Фируз Нұсрат Доуле III: Өмір және тағдыры

Кіріспе

Фируз Носрат Эд Доулех III (перс. شاهزاده فیروز نصرت‌الدوله سوم), GCMG (1889–1937) – принц Абдул Хосейн Фарманфарма мен принцесса Эззат Эд Доулех Каджардың үлкен ұлы. Ол 1889 жылы туып, 1937 жылғы сәуірде қайтыс болды. Ол өзімен аттас Носрат Доуле Фируз Мирзаның және анасы, принцесса Эззат Доуле арқылы Мозаффар әл-Дин Шах Каджардың немересі болды.

Өмірбаян

Бұл туралы дерек нақты айтылмаған, бірақ ханзада шамамен 1889 жылы туған деп айтылады. Ол Париждегі Жансон де Сайли лицейінде, Швейцариядағы Ле Рози институтында, Бейрут Американдық университетінде және Париждегі Сорбоннада білім алған. Ол бес тілде сөйледі (парсы, француз, ағылшын, орыс және неміс). Францияда оқыған кезде Парсыда тегі орнатылмағандықтан, ол өзінің әкесінің атын тегі ретінде пайдаланып, «Фируз Фируз» деп тіркелді. Кейін, парсы үкіметі заңмен тегтерді міндетті еткенде, оның әкесі, ханзада Абдол Хосейн Фарманфарма, өзіне және балаларына Фарманфармайян тегін таңдады. Дегенмен, оның үш баласы – Носрат-эд-Доуле, оның 23 бауырының бірі (сонымен қатар ханшайым Еззат-эд-Доуле ұлы) және оның 12 әпкесі (ханшайым Ахшами қызы) – «Фируз» тегін сақтап, сәйкесінше Фируз Фируз, Мұхаммед Хосейн Фируз және Мәрьям Фируз деп аталды. Носрат-эд-Доуле Ахмад Шах Қажардың тұсында Сыртқы істер министрі болды; апатты Аңғол-парсы келісімінің (1919) авторы; Солтан Ахмад Шахтың жер аударылуынан кейін Қажар тағына үміткер болды. 1921 жылы Реза Шахты билікке әкелген төңкеріс кезінде ол үш айды әкесі мен інісі Аббас Мирза Салар Лашгармен бірге Каср-э-Каджар түрмесінде өткізді, ал Реза Шах өзінің билігін нығайтты. Ол түрме құрылысына қатысқандықтан, оның тазалығымен мақтанатын. Носрат-эд-Доуле осы уақытта Оскар Уайльдтың «De Profundis» шығармасын аударды. Бостандыққа шыққаннан кейін де ол тоғыз жыл бойы қоғамдық өмірін жалғастырып, парламент мүшесі, провинция губернаторы, әділет министрі және қаржы министрі болды. 1930 жылдың маусымында, ол Реза Шахтың қаржы министрі болған кезде, Шах оны бес жүз томан (қазіргі шамамен 100 доллар) пара алғаны үшін тұтқындады. Бұл жағдай Носрат-эд-Доуленің әкесі Абдол Хосейн Мирза Фарманфарманы қатты алаңдатты, ол ұлына оның жосықсыз ханзадалық өмір салтын тоқтатуды ескертті. Ескертулерге құлақ аспады. 1936 жылдың соңында Реза Шах бұрынғыдан да қатыгез және болжаусыз болып шықты. Ақырында Носрат-эд-Доулені Тегеран полиция бастығы Мохтари тұтқындап, Тегеран түрмесіне қамады. Фарманфарма отбасының өтініштеріне қарамастан, ол босатылмады, керісінше, Тегераннан шығысқа қарай 80 шақырымдай жердегі Семаннадағы күзетпен қамтылған үйге ауыстырылды, онда ол байланыссыз ұсталды. 1937 жылы Носрат-эд-Доуленің әкесіне ұлының қайтыс болғаны туралы хабар келді. Шах оны ешқандай рәсімсіз, баспасөз беттерінде жарияланбастан жерлеуді бұйырды. Абдол Хосейн Мирза Фарманфарма өзінің ұлының Қажар әулетінің көптеген басқа да беделді тұлғалары жерленген Шах Абдул Әзім мазарында жерленетінін қамтамасыз етті. Носрат-эд-Доуленің қайтысынан кейін көп ұзамай Реза Шах оның иелігін басып алды. Кейін оның Ахмади есімді дәрігердің қадағалауымен өз бөлмесінде тұншықтырылып өлтірілгені анықталды. 1940 жылы Реза Шах ұлының пайдасына тақтан бас тарғаннан кейін, сот доктор Ахмадиді ондаған саяси тұтқындарды өлтіргені үшін кінәлі деп танып, оны асып өлтіруге үкім шығарды. Мохтари ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды.

Records are unclear, but the prince is said to have been born around 1889. He was educated at Lycee Janson de Sailly in Paris, Institut Le Rosey in Switzerland, American University of Beirut and at the Sorbonne in Paris. He spoke five languages (Persian, French, English, Russian, and German). As surnames had not been established in Persia at the time of his studies in France, he registered himself as "Firouz Firouz", using his grandfather's name as his surname. Afterwards, when the Persian government made surnames mandatory by law, his father Prince Abdol Hossein Farmanfarma picked the surname Farmanfarmaian for himself and his children. However, three of his children – Nosrat ed Dowleh, one of his 23 brothers (also a son of Princess Ezzat ed Dowleh), and one of his 12 sisters (daughter of Princess Ahshami) – held on to the surname "Firouz" and became known as Firouz Firouz, Mohammad Hossein Firouz, and Maryam Firouz, respectively. Nosrat ed Dowleh was Minister of Foreign Affairs under Ahmad Shah Qajar; architect of the ill fated Anglo Persian Agreement (1919); and a candidate for accession to the Qajar throne after Soltan Ahmad Shah's exile and removal. In 1921, during the coup which brought Reza Shah to power, he spent three months in the Qasr e Qajar jail with his father and younger brother, Abbas Mirza Salar Lashgar, while Reza Shah consolidated his power base. During his stay at the prison, which he had helped build, he often boasted about its cleanliness. Nosrat ed Dowleh also translated Oscar Wilde's De Profundis during this time. Following his release, he continued his public life for nine more years, serving as a member of parliament, provincial governor, minister of justice, and minister of finance. In June 1930, while he was Finance Minister for Reza Shah, the Shah had him arrested for accepting a bribe in the amount of five hundred tomans (about 100 dollars today). This episode deeply alarmed Nosrat ed Dowleh's father, Abdol Hossein Mirza Farmanfarma, who warned his son to curb his extravagant princely lifestyle. The warnings were not heeded. Towards the end of 1936, Reza Shah had grown more tyrannical and unpredictable than in the past. Eventually, Nosrat ed Dowleh was arrested by the Tehran police chief, Mokhtari, and held in a Tehran prison. Despite pleas from the Farmanfarma family, he was not released, but instead transferred to a guarded house in Semnan, a village about eighty miles east of Tehran, where he was held incommunicado. In 1937, news returned to Nosrat ed Dowleh's father that his son was dead. The Shah had ordered that he be buried without any ceremonies or mention in the press. Abdol Hossein Mirza Farmanfarma ensured that his son was buried in the Shrine of Shah Abdol Azim, where many other leading personalities of the Qajar dynasty had been buried. Not long after Nosrat ed Dowleh's death, Reza Shah seized his compound. It was eventually revealed that he had been killed in his room by strangulation under the supervision of a doctor named Ahmadi. In 1940, after Reza Shah abdicated in favour of his son, the courts found Dr. Ahmadi guilty of killing dozens of political prisoners and sentenced him to death by hanging. Mokhtari was sentenced to a long prison term.