C витамині) және токоферол (E витамині) құрамындағы жақсылағыш, екі шағын зерттеуде арбидолмен бірдей тиімділігі анықталды. Тағы бір интерферон альфа 2b дәрісі – "Гриппферон" (мұрынға тамсатуға арналған) тұмау мен суық тиюді емдеу және алдын алу үшін қолданылады. Оның өндірушілері Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына (ДДҰ) оны құс тұмауымен және H1N1 Influenza 09 (адам шошқа тұмауымен) күресу үшін қарастыруды сұрады, препарат Ресейде сегіз жыл бойы сәтті қолданылғанын, бірақ "Еуропа мен АҚШ-тағы медициналық қауымдастық бұл препарат туралы хабардар емес" деп мәлімдеді.

Дәріге қарсы тұру

Грипп вирустары антивирустық препараттарға төзімділік танытуы мүмкін. Бактериялардың антибиотиктерге төзімділігі сияқты, мұның себебі осы препараттардың шамадан тыс қолданылуы болуы мүмкін. Мысалы, Nature Biotechnology журналының 2009 жылғы маусымдық санында жарияланған зерттеу, 2009 жылғы H1N1 «Қосылғыш тұмаудың» нейраминидазасы (NA) тамифлюге төзімділік (His274Tyr) мутациясын алған жағдайда, озельтамивир (Tamiflu) қорына занамивир (Relenza) сияқты қосымша антивирустық препараттармен толықтырудың шұғыл қажеттігін көрсетті, бұл мутация қазіргі кезде маусымдық H1N1 штамдарында кең таралған. Тағы бір мысал, амандадинмен емдеу тез арада төзімді вирустардың пайда болуына әкелуі мүмкін, ал осы препараттардың шамадан тыс қолданылуы төзімділіктің таралуына ықпал еткен болуы мүмкін. Атап айтқанда, бұл жоғары деңгейдегі төзімділік Қытай және Ресей сияқты елдерде амандадиннің оңай қолжетімділігімен және оларды шаруашылықта өсірілетін құстардағы тұмаудың алдын алу үшін қолданумен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір нейраминидаза ингибиторларына төзімді штаммдар препараттарды көп қолданбаған кезде пайда болып, тарады, ал препаратқа төзімді штаммдардың жиілігі осы препараттардың қолданылу деңгейімен тікелей байланысты емес. Алайда, зертханалық зерттеулер көрсеткендей, осы препараттардың профилактикалық шара ретінде оңтайсыздан төмен дозаларын қолдану препаратқа қарсы тұрудың дамуына әкелуі мүмкін.

Басқа дәрі-дәрмектерді белгіленбеген жағдайда қолдану

H5N1 құс тұмауының болу қаупі туған жағдайда, статиндер, фибраттар және хлорохин сияқты бірнеше арзан бағалы рецепт бойынша берілетін дәрілер тиімді болуы мүмкін.

Тамақ қоспалары мен өсімдіктерден жасалған дәрілік заттар

Тамақтандырудың жетіспеуі организмнің инфекцияларға қарсы тұру қабілетін төмендетеді және дамушы елдерде иммунодефициттің жиі кездесетін себебі болып табылады. Мысалы, Эквадорда жүргізілген зерттеуде қарт адамдарда микроэлементтердің жетіспеушілігі жиі кездесетіндігі анықталды, әсіресе С, Д, В6, В12 витаминдері, фолий қышқылы және мырыш. Д витаминінің синтезі үшін қажетті күн сәулесінің маусымдық өзгеруі тұмаудың маусымдылығын түсіндіретін факторлардың бірі ретінде қарастырылды. 13 зерттеудің мета-талдауы тұмау кезінде қосымша Д витаминімен емдеуді қолдайтындай болды, бірақ бұл мәселені нақты шешу үшін қатаң клиникалық сынақтар қажет екенін көрсетті. Тұмауды емдеудегі дәрілік өсімдіктер мен баламалы емдеу туралы жақындағы шолу N-ацетилцистеин, қара құлпынай немесе Eleutherococcus senticosus және Andrographis paniculata комбинациясы тұмау инфекциясының барысын қысқартуға көмектесе алатынын көрсететін деректер келтірді. Мақалада C витамині, DHEA, жоғары лактоферрин сарысу протеині, Echinacea spp., Panax quinquefolium, Larix occidentalis arabinogalactans, elenolic acid (зәйтүн жапырағының құрамындағы зат), Astragalus membranaceus және Isatis tinctoria немесе Isatis indigotica мүмкін тиімділігі туралы жануарларға жасалған зерттеулер мен in vitro зерттеулер сияқты шектеулі дәлелдер келтірілген. Тағы бір шолу тұмауды баламалы емдеудің дәлелдік сапасын бағады және бұл емдеулердің тиімділігіне "сенімді дәлелдер жоқ" деген қорытындыға келді, сондай-ақ осы өнімдер туралы қолда бар деректер өте нашар екенін, ал бұл саладағы сынақтар шағын көлемде және дұрыс жобаланбаған болып, жанама әсерлерді тексеру жүргізілмеген сияқты кемшіліктерге толы екенін атап өтті.

N-ацетилцистеин

Н-ацетилцистеиннің (НАК) тұмауға қарсы әсері алғаш рет 1966 жылы ұсынылды. 1997 жылы жүргізілген рандомизацияланған клиникалық сынақ нәтижесінде, алты ай бойы күніне 1,2 грамм Н-ацетилцистеин қабылдаған еріктілердің тұмауға шағу ықтималдығы плацебо қабылдағандармен бірдей болды, бірақ олардың тек 25%-ында ғана клиникалық белгілер байқалды, ал бақылау тобының 67%-ында белгілер анықталды. Авторлар тұмау симптомдарына төзімділік, клеткалық иммунитеттің анергиядан нормальді деңгейге өтуімен байланысты екендігін көрсетті, бұл тетанус және Candida albicans сияқты жеті кең таралған антигенге терінің реакциялық қабілеті арқылы өлшенді. Бірнеше жануарлар зерттеулерінде, тұмаудың жоғары дозасымен қоздырылған тышқан үлгісінде, тәулігіне дене салмағының әр килограмына 1 грамм Н-ацетилцистеинді ауызша беру, антивирустік препараттар – рибавирин немесе озельтамивирмен жеке немесе бірге қолданғанда, тірі қалу көрсеткішін арттырды. НАК тұмаумен зарарланған макрофагтарда цитопатиялық әсерлерді тоқтатуға немесе азайтуға, тұмаумен зарарланған иттің бүйрек жасушаларында ДНК фрагментациясын (апоптозды) азайтуға және тұмау вирусына жауап ретінде өсірілген тыныс жолдарының жасушаларында RANTES өндірісін 18%-ға төмендетуге қабілетті екені дәлелденді. Бұл қосылыс тұмауды емдеу үшін ұсынылған.

Бүршік

Бірнеше жаңалықтар 2009 жылғы тұмау пандемиясына қарсы профилактикалық шара ретінде қара жиде (Sambucus nigra) экстрактының қолданылуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл препараттың цитокиндер деңгейін көтеріп, тұмау симптомдарының ұзақтығын қысқартатыны хабарланды. Дегенмен, тұмау штаммының дені сау ересектерде цитокин даулына байланысты өлімге алып келген жағдайларда, препаратты қолдану "ақылға сыймас" деп сипатталды, бұл бастапқы вирустық пневмонияға әкелуі мүмкін. Өндіруші цитокиндерге байланысты тәуекелдерді дәлелдейтін мәліметтердің жоқтығын айтады, бірақ өнімді тек антиоксидант және тағамдық қоспа ретінде белгілейді.

"Кан Чжан"

2003 жылы 71 науқасқа жүргізілген Волгоградтағы пилоттық зерттеуде, «Дәрілік өсімдіктер фармакотерапиясы» журналында «Кан Жан» саудалық атауымен сатылатын Eleutherococcus senticosus («Сибір женьшені») және Andrographis paniculata қоспасының, тұмаумен байланысты науқастану уақытын және салдарыларын азайтуда амантадиннен жоғары тиімділігі туралы хабарланды. Бұрын Eleutherococcus senticosus экстрактының РНҚ вирустарының көбеюін тежейтіні, ал ДНК вирустарын тежемейтіні көрсетілген. Тәжірибеге алынған тоғыз қытайлық дәрілік шөптердің ішінде Andrographis paniculata H1N1 тұмауымен зарарланған жасушалардағы RANTES секрециясын тоқтатуда ең тиімді болып танылды, этанол экстрактының IC50 көрсеткіші 1,2 миллиграмм/литр болды.

Жасыл шай

Жасыл шайды (әсіресе, шай өнімдерінде кездесетін катехиндер мен теанин) көп мөлшерде пайдалану тұмауға шағу қаупін азайтумен байланысты, сондай-ақ А және В типтеріне қарсы антивирустық әсер көрсетеді. Атап айтқанда, жасыл шайдағы эпигаллокатехин галлат, эпикатехин галлат және эпигаллокатехиннің жоғары деңгейі тұмау вирусының көбеюін тежейтіні анықталды. Бұған қоса, сыртқы қолдану жұмсақ дезинфекциялық құрал ретінде танылуы мүмкін. Жасыл шайды тұрақты түрде тамақпен қабылдау, Т-жасушаларының жұмысын жақсарту арқылы инфекцияға қарсы иммундық жауапты күшейтеді.

Қан құйылған антиденелер

1918 жылғы тұмау пандемиясында вакцинацияға балама ретінде, аурудан сақаданған науқастардың қанын, плазмасын немесе сарысуын тікелей құю қолданылған. Сол кездегі медициналық тәжірибелерде кейбір процедуралық жетілдірулер жетіспесе де, 1918 жылдан 1925 жылға дейінгі сегіз жарияланымда бұл емнің ауыр жағдайдағы ауруханаға жатқан науқастардың өлім-жітімін шамамен жартысына дейін төмендетуге мүмкіндік беретіні, ал емделмеген жағдайларда өлім-жітімнің орташа көрсеткіші 37% құрағаны көрсетілген. Сиырдың алғашқы сүті кейбір қолдануларда антиденелердің көзі ретінде де пайдаланылуы мүмкін.

Т лимфоциттерінің эквиво өсірілуі

Адамның Т лимфоциттерін арнайы антигендері бар шариктерді пайдаланып, in vitro жағдайында кеңейтуге болады, бұл жасушаларды белсендіріп, өсуін күшейтеді. Гриппке қатысты Т-клетка рецепторларын тасымалдайтын CD8+ цитотоксикалық Т-клеткаларының клоналды популяциялары өсірілді. Олар антиденелерге ұқсас жұмыс істейді, бірақ бұл жасушаларға тұрақты байланысқан. (Жасушалық иммунитетке қараңыз). Бұл жасушалардың өсуін жақсарту үшін N-ацетилцистеиннің жоғары концентрациясы қолданылды. Бұл әдіс әлі де зерттеудің бастапқы сатысында тұр.