9 ғасырдағы парсы ғалымдары Бану Муса

Кіріспе

9 ғасырдағы парсы ғалымдары

Үш ағайынды Әбу Жафар, Мұхаммед ибн Мүса ибн Шакир (803 жылға дейін – 873 жылдың ақпаны); Әбу әл-Қасим, Ахмад ибн Мүса ибн Шакир (9 ғасырда қайтыс болған) және Әл-Хасан ибн Мүса ибн Шакир (9 ғасырда қайтыс болған) – Бағдатта тұрып жұмыс істеген парсы ғалымдары. Олар жиынтығында Бану Муса (بنو موسی, "Мусаның (немесе Мұсаның) ұлдары") деп белгілі. Бану Муса – Аббасид халифасы Харун әл-Рашидтің ұлы, әл-Мамунның белгілі астрономы Мүса ибн Шакирдің ұлдары. Әкелері қайтыс болғаннан кейін ағалары әл-Мамунның жетекшілігімен білім алып, Бағдаттағы Даналық үйіне қабылданды. Олар Византиядан әкелінген ежелгі грек еңбектерін аударумен айналысты, оларды өздерінің технологиялық, математикалық және астрономиялық идеяларын дамыту үшін пайдаланды. Грек математикасын қабылдаған алғашқы ғалымдардың бірі болғандарымен, олар аудан және шеңбер ұғымдарына жаңаша көзқараспен қарады, оларды қатынастардың орнына сандық мәндермен өрнектеді. Олар ендіктің бір градусының ұзындығын анықтау үшін геодезиялық өлшемдер жасады, соның нәтижесінде Жердің шеңберінің салыстырмалы түрде дәл мәнін алды. Бану Муса шамамен 20 кітап жазған, олардың үшінші бөлігінен басқасының бәрі қазір жоғалып кеткен. Олардың ең маңызды еңбегі – геометрия туралы трактат, "Жазық және сфералық фигуралардың ауданын анықтау кітабы" (Kitāb Maʿrifah masāḥat al ashkāl al basīṭah wa al kuriyyah), ортағасырлық математиктер кеңінен пайдаланған. Олардың ең танымал сақталған еңбегі (оның ең көне және сенімді данасы Стамбулдағы Топкапи сарайында сақтаулы) – "Тапқыр құрылғылар кітабы" (Kitab al Hiyal al Naficah). Онда 100-ге жуық өнертабыс сипатталған, олардың көпшілігі кешкі жиындарда қонақтарды көңілдестіруге арналған құю ыдыстары. Олардың кейбір инновациялары, мысалы сұйықтық қысымын өзгерту және клапанды қолдану, қазіргі заманға дейін теңдесі жоқ. Осы өнертабыстардың бірі – автоматты флейта ойнатқыш, ол алғашқы бағдарламаланатын машина немесе компьютер болуы мүмкін.

The three brothers Abū Jaʿfar, Muḥammad ibn Mūsā ibn Shākir (before 803 – February 873); Abū al‐Qāsim, Aḥmad ibn Mūsā ibn Shākir (d. 9th century) and Al Ḥasan ibn Mūsā ibn Shākir (d. 9th century), were Persian scholars who lived and worked in Baghdad. They are collectively known as the Banū Mūsā (بنو موسی, "Sons of Mūsā (or Moses)"). The Banū Mūsā were the sons of Mūsā ibn Shākir, who was a well known Astronomer of al Ma'mun, a son of the Abbasid caliph Harun al Rashid. After their father's death, the brothers received an education under al Ma'mun’s direction, and were enrolled at the House of Wisdom in Baghdad. There they undertook the translation of ancient Greek works acquired from Byzantium, which they used to develop their own technological, mathematical and astronomical ideas. They were some of the earliest scholars to adopt Greek mathematics, but innovative in their approach to the concepts of area and circumference by expressing them using numerical values instead of ratios. They made geodesic measurements to determine the length of a degree of latitude, and so obtained a relatively accurate value for the circumference of the Earth. The Banū Mūsā wrote almost 20 books, all but three of which are now lost. The most important of all their works was a treatise on geometry, Kitāb Maʿrifah masāḥat al ashkāl al basīṭah wa al kuriyyah ("Book on the Measurement of Plane and Spherical Figures"), which was used extensively by medieval mathematicians. Their most famous extant work (of which the oldest and most reliable copy is in the Topkapi Sarayi in Istanbul) is Kitab al Hiyal al Naficah ("Book of Ingenious Devices"). It describes 100 inventions, many of which were pouring vessels, intended to entertain party guests. Some of their innovations, such as those that involved
fluid pressure variations and valves, remained unsurpassed until the modern period. One of those inventions includes an automatic flute player that may have been the first programmable machine or computer.

Математика

Бану Муса грек математикасын қабылдаған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Олар гректерден аудан және шеңбер ұғымдарына қатысты көзқарастарымен ерекшеленді, оларды қатынастар тұрғысынан қарастырудың орнына сандық мәндермен бағалады. XII ғасырда итальян астрологы Кремоналық Жерар жасаған латын тіліндегі аудармасы "Liber trium fratrum de geometria and Verba filiorum Moysi filii Sekir" деп аталды. Бұл геометрияға арналған трактат Архимедтің "Шеңберді өлшеу" және "Сфера мен цилиндр" еңбектерімен ұқсас. Аль Хасанның математикалық трактаты, оған тиесілі жалғыз еңбек, қазір жоғалып кетті. Онда бау ұзындығын пайдалана отырып эллипсті салу әдісі сипатталған, бұл техника қазір "бағбанның құрылысы" деп аталады; Фи тахлит әл завуия немесе Каул Ахмад ибн Шакир фи тахлит әл завуия ("Бұрышты үш бөлікке бөлу туралы ойлар"), Ахмадтың еңбегі; Трактат бұрышты үш бөлікке бөлудің классикалық мәселесін шешуге бағытталған. Табит ибн Құра да таразы туралы кітап жазды. "Өзінен-өзі дыбыс шығаратын құралдың сипаттамасы" кітабының қолжазбасы Бейрутта сақтаулы. Бану Мусаға алғашқы музыкалық тізбек құрастырушыны (sequencer) ойлап табу еңбегі тиесілі, ол бағдарламаланатын машинаның ерте үлгісі ретінде қолжазбада сипатталған. Kitāb al masʾalah allatī alqāhā ʿalá Sanad ibn ʿAlī, Ахмад пен Санад ибн Әли арасындағы пікір-таласты қамтитын трактат, бұл Бану Мусаның агенті Әл Фарганиның Жафария каналын дұрыс салудағы сәтсіздігінен туындаған қиындықтар туралы болуы мүмкін.