Бірінші ғасыр христиандығындағы Юния: Апостол әйел туралы талқылаулар

Кіріспе

Бірінші ғасырдағы христиан Юния немесе Юнияс (/Ἰουνίας, /) – бірінші ғасырдағы христиан, Пауыл елшісінің римдіктерге жазған хатынан белгілі. Юнияның жынысы және елшілік мәртебесіне қатысты пікір таластары болды, бірақ христиан тарихының көп бөлігінде және көптеген ғалымдар оны әйел деп қарастырған. Дегенмен, оның елшілік мәртебесінің нақты мәні көбірек талқыланды. Төртінші ғасырдағы Саламис епискобы Эпифанийге жатқызылатын, "Индекс Дисципулорумдағы" "Юниас" деп аталған еркек есімінен басқа, Юнияны Юниас есімді еркек ретінде көрсететін алғашқы мәтіндер 12 ғасырдың қолжазбаларынан табылды, ал Юнияны еркек ретінде сипаттаған алғашқы автор 13 ғасырдағы Римдік Джайлз болды. Жаңа өсиетте Юнияның аты Римдіктерге 16:7 аятында ғана айтылады, бірақ кейбіреулер оны Ізгі хабарларда Хузаның әйелі Иоаннамен байланыстырады, ол Лұқа 8:1–3-те және әйелдер Исаның қабірін зияраттаған оқиғада кездеседі.

Өмірбаян

Римдіктерге арналған хаттың 16-шы тарауы Пауылдың Римдіктерге жазған хатының соңғы тарауы болып табылады. Бұл тарауда Пауыл өзінің сәлемімен сол кездегі христиан қауымының басқа да мүшелерін атап өтеді, олардың үштен бірі әйелдер. Пауыл осы тарауда қауымға ең көп үлес қосқан он екі адамның жетісін әйелдер, ал бесеуін ерлер деп сипаттайды. Сол әйелдердің бірі – Римдіктерге 16:7-де айтылған Юния.

«Андроник пен Юнияға сәлем жолдаймын, олармен бірге түрмеде отырған, менің еврей достарым. Олар елшілердің арасында ерекше көзге түседі және менің бұрыннан Мәсіхте болғандары» (Жаңа өсиет).

Көптеген ғалымдар Пауылдың осы үзіндіде Юнияны елші ретінде айтқанын түсінеді, бірақ кейбіреулер келіспейді. Алайда, «елші» деген сөз әрқашан діни қызметке тағайындалуды немесе он екі апостолдың қатарына кіруді білдірмейді. «Апостол» сөзі – «жіберілген адам» деген мағынаны білдіреді (апостолос сөзі «жіберу» етістігімен байланысты). Бұл Юнияның «хабаршы» немесе «өкіл» ретінде, техникалық мағынада емес, елші болғанын білдіруі мүмкін, немесе ол шіркеу құрушы немесе миссионер болуы мүмкін. Пауыл елшілердің міндетін атқармаған басқа адамдарды да былай сипаттады: «Ал біздің бауырларымыз – шіркеулердің хабаршылары, Мәсіхтің даңқы» (2 Коринфтерге 8:23), «Мен сіздерге бауырласым, серігім және жауынгерім Епафродитты, сондай-ақ сіздердің хабаршыларыңызды және менің қажеттіліктерімді қамтамасыз ететін қызметшілерді жіберуді қажет деп ойладым» (Филиппіліктерге 2:25).

Дау

Мәсіхшіліктің алғашқы мыңжылдығында Юния Пауылдың елші ретінде сипатталған. Мысалы, Иоанн Златоуст былай деп жазды: «Андроник пен Юнияға сәлем! Сіздер елшілердің арасындағы ең көрнектілеріңіздер». Елші болу – үлкен мәртебе. Бірақ елшілердің арасында ерекше болу – қандай ғажайып мақтау! Олар өз істерімен және ізгіліктерімен ерекшеленді. Шын мәнінде, осы әйелдің даналығы қаншалықты зор болған болса, ол тіпті елші атағына лайық деп есептелді. Ежелгі шіркеудің бірінші мыңжылдығындағы барлық басқалары да осы есімді әйел есімі деп қабылдады, Бернадетт Брутен 1977 жылғы мақаласында көрсеткендей; Брутен бұл үзіндіге алғашқы түсіндіруші, Александриялық Оригенді сілтеме жасайды, ол 2-ші ғасырда бұл есімді әйел есімі деп есептеген. Сченк Элдон Эпптің «Ежелгі көздерде Юнияс деген еркек есімі табылмағанын, ал Юния әйел есімі жиі кездесетінін» айтады. Сондай-ақ, Жаңа өсиеттің ең көне қолжазбаларында «Юния» деп жазылған. Юния есімі 1898 жылы Нестле-Аланд грек тіліндегі Жаңа өсиетте ең мүмкін жазу ретінде берілді, 1927 жылғы 13-ші түзетуге дейін, сол кезде (өзгеріске себеп болатын жаңа қолжазбалар болмағандықтан) басымдық еркек есімі «Юниасқа» ауыстырылды; Юния 1998 жылғы 27-ші түзетуге дейін қайта жаңғыртылмады. Майкл Бьюрер мен Дэниел Уоллес 2001 жылғы мақаласында Юнияның әйел болғандығымен келісіп, грек мәтінінің дұрыс аудармасы оны елшілер арасында белгілі емес, елшілерге жақын деп көрсетеді. Бұл аударма олардың елші емес, елшілер арасында жоғары беделге ие болғанын көрсетеді. Элдон Эпп Пауылдың Юнияны өзінен бұрын Мәсіхтің ізбасары ретінде сипаттауы және Пауылдың елшілік мәртебесі туралы пікірлері туралы талқыласа, Йи Ян Лин Юнияның елшілік мәртебесін де дәлелдеді. Пауыл Юнияны өзінен бұрын христиан болған және оның отандастарының бірі болған деп сипаттады. Бет Эллисон Барр өзінің «Библиялық әйелдіктің қалыптасуы: әйелдерді бағындыру қалай Ізгі хабардың шындығына айналды» (2021) кітабында Юния дауы туралы талқылайды. Ол Беверли Робертс Гавентаны келтіріп, «Юния Юниясқа айналды, өйткені қазіргі христиандар тек ер адам ғана елші бола алады деп есептеді» деген қорытындыға келді. Кристин Шенк (Криспана және оның әпкелері: ертедегі христиандықта әйелдер мен билік) кітабында осы мәселені талқылайды.

In the first millennium of Christianity, Junia was read as being described by Paul as an apostle. For example, John Chrysostom wrote:

“Greet Andronicus and Junia . who are outstanding among the apostles”: To be an apostle is something great. But to be outstanding among the apostles— just think what a wonderful song of praise that is! They were outstanding on the basis of their works and virtuous actions. Indeed, how great the wisdom of this woman must have been that she was even deemed worthy of the title of apostle. All others in the first millennium of the ancient church also took the name to be feminine, as Bernadette Brooten demonstrated in her 1977 article on Junia; Brooten points to the first commentator on the passage, Origen of Alexandria, who in the 2nd century CE assumed the name to be feminine. Schenk cites Eldon Epp as finding "no male name Junias in ancient sources, while the female Junia is common." Likewise, the most ancient New Testament manuscript versions all read "Junia." The name Junia was also provided as the most likely reading in the Nestle Åland Greek New Testament from its inception in 1898 until its 13th revision in 1927, at which point (without any new manuscript evidence to bring about the change), the preference changed to the male "Junias"; Junia was not restored until its 27th revision in 1998. An argument for the ESV translation appeared in a 2001 paper by Michael Burer and Daniel Wallace who agree that Junia was a woman but assert that the correct rendition of the Greek text places her as well known to the apostles rather than prominent among the apostles. That translation would indicate that the pair were not apostles, but that they enjoyed a high reputation among the apostles. and Eldon Epp. on Paul describing Junia as being a follower of Christ before him, and raising further discussion on Paul's views on apostolic legitimacy, Yii Jan Lin has additionally argued for Junia's apostolic status. Paul further describes Junia as having been a member of the early Christian community prior to him and as having been one of his compatriots. Beth Allison Barr discusses the Junia dispute in her book The Making of Biblical Womanhood: How the Subjugation of Women Became Gospel Truth (2021). She quotes Beverly Roberts Gaventa and concludes "Junia became Junias because modern Christians assumed that only a man could be an apostle". Christine Schenk CSJ discusses the matter in her book Crispina and Her Sisters: Women and Authority in Early Christianity.

Хузаның әйелі Жоханнамен бірдей

Ричард Баукхэм Юнияны Хузаның әйелі Иоаннамен бірдейлендіруді ұсынады, «Иоанна» – оның еврей аты, ал «Юния» – римдік аты. Лұқаның Ізгі хабарында Хузаның әйелі Жоанна Исамен бірге, он екі елші және басқа әйелдермен қаладан қалаға сапар шеккені айтылады. Одан кейін Иса қалалар мен ауылдарды аралап, Құдай Патшалығының Ізгі хабарын жариялады. Оныңмен бірге Он екі елші де, сондай-ақ зұлым рухтар мен аурулардан айыққан әйелдер де болды: жеті дæмоны шыққан Мағдалиналық Мариям, Хузаның әйелі Жоанна, Ирод үй шаруашылығының басқарушысы, Сусанна және тағы да көптеген әйелдер. Олар өз қаражатынан Иса мен оның шәкірттерін күтіп-қамтамасыз етті. (Лұқа 8:1-3).

Жоанна, Хузаның әйелі, Мағдалиналық Мариям және басқа әйелдермен бірге, бірінші болып қабірге келгендердің қатарында есімі аталады, ол қабірдің бос екенін анықтады. Сондай-ақ, Лұқа 24:1-10-да Иса осы әйелдер тобына, соның ішінде Жоаннаға алғаш көрініп, шәкірттеріне Галилеяда кездесуге айтты. Баукхэм Пауылдың Юнияны өзінен бұрын христиан қауымының мүшесі болған деп сипаттағанын, ал Пауылдың өзі Исаның қайтысынан кейін үш жыл ішінде дінге қайтқанын ескерсек, Юнияның қауымға ерте кезеңде кіргенін атап өтеді. Сонымен қатар, Жоанна – еврей есімі, ал Юния – латын есімі. Еврейлер көбінесе өздерінің түпнұсқа есімдеріне жақын дыбысталатын латын есімдерін қабылдауға мәжбүр болды. Жоанна мен Юния ана тілінде дыбыстас есімдер болып табылады, бұл Баукхэмнің пікірінше, олардың бір екенін көрсетеді. Пауыл Юнияны «елшілердің арасында ең көрнектісі» деп сипаттайды. Юния қауымның ең ерте мүшесі және ең белгілі мүшелерінің бірі болғандықтан, оның басқа жерде аталмауы, Баукхэмтің айтуынша, оның және Жоаннаның бір адам екенін көрсетеді, өйткені Жоанна Исаның қызметі кезінде жоғары беделге ие болды. 12 ғасырға дейін Юнияның ер адам есімі ретінде түсіндірілгені туралы жазбалар жоқ, ал 13 ғасырға дейін автор Юнияның әйел есімін Юнияс деген еркек есіміне өзгертуді ұсынды. Сондықтан кейбір ғалымдар Юнияның елшілік қызметі мен оған қатысты мәлімдемелерді Пауылдың Жаңа өсиеттегі хаттарында әйелдердің басшылық рөлін қолдағанын дәлелдейді. Дінбасы Ориген Юнияны әйел деп атаса да, Оригеннің еңбектерінің ортағасырлық аудармаларында Юния Юнияс деп көрсетілген. (Кейбір ортағасырлық жазушылар, мысалы, Рабан Мавр және Тиранний Руфин Юнияны әйел ретінде қолдана берді.) Ортағасырлық кезеңде ортағасырлық жазушылар Киелі кітаптың қолжазбаларындағы «Юния» есімін «Юнияс» деген еркек нұсқасымен ауыстыра бастады, бұл Пауылдың хаттарында әйел елшінің болуы мүмкін деген тұжырымға қарсы болды. Ең ерте қолжазбаларда акцент белгілері болмағандықтан, есімнің жынысын анықтау қиын болды. IV ғасырда өмір сүрген христиан Епифаний Саламис Юнияны ер адам ретінде сипаттаған көрінеді, бірақ бұл еңбек IX ғасырға дейін белгілі болған жоқ және ол кезде Юнияның еркектелген нұсқасы Епифанийге қате жатқызылған болуы мүмкін. Кейінгі нұсқалар да бар, мысалы, Римнің Эгидиус (сонымен қатар ағылшын тілінде Римнің Джайлз деп те аталады, шамамен 1243-1316) орта ғасырдың соңында, бірақ түсіндірмесіз. Екі ғасырдан кейін, 1512 жылы Жак Лефевр де Юнияны ер адам деп санады, бірақ оның латын аудармасында бұл есім әйел есімі екені анық көрінді. (Бес қолжазбада Юлия деген әйел есімінің басқа нұсқасы да кездеседі, ең көнесі - 46-папирус). Грек мәтіндерінің ең алғашқы көшірмелері үлкен әріптермен (тек үлкен әріптермен жазылған) және акцент белгілерісіз жазылған. Есімнің жынысы акцентацияға байланысты болғандықтан, есімнің өзі жынысты анықтау үшін жеткіліксіз, сондықтан аталық дәлелдерге сүйену қажет. Жаңа өсиеттің қолжазбаларында акцентация пайда болғаннан кейін Юния әйел есімі ретінде акцентацияланды. Мысалы, 1516 жылы Эразм шығарған Жаңа өсиеттің грек тіліндегі сын мәтіні бұл есімді әйелдік ретінде атап көрсетті, бұл 1928 жылға дейін (Альфордтың 1858 жылғы басылымында) жалғыз ерекшелікпен (Novum Testamentum Graece оны еркек ретінде атап көрсеткенге дейін) барлық сын грек мәтінінде жалғасты. Бұл 1998 жылға дейін еркектік акцентацияға қарай елеулі өзгеріске әкелді, содан кейін әйелдік форма қайтадан үстемдікке ие болды. Сонымен қатар, Юния есімі бірнеше рет жазуларда, қабір тақталарында және жазбаларда кездеседі, ең бастысы Маркус Юний Бруттың жартылай сіңлісі Юния Секунда. 2008 жылы Аль Вултерс Юнияның латын тіліндегі әйел есімі болуы мүмкіндігін жоққа шығармай, Iounian есімнің екінші буынына баса назар аударатын ουνίας-ның айыпталу жағдайы болғанын, еврейше Yĕḥunnī есімінің эллиндік түрі болғанын, бұл еркек есім болуы мүмкін екенін ұсынды. Бірақ Вултерстің аргументі «телеологиялық түрде басқарылған» деп айыпталды. Лин екі мүмкіндіктің арасында латын есімі Юния 250-ден астам рет кездесетінін, ал Вултерс ұсынған еврей нұсқасы тек 2 рет кездесетінін атап өтті, бұл біріншісінің ықтималдығын арттырады. Сонымен қатар, Лин параллель есімнің мәтіндегі Андроник есімі де латын есімі екенін атап өтті, бұл Юнияның латын есімі екенін көрсетеді. Шіркеу әкелерінің жазбаларына сәйкес, Юнияның әйел екені алғашқы он екі ғасыр бойына күмәндалмай қабылданды. Пауылдың Юнияны «құштарлықпен мақтауы» Дионисий сияқты көрнекті шіркеу әкесін оның айқын берілгендігіне таң қалдырды, сондықтан «ол елші аталымына лайық деп есептелді».

Joanna the wife of Chuza is also mentioned alongside Mary Magdalene and other women as those who first visited the tomb and found it to be empty, and it is to this group of women, including Joanna, that Jesus first appears and instructs them to tell the disciples to meet him in Galilee in Luke 24:1 10. Bauckham notes that Paul describes Junia as having been a member of the Christian community prior to him, and given that Paul himself converted within three years of the death of Jesus, that would require Junia to have been a member of the community from a very early period. Furthermore, whereas Joanna is a Hebrew name, Junia is a Latin name. Jews often had to adopt a second, Latin name that were nearly sound equivalents to their original name. Joanna and Junia act as near sound equivalents in the native languages, which Bauckham says is indicative of the identification between the two. Finally, Paul describes Junia as being "prominent among the apostles". Given that Junia is described as an earliest member of the community, and as one of the most prominent members, that she is not named elsewhere is indicative, as Bauckham argues, that she and Joanna are the same individual, given Joanna's high prominence during the ministry of Jesus. Until the 12th century, there is no record of Junia being interpreted as a man, and it takes until the 13th century for an author to make that claim where the feminine name Junia was altered to the masculine name Junias. As such, some scholars see Junia's apostleship and the reference to her in as proof that Paul the Apostle, whose name is ascribed to thirteen epistles in the New Testament, encouraged female leaders in the Church. Although the Church father Origen identified Junia as a female, later medieval translations of Origen's work rendered Junia as Junias, a man. (Some medieval writers such as Rabanus Maurus and Tyrannius Rufinus still have Junia in the feminine.) It was also in the medieval period that medieval scribes began replacing the name 'Junia' in biblical manuscripts with the masculine version, 'Junias', as a result of prejudices against the possibility of a female apostle being described in the Pauline letters Since the earliest manuscript had no accent mark hence different interpretation of the gender. One writing attributed to Epiphanius of Salamis, a Christian living in the 4th century, also appears to describe Junia as a male; however, this work is only known the 9th century at the earliest, and is most likely to have been misattributed by then to Epiphanius as another medieval example of the masculinization of Junia being back dated to the period of the Church Fathers. There are later references as well, e. g. Ægidius of Rome (also called Giles of Rome in English, ca. 1243–1316) in the late Middle Ages, though without explanation. Two centuries later, in 1512, Jacques LeFevre also considered Junia a man, even though in the Latin translation available to him the name was clearly feminine. (A different feminine version, Julia, is found in five manuscripts, the earliest one being Papyrus 46.) The earliest copies of the Greek texts for are majuscules (i. e. written only in capital letters) without accent marks. Because the gender of the name depends on accentuation, the name itself is insufficient to determine gender and reliance is instead placed on patristic evidence. By the time accentuation appears in manuscripts of the New Testament, Junia is unanimously accented as a female name. The critical Greek text of the New Testament produced by Erasmus in 1516, for example, accented the name as feminine, and this continues in every critical Greek text with a single exception (in the 1858 Alford edition) until 1928, when the Novum Testamentum Graece accented it as male. This caused a monumental shift towards masculine accentuation until 1998, when the feminine form came back to domination. Meanwhile, the name Junia is attested multiple times on inscriptions, tombstones and records; most notably, the half sister, Junia Secunda, of Marcus Junius Brutus. In 2008, without dismissing the possibility of Junia being a Latin female name, Al Wolters suggests the possibility that Iounian, accented on the second syllable, was the accusative case of Ἰουνίας, being a Hellenized form of the Hebrew name Yĕḥunnī, which would enable the possibility of this being a male name. However, in one response, Wolters' argument has been accused of being "teleologically driven". Lin has noted, of the two possibilities, the Latin name Junia is attested over 250 times whereas the Hebrew rendering Wolters proposes only has 2 attestations, making the former more probable. Furthermore, Lin also notes that the parallel name mentioned in the verse, Andronicus, is also a Latin name, this being consistent with Junia as a Latin rather than a Hebrew name. The female identity of Junia was accepted without objection during the first twelve centuries of the church, according to the writings of the church fathers. Paul's "enthusiastic acclamation" of Junia prompted Chrysostom, prominent Church Father, to marvel at her apparent devotion such that " she would be even counted worthy of the appellation of apostle.”