Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Панама мен Колумбияда сөйленетін чибчан тілі.
Chibchan language spoken in Panama and Colombia
Панама мен Колумбияның куна халқы сөйлейтін куна тілі (бұрынғы куна, ал тілдің өзінде гуна) чибчан тілдер отбасына жатады.
The Kuna language (formerly Cuna, and in the language itself Guna), spoken by the Kuna people of Panama and Colombia, belongs to the Chibchan language family.
Тарих
Куна тайпасы испандықтардың басып кіру кезінде қазіргі Солтүстік Колумбия мен Панаманың Дариен провинциясында өмір сүрді. Кейін испандықтар мен басқа да жергілікті тайпалармен болған қақтығыстардан кейін, олар батысқа қарай қазіргі Гуна-Яла аймағына қарай жылжуды бастады. Испандық жаулаудан бұрын көп ғасырлар өткенде, Куналар Орталық Америкадан шығысқа қарай қоныс аударған Чибчан тайпаларының бір бөлігі ретінде Оңтүстік Америкаға келді. Испандықтар басып алған кезде олар Ураба аймағында және қазіргі Антиокия мен Кальдас шекараларына жақын жерде тұрды. Алонсо де Охеда мен Васко Нуньес де Бальбоа 1500 және 1501 жылдары Колумбия жағалауын зерттеді. Олар көбінесе Ураба шығанағында болды, онда Куна тайпасымен байланыс жасады. Гуна-Яланың алыс шығысындағы Жаңа Каледония қауымдастығы, шотланд зерттеушілерінің «Жаңа әлемде» колония құруға сәтті болмаған әрекеттері жасалған жерге жақын орналасқан. Экспедицияның банкротқа ұшырауы 1707 жылғы Біріктіру актілерінің себептерінің бірі ретінде көрсетіледі. Кунаның Колумбия мен Дариеннен қазіргі Гуна-Ялаға көшіп келуі туралы кең пікір қалыптасқан. Бұл көші-қонға ішінара Катио тайпасымен болған соғыстар себеп болды, бірақ кейбір дереккөздер оның басты себебі испан басқыншыларының жаман қарым-қатынасы болғанын айтады. Куна тайпасының өзі Гуна-Ялаға көшіп келуін жергілікті халықтармен болған қақтығыстарға, ал аралдарға көшіп келуін материктегі масалардың көптігіне байланысты деп есептейді. XX ғасырдың басында Панама үкіметі көптеген дәстүрлі әдет-ғұрыптарды жоюға тырысты. Бұл әрекетке қарсы күшті қарсылық болды, нәтижесінде 1925 жылы Туле революциясы (немесе халық революциясы) деп аталатын, қысқа мерзімді бірақ сәтті көтеріліс болды. Оны Уступудан Игуайбиликиния Неле Гантуле басқарды және американдық авантюрист, сондай-ақ жартылай уақыт дипломат Ричард Марш қолдады.
The Kuna were living in what is now Northern Colombia and the Darién Province of Panama at the time of the Spanish invasion, and only later began to move westward towards what is now Guna Yala due to a conflict with Spanish and other indigenous groups. Centuries before the conquest, the Kuna arrived in South America as part of a Chibchan migration moving east from Central America. At the time of the Spanish invasion, they were living in the region of Uraba and near the borders of what are now Antioquia and Caldas. Alonso de Ojeda and Vasco Núñez de Balboa explored the coast of Colombia in 1500 and 1501. They spent the most time in the Gulf of Urabá, where they made contact with the Kuna. In far eastern Guna Yala, the community of New Caledonia is near the site where Scottish explorers tried, unsuccessfully, to establish a colony in the "New World". The bankruptcy of the expedition has been cited as one of the motivations of the 1707 Acts of Union. There is a wide consensus regarding the migrations of Kuna from Colombia and the Darien towards what is now Guna Yala. These migrations were caused partly by wars with the Catio people, but some sources contend that they were mostly due to bad treatment by the Spanish invaders. The Kuna themselves attribute their migration to Guna Yala to conflicts with the native peoples, and their migration to the islands to the excessive mosquito populations on the mainland. During the first decades of the twentieth century, the Panamanian government attempted to suppress many of the traditional customs. This was bitterly resisted, culminating in a short lived yet successful revolt in 1925 known as the Tule Revolution (or people revolution), led by Iguaibilikinyah Nele Gantule of Ustupu and supported by American adventurer and part time diplomat Richard Marsh
Фонемалар
Куна тілі 5 дауысты дыбыс пен 17 дауыссыз дыбысты таниды.
Kuna language recognizes 5 vowel phonemes and 17 consonantal phonemes.
Басқа фонологиялық ережелер
Алвеолярлық /s/ дыбысы /n/ немесе /t/ дыбыстарынан кейін тіл ұшының артында жасалатын [ʃ] дыбысына айналады. Ұзын да, қысқа да /k/ дыбысы келесі дауыссыз дыбыстың алдында [j] болады.
The alveolar /s/ becomes the postalveolar [ʃ] after /n/ or /t/. Both long and short /k/ become [j] before another consonant.
Морфология
Куна – 9 морфемаға дейін жететін сөздері бар агглютинативті тіл, алайда екі немесе үш морфемадан тұратын сөздер көбірек кездеседі. Морфологиялық күрделіліктің басым бөлігі етістікте болады, онда уақыт және аспект, көпше түр, жосықсыздық, поза (отыру, тұру сияқты) және түрлі үстеулердің жұрнақтары кездеседі. Етістік жеке тұлғаға қарай жіктелмейді.
Kuna is an agglutinative language which contains words of up to about 9 morphemes, although words of two or three morphemes are more common. Most of the morphological complexity is found in the verb, which contains suffixes of tense and aspect, plurals, negatives, position (sitting, standing, etc.) and various adverbials. The verb is not marked for person.