Америка сыртқы саясаты: «Доллар дипломатиясы»

Кіріспе

Американың сыртқы саясаты

АҚШ-тың долларлық дипломатиясы, әсіресе Уильям Говард Тафттың президенттігі кезінде (1909–1913), әскери күшті пайдалануды немесе оның қаупін азайту және оның орнына Латын Америкасы мен Шығыс Азиядағы мақсаттарын ілгерілету үшін АҚШ-тың экономикалық күшін қолдану, шетелдік елдерге берілген қарыздарға кепілдік беру арқылы жүзеге асырылған сыртқы саясаттың бір түрі болды. 1912 жылғы 3 желтоқсанда Конгреске жолдаған хабарында Тафт долларлық дипломатия саясатын былай қорытындылады:
Қазіргі әкімшіліктің дипломатиясы коммерциялық байланыстың қазіргі заманғы идеяларына жауап беруге тырысты. Бұл саясаттың ерекшелігі – оқ-дәрінің орнына долларларды қолдану. Бұл саясат идеалдық гуманистік сезімдерге, дұрыс саясат пен стратегияның қағидаларына, сондай-ақ заңды коммерциялық мақсаттарға сай келеді. Долларлық дипломатия жаңалық емес, өйткені Республиканың алғашқы жылдарынан бері дипломатия коммерциялық мүдделерді ілгерілету үшін қолданылып келді. Алайда, Тафттың президенттігі кезінде Мемлекеттік департамент американдық банкирлер мен өнеркәсіпшілерді шетелде жаңа мүмкіндіктерді алуға ынталандыру және қолдау үшін бұрынғыдан да белсенді жұмыс істеді. Бұл концепция 1913 жылы американдық қарыздар берілген Либерияға да, Латын Америкасына да қатысты. Латын Америкасы «долларлық дипломатия» терминін АҚШ үкіметі мен АҚШ корпорацияларының экономикалық, дипломатиялық және әскери күшті пайдаланып, шетелдік нарықтарды ашудағы рөліне наразылық білдіру үшін сындарлы түрде қолданады. 1913 жылғы наурыз айында Вудро Вильсон президент болғаннан кейін, ол долларлық дипломатияға барлық қолдауды дереу тоқтатты. Тарихшылар Тафттың долларлық дипломатиясының барлық жерде сәтсіз аяқталғанына келіседі. Алыс Шығыста ол Жапония мен Ресейді ренжітіп, Американың ниеттеріне күдікпен қараған басқа державалардың арасында терең күдік тудырды.

Шолу

1909 жылдан 1913 жылға дейін президент Уильям Говард Тафт және Мемлекеттік хатшы Филандер К. Нокс «долларлық дипломатия» деп сипатталатын сыртқы саясатты ұстанды. Бұл саясатта американдық ықпал негізінен американдық банктер мен қаржы мүдделері арқылы жүзеге асырылды, олар дипломаттар тарапынан қолдау алды. Тафт Нокспен (U.S. Steel гигант конгломератын құруға зор үлес қосыған корпоративтік заңгер) бірге дипломатияның мақсаты шетелде тұрақтылықты қамтамасыз ету және осы тұрақтылық арқылы американдық коммерциялық мүдделерді дамыту екендігіне сенеді. Нокс дипломатияның мақсаты тек қаржылық мүмкіндіктерді арттыру ғана емес, сонымен қатар жеке капиталды АҚШ-тың шетелдегі мүдделерін ілгерілету үшін пайдалану деп есептеді. «Долларлық дипломатия» Венесуэла, Куба және Орталық Америкадағы АҚШ-тың кең ауқымды араласуында, әсіресе американдық қаржы мүдделерін қорғауға бағытталған шараларда және аймақтағы АҚШ үкіметінің әрекеттерінде айқын көрінді. Қытайда Нокс Ж.П. Морган басқаратын американдық банктік конгломераттың Хюгангтан Кантонға дейінгі темір жол құрылысын қаржыландыруға арналған еуропалық консорциумға кіруін қамтамасыз етті. Сәттілікке қарамастан, «долларлық дипломатия» Мексика, Доминикан Республикасы, Никарагуа және Қытай сияқты елдердегі экономикалық тұрақсыздық пен революция толқынына тойтарыс бере алмады. АҚШ үкіметі «долларлық дипломатия» арқылы экономикалық және саяси тұрақтылықты сақтауға міндетті деп санайтын. Тафттың «долларлық дипломатиясы» АҚШ-қа тек басқа елдерден қаржылық пайда табуға ғана мүмкіндік бермей, басқа шетелдерді де кез келген қаржылық үлкен пайда алудан шектеді. Осылайша, АҚШ басқа елдерден пайда тапқанда, әлемнің басқа державалары сол пайданы ала алмады. Жалпы алғанда, «долларлық дипломатия» Латын Америкасы мен Азиядағы сауданы ынталандыру және қорғау мақсатын көздеді. Тафт сыртқы саясатта белсенді ұстанымды ұстанды. Бір жағынан, ол АҚШ-тың әскери күшін американдық бизнес мүдделерін шетелде ілгерілету үшін пайдаланатын «долларлық дипломатия» деп аталған саясаттың бастамашысы болды. Тафт өзінің «долларлық дипломатиясын» Монро доктринасының жалғасы ретінде қорғады. Тафт халықаралық дауларды шешудің ең тиімді жолы ретінде төреліктің жақтаушысы болды. Әлемдік державаға айналып келе жатқан Америка шетелдегі ықпалын арттыруға ұмтылды. Президент Тафт «долларлық дипломатияны» енгізу арқылы басқа елдердің қаржылық мүдделеріне зиян келтіретінін, осылайша АҚШ-қа үлкен пайда әкелетінін түсінді. Стенфорд университетінің тарих профессоры Томас Бейли «долларлық дипломатия» шетелдегі халық пен американдық инвесторлардың өсіп-өркендеуіне бағытталған еді деп мәлімдеді.

From 1909 to 1913, President William Howard Taft and Secretary of State Philander C. Knox followed a foreign policy characterized as "dollar diplomacy". It was a policy whereby American influence would be exerted primarily by American banks and financial interests, supported in part by diplomats. Taft shared the view held by Knox (a corporate lawyer who was instrumental in founding the giant conglomerate U. S. Steel) that the goal of diplomacy should be to create stability abroad and through this stability promote American commercial interests. Knox felt that not only was the goal of diplomacy to improve financial opportunities, but also to use private capital to further U. S. interests overseas. "Dollar diplomacy" was evident in extensive U. S. interventions in Venezuela, Cuba, and Central America, especially in measures undertaken to safeguard American financial interests and from the United States government in the region. In China, Knox secured the entry of an American banking conglomerate, headed by J. P. Morgan, into a European financed consortium financing the construction of a railway from Huguang to Canton. In spite of successes, "dollar diplomacy" failed to counteract economic instability and the tide of revolution in places like Mexico, the Dominican Republic, Nicaragua, and China. The US Government felt obligated, through dollar diplomacy, to uphold economic and political stability. Taft's dollar diplomacy not only allowed the United States to gain financially from countries but also restrained other foreign countries from reaping any sort of financial gain. Consequently, when the United States benefited from other countries, other world powers could not reap those same benefits. Overall the "dollar diplomacy" was to encourage and protect trade within Latin America and Asia. Taft maintained an activist approach to foreign policy. On one hand, he was the initiator of what became known as dollar diplomacy, in which the United States used its military might to promote American business interests abroad. Taft defended his dollar diplomacy as an extension of the Monroe Doctrine. Taft was a major supporter of arbitration as the most viable method of settling international disputes. Quickly becoming a world power, America sought to further her influence abroad. President Taft realized that by instituting dollar diplomacy, he would harm the financial interests of other countries, thereby benefiting the United States greatly. Thomas A. Bailey, a professor of history at Stanford University has stated that dollar diplomacy was designed to make both people in foreign lands and the American investors prosper.

Америка

1904 жылы келе жатқан президент Теодор Рузвельт Монро доктринасына Рузвельт қосымшасын жасап, осы тәсілдің негізін қалады (оның шеңберінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері жиі Орталық Америкаға жіберілетін). Егер Батыс жарты шардағы кез келген ел саяси және қаржылық тұрғыдан нашар тұрақтанса, еуропалық бақылауға түсу қаупі туса, АҚШ-тың араласуға құқығы мен міндеті бар еді. Тафт бұл саясатты Орталық Америкадан бастап жалғастырып, кеңейтті, оны Панама каналын қорғау құралы ретінде негіздеді. 1909 жылғы наурыз айында ол Гондурасқа британдық банкирлерге қарызын сатып алып, бақылау орнатуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Тағы бір қауіпті жаңа аймақ – революцияларға толы Кариб теңізі аймағы, қазірдің күнінде АҚШ мүдделері үстемдік құрып тұр. Қиындықтардың алдын алу үшін Вашингтон АҚШ банкирлерін Гондурас пен Гаитидегі қаржылық тапшылықты толтыруға, шетелдік қаржыны ығыстыруға шақырды. АҚШ шетелдік елдердің араласуына жол бермей, экономикалық және саяси тұрақсыздықты болдырмауға міндетті деп есептеді. Мемлекеттік департамент төрт АҚШ банкін Гаитидің мемлекеттік қарызын қайта қаржыландыруға көндірді, бұл болашақтағы одан әрі араласуларға жағдай жасады.

Шығыс Азиядағы сәтсіздік

Шығыс Азияда доллар дипломатиясы – Тафт әкімшілігінің Америка банктік күшін пайдаланып, Қытайда Американың нақты мүддесін құруға бағытталған саясаты болды. Бұл саясат Американың сауда-саттығы мен инвестицияларын арттырып, барлық елдердің сауда мүмкіндіктерінің «Ашық есік» саясатын сақтауға көмектесуді мақсат етті. Теодор Рузвельт Жапониямен келісімге келіп, Ресейді бейтараптандыруға тырысса, Тафт және оның мемлекеттік хатшысы Филандер Нокс Рузвельттің саясатын және кеңестерін елемеді. Доллар дипломатиясы американдық қаржылық мүдделер өздерінің әлеуетті күшін жұмылдыра алады деген қате болжамға негізделген және осыны Шығыс Азияда іске асыруды көздеді. Алайда, американдық қаржы жүйесі халықаралық қаржы операцияларын, мысалы, несиелер мен ірі инвестицияларды жүзеге асыруға дайын болмады және негізінен Лондонға тәуелді болды. Британдықтар да Қытайда «Ашық есік» саясатын қалаған, бірақ американдық қаржылық маневрлерді қолдауға мүдделі емес еді. Соңында, басқа державалар Қытай ішінде үстемдік еткен әскери-теңіз базалары мен белгілі бір географиялық аймақтарды қамтитын аумақтық мүдделерге ие болды, ал АҚШ мұндай нәрседен бас тартты. Банкирлер тартынды, бірақ Тафт пен Нокс оларды үнемі итермелеп отырды. Көптеген әрекеттер сәтсіз аяқталды, соңында АҚШ Хукуан халықаралық теміржол қарызына күштеп жол салды. 1911 жылы «Қытай консорциумы» арқылы қарыз берілді, бұл Қытай үкіметін құлатып, шетелдік инвестицияларға қарсы кең таралған «Теміржолды қорғау қозғалысы» көтерілісіне себеп болды. Облигациялар көңіл көншітпейтін және көптеген мәселелер тудырды. 1983 жылға дейін 300-ден астам американдық инвесторлар Қытай үкіметін құндылығы жоқ Хукуан облигацияларын сатып алуға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1913 жылдың наурыз айында Вудро Вильсон президент болғаннан кейін, ол бірден доллар дипломатиясына қолдау көрсеруді тоқтатты. Тарихшылар Тафттың доллар дипломатиясының барлық жерде сәтсіздікке ұшырағанын, ал Қиыр Шығыста Жапония мен Ресейді наразылыққа ұшыратқанын және Американың ниеттеріне күдікпен қараған басқа державалардың арасында терең күдік тудырғанын айтады.

In East Asia, dollar diplomacy was the policy of the Taft administration to use American banking power to create a tangible American interest in China that would limit the scope of the other powers, increase the opportunity for American trade and investment, and help maintain the Open Door policy of trading opportunities of all nations. Whereas Theodore Roosevelt wanted to conciliate Japan and help it neutralize Russia, Taft and his Secretary of State Philander Knox ignored Roosevelt's policy and his advice. Dollar diplomacy was based on the false assumption that American financial interests could mobilize their potential power, and wanted to do so in East Asia. However, the American financial system was not geared to handle international finance, such as loans and large investments, and had to depend primarily on London. The British also wanted an open door in China but were not prepared to support American financial maneuvers. Finally, the other powers held territorial interests, including naval bases and designated geographical areas which they dominated inside China, while the United States refused anything of the kind. Bankers were reluctant, but Taft and Knox kept pushing them. Most efforts were failures until finally, the United States forced its way into the Hukuang international railway loan. The loan was finally made by the so called China Consortium in 1911 and helped spark a widespread "Railway Protection Movement" revolt against foreign investment that overthrew the Chinese government. The bonds caused no end of disappointment and trouble. As late as 1983, over 300 American investors tried, unsuccessfully, to force the government of China to redeem the worthless Hukuang bonds. When Woodrow Wilson became president in March 1913, he immediately canceled all support for Dollar diplomacy. Historians agree that Taft's Dollar diplomacy was a failure everywhere, In the Far East alienated Japan and Russia, and created a deep suspicion among the other powers hostile to American motives.