Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы тарихы және міндеттері

Кіріспе

Жаңа Зеландия монархының өкілі – лауазым иелерінің тізімі

Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы, өзінің Жаңа Зеландия премьер-министрінің кеңесі бойынша, Жаңа Зеландия Корольдігінің ішінде конституциялық және салтанатты міндеттерін атқару үшін генерал-губернаторды тағайындайды. Генерал-губернаторлар әдетте бес жылдық мерзімге тағайындалады, мүмкін қысқа мерзімге ұзартылуы мүмкін, бірақ олар ресми түрде «монархтың қалауы бойынша» қызмет етеді. Қазіргі генерал-губернатор – Синди Киро ханым, 2021 жылдың 21 қазанынан бері. Генерал-губернаторға әкімшілік қолдауды Премьер-министр және Министрлер кабинеті департаменті қамтамасыз етеді. Конституциялық функцияларға Атқару кеңесінің төрағалығын жүргізу, министрлер мен судьяларды тағайындау, заңдарға патшалық келісім беру, парламентті шақыру және тарату кіреді. Бұл функциялар әдетте тек сайланған үкіметтің кеңесіне сәйкес жүзеге асырылады. Генерал-губернатордың маңызды салтанатты рөлі де бар: Веллингтондағы Үкімет үйінде іс-шараларды өткізу, Жаңа Зеландия бойынша конференцияларды ашу, қызметтерге қатысу және естелік шараларын өткізу, сондай-ақ өздерінің қоғамдарына үлес қосып жатқан адамдар мен топтарды жігерлендіру. Аталған лауазымның тарихы 1839 жылы Жаңа Зеландия әкімшілігінің Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясына бағынуымен және оның губернаторына Жаңа Зеландиядағы билік беруімен байланысты. Келесі жылы Жаңа Зеландия өз губернаторымен дербес колонияға айналды. «Генерал-губернатор» деген қазіргі атау мен функциялар 1917 жылы пайда болды, ал лауазым 1983 жылы шығарылған Патент хаттарымен бекітілді, ол «Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы және бас қолбасшысы» болып табылады. Дегенмен, 1986 жылғы Конституциялық акт монархты Жаңа Зеландияның мемлекет басшысы ретінде нақты анықтайды.

Тағайындау

Жаңа Зеландия монархы генерал-губернаторды Жаңа Зеландия премьер-министрінің толыққанды ұсынысы бойынша, Жаңа Зеландияның мөрімен шығарылған комиссия арқылы тағайындайды, ол «Тағайындау шарттары» деп белгілі. 1930 жылы қабылданған конституциялық конвенция, сол жылы өткен Императорлық конференциядан кейін, генерал-губернаторды Жаңа Зеландия үкіметінің кеңесімен тағайындауға рұқсат берді, бірақ бұл құқық 1967 жылға дейін Жаңа Зеландия премьер-министрі тарапынан тікелей қолданылмады. Кит Холиоактың кеңесімен алғашқы Жаңа Зеландияда туған генерал-губернатор, сэр Артур Поррит тағайындалды. Келесі генерал-губернатор, сэр Денис Бланделл, Жаңа Зеландияда туған және тұратын алғашқы генерал-губернатор болды. Бүгінде «Тағайындау шарттарына» премьер-министр де қол қояды, бұл премьер-министрдің тағайындау мәселесі бойынша монархқа кеңес беруге жауапты екенін көрсетеді. Премьер-министрдің кеңесі кейде Министрлер кабинетінің шешімімен жасалған, бірақ мұндай талап жоқ, және генерал-губернатор Министрлер кабинетімен кеңеспей тағайындалған жағдайлар да болды. 1980 жылдан бері Премьер-министрдің кеңсесі мен Министрлер кабинеті лауазымға кандидаттардың қысқа тізімін дайындайды. Конвенция бойынша, оппозиция жетекшісімен де кеңесіледі, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Премьер-министрдің таңдаған адамына қатысты халықтың наразылығына немесе ашуына бір ғана рет себеп болды, және бұл дау қысқа ғана уақытқа созылды. Оппозиция жетекшісі Билл Роулинг премьер-министр Роберт Малдунның Холиоакты тағайындау туралы оны кеңессіз қалдырғанына наразылық білдірді және оның орнына сэр Эдмунд Хиллариді ұсынғанын ашық айтты. (Роулингтің бұл пікірін үкімет сынға алды, өйткені Хиллари 1975 жылы «Роулингті қолдайтын азаматтар» науқаны аясында оппозициялық Лейбористік партияны қолдаған). Көптеген сарапшылар бұл лауазымды бұрынғы партия жетекшісіне немесе саяси партиямен тығыз байланыста болған адамға тапсырудың орынсыз екенін айтты. Өзінің өкілдігіне қарамастан, Холиоак өзінің міндеттерін партиялық тұрғыдан атқарды деуге болмайды және ол тек үш жыл ғана қызмет етті. 1996 жылы аралас сайлау жүйесі (ММП) енгізілгеннен кейін, конституциялық құқық туралы білім лауазымға үміткер болудың маңызды шарты болып саналады.

The monarch of New Zealand appoints the governor general on the sole recommendation of the prime minister of New Zealand, by commission issued under the Seal of New Zealand, known as the "Terms of Appointment". Constitutional convention adopted in 1930, following the Imperial Conference held that year, allowed for the appointment of the governor general to be made upon the advice of the New Zealand Government, though that right was not exercised directly by a New Zealand prime minister until 1967, with the appointment of the first New Zealand born governor general, Sir Arthur Porritt on the advice of Keith Holyoake. The next governor general, Sir Denis Blundell, was the first New Zealand born and resident governor general. Today, the Terms of Appointment are counter signed by the prime minister, to signify that the prime minister is responsible for advising the sovereign on the appointment. The prime minister's advice has sometimes been the result of a decision by Cabinet; there is no requirement for this, and there have been a number of instances where the governor general was appointed with no consultation of Cabinet. Since 1980, the Department of the Prime Minister and Cabinet prepares a short list of candidates for the office. By convention, the leader of the Opposition is consulted on the appointment; this has not always been the case. On only one occasion has the prime minister's choice of appointee aroused public anger or complaint, and that controversy was short lived. The Leader of the Opposition, Bill Rowling, complained he had not been consulted by Prime Minister Robert Muldoon on the appointment of Holyoake, and openly suggested that he would have recommended Sir Edmund Hillary instead. (Rowling's remark was in turn criticised by the Government, as Hillary had backed the opposition Labour Party in 1975 as part of the "Citizens for Rowling" campaign.) It was suggested by many commentators that it would be inappropriate to entrust the office to a former party leader or anyone who is closely allied with a political party; despite his background, Holyoake could not be said to have discharged his duties in a partisan way, and he stayed in office for only three years. Following the introduction of MMP in 1996, it has been determined that an understanding of constitutional law is an important prerequisite for candidacy to the office.

Ант беру рәсімі

Тағайындау комиссиясы бас судья мен Атқарушы кеңестің мүшелерінің қатысуымен генерал-губернатор қызметке кіріспес бұрын жария оқылады. Бас судья немесе басқа Жоғарғы Сот судьясы содан кейін генерал-губернаторға адалдық серті (немесе мәлімдемесін) және қызметке кірісу сертін (немесе мәлімдемесін) қабылдайды. 1889 жылы Грей тағы бір заң жобасын ұсынды, ол қабылданса, "британдық азаматтардың" губернатор лауазымына "әр округтегі қалыпты парламенттік сайлау сияқты" сайлануына мүмкіндік беретін еді. 2006 жылы саяси комментатор Колин Джеймс генерал-губернаторды парламенттегі дауыстардың 60 пайызымен сайлауға (немесе, дәлірек айтқанда, монархқа ұсынуға) болатынын айтты. Джеймс Жаңа Зеландия халқына Королеваның өкілін таңдау құқығы берілуі керек екенін және қазіргі жүйе демократиялық емес және ашық емес екенін мәлімдеді. Мұндай жүйе бірегей емес: Папуа – Жаңа Гвинея және Соломон аралдарының генерал-губернаторлары осылай тағайындалады. Конституциялық құқық маманы, Жаңа Зеландия монархиясының бұрынғы төрағасы профессор Ноэль Кокс бұл ұсынысты сынға алып, "[Генерал-губернаторға демократиялық заңдылықтың жаңа және бөлек көзін беру министрлер мен генерал-губернаторлардың арасын бөліп тастауы мүмкін. Генерал-губернаторлар өздерінің тәуелсіз халықтық мандатына ие болып, министрлердің потенциалды саяси қарсыластарына айналуы мүмкін]" деді. 2008 жылдың ақпан айында Жаңа Зеландия Республикасы генерал-губернаторды сайлауды республикаға көшудің аралық қадамы ретінде ұсынды, осылай деп түсіндірді: "Генерал-губернаторды сайлау республикаға оңай көшуге мүмкіндік береді, өйткені халық біреуді рәмізді де-факто мемлекет басшысы ретінде сайлауға үйренген". 2010 жылғы Генерал-губернатор туралы заң қабылданғаннан кейін, Жасыл партияның депутаты Кит Лок парламентке келесі генерал-губернаторды тағайындауды Королеваға ұсынуды ұсынды, бұл ұсынысты парламенттің үштен екі бөлігі қолдады. Заң жобасын қарастыратын комиссияға ұсынған өтінішінде Республикалық қозғалыс парламентке келесі генерал-губернаторды үштен екі көпшілікпен және парламенттегі партия жетекшілерінің көпшілігімен, сондай-ақ ұқсас қызметтен босату тәртібімен және бекітілген бес жылдық мерзіммен тағайындауды ұсынды. Ұлттық партияның депутаты Никки Кей парламенттегі бірнеше шағын партиялар шешімге вето қоя ала ма деп сұрады, егер тағайындалу әр жетекшінің бір дауысымен жүргізілсе, бұл оларға тым көп билік беруі мүмкін. Республикалық қозғалыс бұл әдіс депутаттар мен партиялардың көпшілігі қабылдайтын тағайындамаларды қамтамасыз ететінін жауап берді.

The commission of appointment is publicly read in the presence of the chief justice and the members of the Executive Council before the governor general enters office. The chief justice or other High Court judge then administers the Oath (or Affirmation) of Allegiance, and the Oath (or Affirmation) of Office to the governor general. In 1889, Grey tried again with another bill, which if passed would have allowed for a "British subject" to be elected to the office of governor "precisely as an ordinary parliamentary election in each district." In 2006, political commentator Colin James suggested that the governor general could be elected (or, more correctly, nominated to the monarch) by a 60 percent majority of votes in parliament. James argued that the New Zealand public should be given the ability to choose the Queen's representative and that the current system is undemocratic and not transparent. Such a system is not unique: the governors general of Papua New Guinea and the Solomon Islands are nominated in such a way. Constitutional law specialist Professor Noel Cox, who is a former chair of Monarchy New Zealand, criticised the proposal, claiming that "[g]iving the Governor General a new and separate source of democratic legitimacy could result in a separation between Ministers and Governors General. ( ) the Governors General would have their own independent popular mandate, and become potential political rivals of the Ministers". In February 2008, the New Zealand Republic proposed electing the governor general as an interim step to a republic, arguing "Electing the Governor General allows for easier transition to a republic because the populace is used to electing someone as a ceremonial de facto head of state." With the introduction of the Governor General Act 2010, Green MP Keith Locke suggested parliament recommend the next governor general's appointment to the Queen, with a recommendation endorsed by three quarters of parliament. In its submission to the select committee considering the Bill, the Republican Movement suggested parliament appoint the next governor general with a three quarters majority plus a majority of party leaders in parliament, with a similar dismissal process and a fixed five year term. National MP Nikki Kaye queried whether several one member parties in parliament could veto the decision, which could give them too much power if an appointment was based on one vote per leader. The Republican Movement responded that the method would ensure appointments were made that most MPs and parties found acceptable.

Үкімет әкімшісі

Бас губернатордың орны, оның отставкаға кетуі, қайтыс болуы, қабілетсіздігі немесе Жаңа Зеландия аумағынан кетуі салдарынан босатылады. Бас губернатор болмаған жағдайда, Бас судья (қазіргі уақытта Хелен Винкельман) Үкіметтің әкімшісі болып тағайындалады және бас губернатордың өкілеттіктерін атқарады. Әкімші бас губернаторға ұқсас ант беруге міндетті. Егер Бас судья болмаса, онда Жаңа Зеландия сот жүйесіндегі ең жоғары дәрежедегі, осы қызметті атқаруға қабілетті судья әкімші болып тағайындалады.

Босату

Премьер-министр монархқа генерал-губернаторды қызметтен босатуды (қайта шақыруды) ұсынуы мүмкін. Жаңа Зеландияның премьер-министрінің ұсынысы бойынша ешқашан генерал-губернатор қызметтен босатылмағандықтан, монархтың мұндай ұсыныс бойынша қаншалықты жылдам әрекет ететіні белгісіз. Кейбір конституциялық заңгерлер монархтың мұндай ұсынысты іске асыруын күмәнді көреді, ал басқалары оның іске асырылуын кешіктіруі мүмкін деп санайды. Тағы басқалары монархтың премьер-министрдің ұсынысын орындауға міндетті болады (егер премьер-министр Өкілдер палатасының сеніміне ие болса), сондай-ақ монарх премьер-министрдің ұсынысын дереу орындауға міндетті болады деп мәлімдейді. Сыншылар (мысалы, Жаңа Зеландия республикасын қолдаушылар) премьер-министрдің монархқа генерал-губернаторды қайта шақыруға ұсыну мүмкіндігін Жаңа Зеландияның конституциялық құрылымындағы кемшілік деп сипаттайды, бұл кемшілік генерал-губернатор мен премьер-министрге бір-бірін қызметтен босатуға мүмкіндік береді. Олардың пікірінше, бұл кемшілік монархтың немесе оның өкілдерінің саяси мәселелерге араласудан тартынуымен күшейеді. Роберт Фицрой және сэр Джордж Грей. Үшеуі де Жаңа Зеландияда жауапты үкімет институты құрылғанға дейін билік жүргізді; олар британдық (империялық) үкіметтің ұсынысы бойынша қызметтен босатылды. Конституциялық конвенция бойынша генерал-губернатор "партиялық саясаттан тыс" болып саналады және үкіметтің күнделікті шешім қабылдау процесіне қатыспайды.

Конституциялық рөл

1986 жылғы Конституциялық заңда «Егемендік билеуші тағайындаған генерал-губернатор – Жаңа Зеландиядағы Егемендік билеушінің өкілі» деп көрсетілген. Жаңа Зеландия монархының барлық атқарушы билігі (генерал-губернаторды тағайындаудан басқа) 1983 жылғы Патент хаттары бойынша егемендіктің генерал-губернаторына беріледі:

«Адамдар генерал-губернатор лауазымының маңыздылығы аз деп ойлайды, бұл қате, немесе ол атқарушы биліктің шектен шығуына қарсы маңызды тежегіш құрал болып табылады деп санайды, бұл да қате». – сэр Джеффри Палмер. Заң генерал-губернатор билльге қол қойған күнінен бастап күшіне енеді.

Салтанатты рөлі

Үкіметке жүктелген конституциялық функциялардың көпшілігімен генерал-губернатор, ерекше өкілдік және салтанатты рөлге ие. Бұл рөлдің ауқымы мен мәні сол кездегі үміттерге, лауазымдағы адамға, қолданыстағы үкіметтің тілегіне және кең қоғамдағы беделіне байланысты болды. Генерал-губернатор монархты немесе олардың отбасын, сондай-ақ шетелдік патшаларды және мемлекет басшыларын қабылдайды, сонымен қатар басқа елдерге мемлекеттік сапарларда Жаңа Зеландияны өкілдік етеді. Өкілеттігінің барысында кем дегенде бір рет генерал-губернатор Жаңа Зеландия құрамына кіретін басқа елдерге сапар шегеді: Ниуэ, Кук аралдары, Токелау және Росс тәуелділігі. Бұл лауазым техникалық тұрғыдан Жаңа Зеландия әскерлеріне бұйрық беруді қамтиды, бірақ генерал-губернатор тек қорғаныс министрінің және басқа министрлердің кеңесімен әрекет етеді. Іс жүзінде, бас қолбасшы – бұл салтанатты рөл, онда генерал-губернатор әскерлерді активті қызметке жіберіп, қайтарып алады, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы және шетелдегі әскери базаларды аралап, әскери рәсімдерге қатысады. Генерал-губернатордың демеушілігі немесе қамқорлығы, ұйымның кең қолдауға лайық екенін көрсетеді. Бұл британдық монархтар орнатып қойған патшалық қамқорлық дәстүріне сәйкес келеді; Жаңа Зеландияда тағайындауға патшалық жарлық беру практикасы тоқтатылды. Генерал-губернатордың Сент-Джон орденімен ұзақ байланысы бар, ол дәстүрлі түрде Жаңа Зеландиядағы приоры болып қызмет етеді. Генерал-губернатордың көптеген қоғамдық функциялары салтанатты сипатқа ие, мысалы, ғимараттардың ресми ашылуына қатысу, конференцияларды ашу сөздері, немесе ерекше іс-шаралар мен үндеулерді бастау. Генерал-губернатор мемлекеттік банкеттер мен қабылдауларға қатысады, мемлекеттік сапарларды ұйымдастырады және қабылдайды, салтанатты топтармен кездеседі, медальдар мен ордендер табыс етеді. Қоғамдық шараларға қатысумен қатар, генерал-губернатор Веллингтондағы Үкімет үйінде көптеген қоғамдық іс-шараларды өткізеді, мысалы, Вейтанги күнін атап өту үшін бақта қабылдау ұйымдастырады. Генерал-губернатордың ресми сайтында көрсетілгендей, әдеттегі жылы мұндай шараларға 15 000-нан астам адам қатысады.

With most constitutional functions lent to the Government, the governor general is particularly invested in a representative and ceremonial role. The extent and nature of that role has depended on the expectations of the time, the individual in office at the time, the wishes of the incumbent government, and the individual's reputation in the wider community. The governor general will host the monarch or their family, as well as foreign royalty and heads of state, and will represent New Zealand abroad on state visits to other nations. At least once during their term, the governor general visits the other nations within the Realm of New Zealand: Niue, the Cook Islands and Tokelau, and the Ross Dependency. The position technically involves issuing commands for New Zealand troops, though the governor general only acts on the advice of the minister of defence and other ministers. In practice, the commander in chief is a ceremonial role in which the governor general will see troops off to and return from active duty and visit military bases in New Zealand and abroad to take part in military ceremonies. The sponsorship or patronage of the governor general signals that an organisation is worthy of wide support. This follows the tradition of royal patronage established by British monarchs; the practice of issuing royal warrant of appointment has been discontinued in New Zealand. The governor general has also had a long association with the Order of St John, traditionally serving as prior in New Zealand. Many of the governor general's community functions have a ceremonial dimension, such as attendance at the official openings of buildings, addresses to open conferences, or launching special events and appeals. The governor general attends state banquets and receptions, making and hosting state visits, meeting ceremonial groups, and awarding medals and decorations. As well as attending public events, the governor general hosts many community functions at Government House, Wellington, such as a garden reception to mark Waitangi Day. According to the official website of the governor general, in a typical year over 15,000 people will attend such events.

Құны

Жаңа Зеландия Үкіметі генерал-губернатормен байланысты шығындарды төлейді. "Монархиялық Жаңа Зеландия" "[б]ұл көрсеткіш жылына бір адамға шамамен бір доллар", шамамен жылына 4,3 миллион доллар екенін мәлімдейді. Жаңа Зеландия Республикасының 2010 жылғы бюджетті талдауы генерал-губернатор кеңсесінің Жаңа Зеландия салық төлеушілеріне 7,6 миллион доллар тұрақты шығындарға және Үкімет үйін жаңартуға 11 миллион доллар, барлығы 18,6 миллион долларға ақалануын көрсетті. Бұл көрсеткіштерге "Монархиялық Жаңа Зеландия" қарсы шығып, "Жаңа Зеландия Республикасы генерал-губернатордың шығындарын тегіссіз көбейтті" деп мәлімдейді.

Жалақы

2024 жылдан бастап жылдық жалақы 440 000 NZ$ құрайды. Сэр Ананд Сатьянандтың өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін генерал-губернатордың жалақысы 1979 жылғы «Азаматтық тізім» заңымен реттелетін болды. Сэр Джерри Матеперейдің өкілеттік мерзімі басталғаннан бастап 2010 жылғы «Генерал-губернатор» заңы қолданылады.

Тұрғын үйлер мен шаруашылықтар

Генерал-губернатордың негізгі резиденциясы Веллингтондағы Үкімет үйі, ал солтүстіктегі шағын екінші резиденциясы – Оклендтегі Үкімет үйі. Веллингтондағы Үкімет үйі 2008 жылдың қазан айында 44 миллион долларлық ірі консервация және қайта құру жобасы үшін жабылды және 2011 жылдың наурызында қайта ашылды. 2012 жылдың қарашасында Принц Чарльз Веллингтондағы Үкімет үйінде Елизавета II-нің Алмаз мерейтойын атап өту мақсатында келушілер орталығын ашты. Вице-корольдық үй генерал-губернаторға корольдік конституциялық және рәсімдік міндеттерін орындауда көмектеседі және генерал-губернатордың ресми хатшысы басқарады. Генерал-губернатордың барлық қызметкерлері Премьер-министр мен Министрлер кабинетінің департаментіне қарасты мемлекеттік қызметкерлер болып табылады.

Көлік

1960 жылдан бері Жаңа Зеландия Үкіметі Үкімет үйін генерал-губернаторды ресми іс-шараларға тасымалдау үшін ресми мемлекеттік автомобильмен қамтамасыз етіп келеді. Ол басқа мемлекеттік лауазымды тұлғаларды, сондай-ақ келген жолымен құрметті қонақтарды, оның ішінде патшалық отбасы мүшелерін тасымалдау үшін де пайдаланылады. Генерал-губернатордың ресми көлігінде әдеттегі нөмірлік тақталардың орнына Сент-Эдвард тәжінің суреті бейнеленеді. Бұл 2003 жылы шамамен 160 000 жаңазеландиялық долларға сатып алынған Jaguar XJ8 көлігін алмастырды. Jaguar 2011 жылдың тамызында аукционға сатылды.

Таңбалар

Генерал-губернатордың туы генерал-губернатордың жүрген көлік құралынан немесе генерал-губернатор болған немесе тұратын ғимараттан ілінуі мүмкін. Аталған тудың қазіргі үлгісі 2008 жылы бекітілген. Ол көк түсті фонда, ортасында тәж кигізілген Жаңа Зеландияның елтаңбасының қалқаны бейнеленген. Бұл ту ұлттық тудан басымдыққа ие. Ұлттық ту көбінесе генерал-губернатор шетелге мемлекеттік сапар жасаған кезде қолданылады. Сонымен қатар, қазіргі немесе бұрынғы генерал-губернатордың қайтысымен ұлттық ту жартылай төмен түсіріледі. Тудың дизайны, ортасында қалқан мен тәж бейнесі, Жаңа Зеландияның Еңбегі үшін орденінің белгісімен үйлеседі, оны тек мемлекет басшысы мен генерал-губернатор ғана тағуға құқылы.

Басымдық және атақтар

Жаңа Зеландияның дәрежелік жүйесінде генерал-губернатор егеменнен басқа барлық адамдардан жоғары тұрады. Генерал-губернатор мен оның әйелі/ері қызмет ететін кезеңде "Его/Его Мәртебесі" деп аталады, ал генерал-губернатор қызметке кіргеннен бастап өмір бойына "Өте Құрметті" атағына ие болады. 2006 жылдан бастап, бұрынғы генерал-губернаторлар, егер оларда бұрыннан атақ болмаса немесе Құпия Кеңесші лауазымы жоғары болмаса, "Құрметті" атағын пайдалануға құқылы болды. Қазіргі генерал-губернатор Жаңа Зеландияның Еңбегі үшін орденінің Канцлері және Басты рыцары немесе Дамасы, сондай-ақ Корольдің қызмет орденінің Басты серігі атақтарын қолданады. Генерал-губернатор мырза немесе ханым деп аталады.

Ресми киім

Генерал-губернаторға арнайы салтанатты киім нысаны беріледі, ол салтанатты шараларда тағылады. Ол күміс емен жапырағы мен папоротник өрнегімен кестеленген қою теңізшіл түсті жүннен тігілген екі жақты жағалы пальтодан, күміс түймелермен әшекейленген жағасы мен манжеттерінен тұрады; иықтарында алтынмен өрілген эпаулеттер; сыртқы тігісі бойынша күміс емен жапырағының кең жолағы бар қою теңізшіл түсті әскери шалбар; салтанатты семсері бар күміс қылыш белбеуі; жұлпар қанаты бар бико́рн бас киім; шпорлары бар қара жылтыр былғары Веллингтон буттары және т.б. Ақ жауын жүннен тігілген, әскери үлгідегі тропикалық нұсқасы да бар, ол құйрықты шлеммен тағылады. Бұл киім 1980 жылдардан бері қолданылмайды. Бастапқыда бұл сэр Пол Ривз дін қызметкері болғандықтан әскери киім кимеуді таңдауына байланысты болды. Дәстүрлі киім колониялық болмаса да, колониялық мұраны еске түсіретін ашық белгі ретінде тасталды. Қазіргі кезде генерал-губернатор әдетте салтанатты шараларда ерлер үшін таңғы киім шалбарымен қара жағасын, әйелдер үшін ресми күндізгі киімді (немесе оларға бұрыннан берілген әскери киімді) киеді, ал басқа уақытта қарапайым күндізгі киімде болады. Киімнің киімсіз түрі генерал-губернатор әскери базаларды сапарлаған кезде сирек жағдайларда тағылады.

Басқарушылар

1832 жылдан бастап Джеймс Баббиге Жаңа Зеландияда ресми британдық резидент лауазымы берілді. Ол Вайтанги шартының жобасын дайындауда рөл атқарды. Фитцройдың орнын бастан алған сэр Джордж Грейді, Майкл Кинг сияқты кейбір тарихшылар, Жаңа Зеландияның ең маңызды және ықпалды губернаторы деп санайды. Грей Жаңа Зеландияның парламентке есеп бермейтін соңғы губернаторы болды. Бірінші мерзімінде (1845–1852) Грей 1846 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заңның күрделілігін тоқтату үшін британ Парламентіне өтініш жасады (Грей қысқа мерзімге «бас губернатор» атағын алды, бірақ кейін бұл атақ губернаторға қайтарылды), және өзінің конституциялық заң жобасын жасады, ол 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заңға айналды. Грейдің бірінші мерзімі жауапты үкімет құрылғанға дейін аяқталды, бірақ ол 1846 жылғы Конституциялық заңға сәйкес алғашқы провинцияларды құрды, әр провинция үшін губернатордың орынбасарын тағайындады: Джордж Дин Питт – Жаңа Ольстер провинциясы үшін, Роберт Уайнард – Жаңа Мунстер провинциясы үшін. 1853 жылы 1852 жылғы Конституциялық заң күшке енгеннен кейін лейтенант-губернатор лауазымы сайланған суперинтенданттармен алмастырылды. Жауапты үкіметке өтуді қадағалау міндеті Роберт Уайнардқа жүктелді, ол үкімет әкімшісі ретінде 1854 жылдың 24 мамырында Жаңа Зеландияның бірінші Парламентін ашты. Уайнард Парламент мүшелерінің министрлерді өздерінен таңдауға, губернатордың шешіміне емес, құқық беру талаптарымен бетпе-бет келді. Парламент осы мәселе бойынша 2 маусымда қаулы қабылдады. Уайнард пен Жаңа Зеландияның Атқарушы кеңесі бұған рұқсат беруден бас тартты, себебі Отарлау кеңсесі өз хабарламаларында жауапты үкімет туралы ештеңе айтпаған. Содан кейін Уайнард Атқарушы кеңеске Парламенттің бірнеше сайланған мүшелерін қосуды ұсынды, бұл компромисс бірнеше апта бойы жұмыс істеді, бірақ 1854 жылдың 1 тамызында Парламент министрлерді тағайындау үшін толық өкілеттік талап етті. Уайнард келіспей, Парламентті екі аптаға жапты. Содан кейін 31 тамызда ол Атқарушы кеңеске тағы да сайланған мүшелерді тағайындады, бірақ Парламент 1855 жылдың 8 тамызында қайта жиналғанда, мүшелерге сенімсіздік білдірді. Уайнардтың бақытына орай, келесі губернатор сэр Томас Гор Браун 1855 жылдың 6 қыркүйегінде келді. Гор Браунның өкілеттігі кезінде жауапты үкімет енгізілді, бұл губернатордың өкілеттіктерін шектеді, енді ол премьер-министрмен және олардың министрлерімен жұмыс істеуге тиіс болды. Келесі жылдары Гор Браун мен премьер Эдвард Стаффорд губернатордың (демек, Империялық үкіметтің) маори істерін бақылауы мәселесі бойынша қақтығысқа түсті, бұл сол кездегі Жаңа Зеландия соғыстарының маңызды мәселесі болды. Стаффорд губернатордың ықпалын одан әрі азайтып, Атқарушы кеңестен тәуелсіз Кабинет отырысын өткізуді бастады. Сэр Джордж Грей 1861 жылы Жаңа Зеландияға екінші мерзімге оралды. Грей отарлық және британдық үкіметтердің қарама-қайшы талаптарын қанағаттандыру үшін күресті. Жаңа Зеландия соғыстары Жаңа Зеландияға ондаған мың британдық әскерді әкелді, және одан әрі қақтығыстардан қорқып, Грей Эдвард Стаффордтың қолдауымен Британияға оралуды аяқтау туралы Отарлау кеңсесінің нұсқауларын орындаудан жалтарды. Ақырында, Отарлау кеңсесі 1868 жылдың ақпан айында Грейді қайта шақырды. Грейден кейін Жаңа Зеландияның губернаторлары британдық аристократиясынан шықты және үкіметте бұрынғыдан гөрі аз рөл атқарды. Губернатор премьер-министрдің кеңесіне бағынбаған жағдайлар өте сирек болды. Қызығы, мұндай жағдай негізінен сэр Джордж Грейдің 1877–1879 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның премьер-министрі болған кезінде болды. Губернатордың өкілеттіктерін пайдаланудың бір танымал мысалы сэр Артур Гордонның өкілеттігі кезінде болды. Гордон 1881 жылдың 13 қыркүйегінде Тынық мұхиты аралдарына сапармен Жаңа Зеландиядан кеткен. Оның болмағанда премьер Джон Холл бас судья Джеймс Прендергастқа (Wi Parata v the Bishop of Wellington ісі бойынша маори туралы өзінің жағымсыз пікірлерімен танымал), әкімші ретінде әрекет етуге және маори бейбітшілінің Те Вити о Ронгомайдың Парихака ауылына шабуыл жасауға бұйрық беруге кеңес берді, бұл губернатор қарсы болған мәселе еді.

From 1832 James Busby was assigned the post of official British resident in New Zealand. He played a role in drafting the Treaty of Waitangi,

FitzRoy's replacement, Sir George Grey, is considered by some historians, such as Michael King, to be the most important and influential governor of New Zealand. Grey was the last governor of New Zealand to act without reference to parliament. During his first term (1845–1852), Grey petitioned the British Parliament to largely suspend the complex New Zealand Constitution Act 1846 (Grey briefly took the title "governor in chief" under the act but this was eventually reverted to governor), drafting his own constitution bill, which became the New Zealand Constitution Act 1852. Grey's first term ended before responsible government was implemented, although he established the first provinces under the 1846 Constitution Act, appointing a lieutenant governor for each of the provinces: George Dean Pitt for the New Ulster Province and Robert Wynyard for the New Munster Province. The office of lieutenant governor was superseded by elected superintendents with the implementation of the 1852 Constitution Act, in 1853. The task of overseeing the transition to a responsible government was left to Robert Wynyard, as the administrator of the Government, who opened the 1st New Zealand Parliament on 24 May 1854. Wynyard was quickly confronted by the demands from members of parliament for the ability to select ministers from among their number—rather than the governor deciding. The parliament passed a resolution to that effect on 2 June. Wynyard and the Executive Council of New Zealand refused to allow this, stating that the Colonial Office made no mention of responsible government in its dispatches. Wynyard then offered to add some elected members of parliament to the Executive Council, which he did—a compromise that worked for a few weeks, until on 1 August 1854, parliament again demanded complete power to appoint ministers. Wynyard refused and prorogued parliament for two weeks. Then on 31 August, he appointed more elected members to the Executive Council, but when Parliament met again on 8 August 1855, it moved a motion of no confidence in the members. Fortunately for Wynyard the next governor, Sir Thomas Gore Browne, arrived on 6 September 1855. Gore Browne's tenure saw the introduction of responsible government, which constrained the powers of the governor, who now had to work with a premier and their ministers. In the following years, Gore Browne and Premier Edward Stafford clashed over whether the governor (and hence the imperial government) had control over Māori affairs, a key issue at the time with the ongoing New Zealand Wars. Stafford began the practice of Cabinet meeting independently of the Executive Council, further reducing the influence of the governor. Sir George Grey returned to New Zealand in 1861 for a second term. Grey struggled to meet the competing demands of the colonial and British governments. The New Zealand Wars had brought many thousands of British troops to New Zealand, and fearing further fighting Grey, with the support of Edward Stafford, evaded Colonial Office instructions to finalise their return to Britain. In the end, the Colonial Office recalled Grey in February 1868. After Grey, successive governors of New Zealand were derived from the British aristocracy and played a much less active role in government. In only a few instances did the governor refuse the advice of the premier. Ironically this happened mainly during the tenure of Sir George Grey as premier of New Zealand from 1877 to 1879. One famous instance of the use of the governor's powers came during the term of Sir Arthur Gordon. Gordon had left New Zealand on 13 September 1881 for a visit to the Pacific Islands. In his absence, Premier John Hall advised Chief Justice James Prendergast (well known for his negative opinions about Māori from his decision in the case Wi Parata v the Bishop of Wellington), acting as the administrator, to order the invasion of the Māori pacifist Te Whiti o Rongomai's village at Parihaka, something the Governor had indicated he was opposed to.

Британдық азаматтар

1907 жылы сэр Джозеф Уордтың либералдық үкіметі Жаңа Зеландияны Жаңа Зеландия доминионы ретінде құру туралы қаулы қабылдады. Бұл 1917 жылы жаңа патент хаттарына әкелді, ол губернатордың өкілеттіктерін айтарлықтай шектеді. Осы өзгерістерді көрсету үшін лауазым генерал-губернатор (басқа доминиондардың генерал-губернаторларына тең) деп аталды, ал қызмет ететін губернатор Ливерпуль графы генерал-губернатор атағын алған алғашқы адам болды. 1926 жылы Канададағы Король Бинг ісі бойынша Императорлық конференция Балфур декларациясын мақұлдады, ол Британдық одақты Ұлттар Достастығы деп аталатын еркін қауымдасқан топ ретінде анықтады. Аталған заңның көптеген басқа одақтас мемлекеттерге қарағанда кейінірек қабылданғандығына қарамастан, британ үкіметін өкілдік етудегі генерал-губернатордың функциялары заңның қабылдануына дейін біртіндеп қысқарды. Мысалы, 1939 жылдан бастап Ұлыбританияның Жаңа Зеландиядағы жоғары комиссары генерал-губернатордың орнын алып, Жаңа Зеландиядағы британ үкіметінің ең басты дипломатиялық өкілі болды. Жаңа Зеландия азаматтары мен тұрғындарының тағайындалуы губернаторлар-генералдардың «партиялық саясаттан жоғары» болуы керек деген конституциялық конвенция бұзылуына қауіп тудырды, әсіресе 1977 жылы бұрынғы премьер-министр сэр Кит Холиоактың тағайындалуымен. Бұл тағайындауға қарамастан, Холиоак, әсіресе 1981 жылғы жалпы сайлаудан кейін, бейтарап әрекет етті. 1983 жылы жаңа патент хаттары берілді, кеңсе өкілеттігі одан әрі қысқартылды. Жаңа патент хаттарына Жаңа Зеландия Премьер-министрі қол қойды, бұл кеңсе «патриациясын» бейнеледі. Офистің патриациясымен бірге кеңсе иелері жалпы жаңа зеландиялықтардың өкілі болады деген үміт пайда болды; Дам Кэтрин Тизард (1990–96) кеңсеге тағайындалған алғашқы әйел болды. Сэр Ананд Сатьянанд (2006–11) – үнді және Пасификалық текті алғашқы генерал-губернатор және бұл лауазымға тағайындалған алғашқы католик. 20-ғасырдың соңынан бастап генерал-губернатор мемлекет басшысының функцияларын көбірек орындады, мысалы, шетелге саяхаттайды, барлық жаңа зеландиялықтарды ірі халықаралық іс-шараларда білдіреді және жалпы алғанда, Жаңа Зеландияның мүдделерін шетелде ілгерілетеді. Мұндай сапар алғаш рет 1989 жылы жапон императоры Хирохитоның мемлекеттік жерлеу рәсіміне қатысты. Жаңа Зеландияның генерал-губернаторлары 1992 жылға дейін мемлекеттік сапарларды жасай алмады, содан кейін Испания королі Кэтрин Тизардты Севилья ЭКСПО '92 мемлекеттік сапарына шақырды. Букингем сарайындағы кеңесшілер Елизавета II Жаңа Зеландияның патшайымы ретінде шетелге бара алмайтынын мәлімдеді. Компромистік шешім ретінде сарай генерал-губернаторлардың мемлекеттік сапарларға шақыруларды қабылдай алатындығына келісті, бірақ генерал-губернатордың егемендіктің өкілі екені анық болуы керек. 2007 жылы Пасшендейл шайқасын еске алу шарасында генерал-губернатор Ананд Сатьянанд Жаңа Зеландияның атынан королеваның атынан, ал королева өзі Ұлыбританияның атынан қатысты. Кеңсе реформасы әдетте Жаңа Зеландия республикасы туралы мәселелер аясында ғана талқыланады. Хелен Кларк, Сильвия Картрайтты түрме жазасына қатысты саяси даудан кейін қорғағанда, «біз үшін қиындықтардың бірі – біз енді Ұлыбританияның доминионы емеспіз, онда генерал-губернатор дәл патшайым сияқты. Менің ойымша, біз генерал-губернатордың рөлі қалай дамып отыратынын қарастыруымыз керек. Сіздер білетіндей, менің ойымша, бір күні генерал-губернатордың рөлін атқаратын президент болады». Профессор Ноэль Кокс сияқты басқалар генерал-губернатордың лауазымын реформалаудың орнына жаңарту керек деп мәлімдеді. 1993 жылы референдумда аралас пропорционалды сайлау жүйесі (ММП) қабылданғаннан кейін, 1994 жылы парламент ашылған кезде премьер-министр Джим Болгер Жаңа Зеландияның республикаға көшуінің бір себебі – жаңа сайлау жүйесі бойынша генерал-губернатордың ықпалы арта түседі деп ұсынды. 1996 жылы генерал-губернатор сэр Майкл Харди Бойс сайлау нәтижесі анық емес жағдайда өзінің өкілеттіктерін қалай қолданатынын түсіндірді; ол саясаткерлер кімнің билік ететінін шешуі керек екенін және олардың шешімі туралы жария етілгеннен кейін ғана премьер-министрді тағайындайтынын айтты. 2009 жылдың желтоқсанында Заң комиссиясы 1979 жылғы Азаматтық тізім туралы заңның 1-бөлігін жоюды және оны қазіргі заманғы генерал-губернатор лауазымының сипатын көрсететін жаңа генерал-губернатор заңына ауыстыруды ұсынды. Ең маңызды өзгеріс – генерал-губернаторлардың жалақысына табыс салығын төлеуге міндетті болуы. Есепте ұсынылған өзгерістер келесі генерал-губернатордың тағайындалуы мен қызмет мерзімі үшін күшіне енеді. Заң жобасы 2010 жылдың 28 маусымында Өкілдер палатасына енгізілді және 2010 жылдың 22 қарашасында Корольдік келісім алды. 2020 жылы New Zealand Republic тапсырысымен Curia жүргізген сауалнамаға сәйкес, жаңа зеландиялықтардың 32 пайызы генерал-губернатор мемлекет басшысы деп ойлады, ал тек 18 пайызы ғана патшайымды Жаңа Зеландияның мемлекет басшысы деп атады (25 пайызы премьер-министр деп жауап берді).

In 1907 Sir Joseph Ward's Liberal government passed a resolution to create New Zealand as the Dominion of New Zealand. This led to new letters patent being issued in 1917, which greatly curtailed the powers of the governor. To reflect these changes, the office was renamed governor general (equivalent to governors general of other dominions), with the Earl of Liverpool, the serving governor, becoming the first to be titled governor general. In 1926, following the King Byng affair in Canada, an Imperial Conference approved the Balfour Declaration, which defined a British Commonwealth as a freely associated grouping known as the Commonwealth of Nations. Despite adopting the statute later than most other Commonwealth realms, the functions of the governor general in representing the British government were gradually reduced prior to the statute passing. For example, beginning in 1939, the high commissioner of the United Kingdom to New Zealand replaced the governor general as the foremost diplomatic representative of the British government in New Zealand. The appointment of New Zealand citizens and residents led to concerns that the constitutional convention that governors general remain "above party politics" might be compromised, especially with the appointment of former prime minister Sir Keith Holyoake to the role in 1977. Despite this appointment, Holyoake was said to have acted in an impartial way, especially following the very close 1981 general election. In 1983, letters patent were issued once again, further reducing the powers of the office. The new letters patent were counter signed by the New Zealand Prime Minister, symbolising the "patriation" of the office. With the patriation of the office came an expectation that the officeholders would be representative of New Zealanders generally; Dame Catherine Tizard (1990–96) was the first woman to be appointed to the office. Sir Anand Satyanand (2006–11) was the first Governor General of Indian and Pasifika descent, and the first Roman Catholic to hold the office. Beginning in the late 20th century, the governor general has been performing more and more of the head of state's functions, such as travelling overseas, representing all New Zealanders at major international events and generally promoting New Zealand interests abroad. The first time such a visit occurred was in 1989 for the state funeral of the late Japanese Emperor Hirohito. New Zealand governors general could not make state visits until 1992, when the King of Spain invited Dame Catherine Tizard on a State Visit for the Seville Expo '92. Advisers at Buckingham Palace stated that Elizabeth II was unable to travel abroad in her capacity as the queen of New Zealand. As a compromise, the Palace agreed that governors general could accept invitations for state visits, but that it must be made clear that the governor general is the sovereign's representative. At the 2007 commemorations of the Battle of Passchendaele, Governor General Anand Satyanand represented New Zealand on behalf of the Queen, while the Queen herself represented the United Kingdom. Reform of the office is usually only mentioned in the context of a New Zealand republic. Helen Clark, when defending Dame Silvia Cartwright following a political controversy over prison sentences, stated "[o]ne of the challenges for us is we clearly are no longer a dominion of Britain where the Governor General is exactly like the Queen. I think we need to consider how the role of Governor General might evolve further. As you know, my view is that one day there will be a president fulfilling the kind of role the Governor General does." Others, such as Professor Noel Cox have argued that the governor general's role needs to be updated, rather than reforming the office. Following the adoption of MMP at a referendum later in 1993, Prime Minister Jim Bolger suggested at the opening of parliament in 1994 that one reason New Zealand might move to a republic was that the governor general would have more influence under the new electoral system. In a 1996 address, Governor General Sir Michael Hardie Boys clarified how he would use his powers in the case of an unclear electoral result; he maintained that politicians must decide who would govern, and only after a public announcement of their decision would he appoint a prime minister. In December 2009 a review of the Civil List Act 1979 by the Law Commission recommended that part 1 of the act be repealed, and replaced with a new Governor General Bill to reflect the nature of the modern office of governor general. The most significant change would be that the governor general was no longer exempt from paying income tax on their salary. The changes proposed in the report would take effect for the appointment and term of the next governor general. The bill was introduced into the House of Representatives on 28 June 2010 and was granted Royal Assent on 22 November 2010. In 2020 a poll by Curia, commissioned by New Zealand Republic, found 32 percent of New Zealanders thought the governor general was the head of state, and only 18 percent could name the Queen as New Zealand's head of state (25 percent answered that it was the prime minister).